هندیکە نەفسە (دەروون)، ژ وان تشتێن ئالۆز و ب زەحمەتە بۆ تێگەهشتن و ڕەفتارکرنا دگەل، ژبەر وێ چەندێ د نوکە دا بوویە ئێک ژ گرنگترین زانستان ل سەرانسەری جیهانێ. چ پێنەڤێت ئیسلامێ ژی گرنگیەکا هەرە زێدە ب بابەتێ نەفسێ دایە؛ زانایێن ئیسلامێ ب کووری ئەڤ بابەتە پۆلین کرییە کا چەوان ڕەفتار دگەل نەفسێ بهێتە کرن و کانێ سروشتێ ڤێ نەفسێ یێ چاوایە. هەڤپیشێ من د گۆتارا بۆری دا بەحس ل (هەرەمێ ماسلۆ) کر؛ ئەرێ ئەڤ هەرەمە هەتا چ ڕادە یا هەڤڕایە دگەل هزرا ئیسلامی بۆ سەرەدەریکرن و تێگەهشتنا دگەل نەفسێ؟
دیتنا ئیسلامێ بۆ بابەتێ پێکهاتەیا مرۆڤی
هزرا ئیسلامی و زانایێن ئیسلامی ل سەر وێ چەندێ د ئێکلان کو مرۆڤ ژ دوو تشتێن سەرەکی پێکهاتیە، ئەو ژی (جەستە و رۆح) ن. هندیکە جەستەیە ژ تشتەکێ نزم پێکهاتیە کو ئاخە، و یا معلومە کو ئاخ ژ نزمیەکێ (کو عەردە) بلند بوویە داکو مرۆڤ پێ بهێتە دروستکرن. ل دۆر رۆحێ ژی، رۆح ژ تشتەکێ بلند و پیرۆز پێکهاتیە کو هێشتا مرۆڤ ب دروستی ڕاستیا وێ نزانیت کا یا چاوایە و پێکهاتا وێ یا دروستی چیە (ئانکو تشتەکێ غەیبی یە).ئەڤە وەدکەت کو مرۆڤی دوو لایەن هەبن: لایەنێ گانەوەری (حەیوانی) و لایەنێ فریشتەی (مەلائیکەتی). ئەڤ لایەنە ژ لایێ سیفەتان ڤەنە نەکو ژ لایێ خویەتییێ ڤە. هندیکە فریشتەنە، هاتینە دروستکرن ب عەقڵ و بێ شەهوەت و غەریزە؛ بەلێ هندیکە گیانەوەرن، هاتینە دروستکرن ب شەهوەت و غەریزە بەلێ بێ عەقڵ. مرۆڤ هاتیە چێکرن عەقڵ یێ هەی و شەهوەت و غەریزە ژی یێن هەین. ڤێجا ئەگەر ئینسان بەرەف غەریزەیێن خۆ ڤە چوو و ب تنێ سەرنجا خۆ دانا سەر وان، هینگی ئەو بەرەف سیفەتێ خۆ یێ گیانەوەری ڤە دچیت و ل دۆر وێ بازنێ دزڤریت؛ و ئەگەر بەرەف عەقڵی ڤە چوو، هینگی دێ پتر سیفەتێن فریشتەی ل دەف هەبن.
پۆلینکرنا ماسلۆ و یا ئیسلامێ
بۆ مە دیار بوو کو ماسلۆ پێدڤییێن مرۆڤی ل سەر دوو بەشان پۆلین کرن، ئەو ژی: پێدڤییێن کێماسییێ (Deficiency needs) و پێدڤییێن گەشەکرنێ (Growth needs) بوون.- پێدڤییێن کێماسییێ: ئەو پێدڤییێن ماسلۆ بەحس کرین (فسیۆلۆژی، ئێمناهی، گرێدایبوون، ڕێزگرتن)، هەر ئەو پێدڤینە یێن لایەنێ مرۆڤی یێ نزم (گیانەوەری) پێک دئینن، وەک مە ئاماژە پێ کری. زانایێن ئیسلامێ دەربارەی ڤێ چەندێ دبێژن ئەگەر مرۆڤی ژیانا خۆ تەرخانکر بۆ کێماسییێن ژیانێ، د بازنا لایەنێ گیانەوەری دا دژیت. مەرەما وان ژ کێماسییان، تێرکرنا وان پێدڤییانە یێن ماسلۆ بەحس کرین. ئەڤجا ل ڤێ خالێ، ماسلۆ یێ هەڤڕا بوو دگەل هزرا ئیسلامی.
- پێدڤییێن گەشەکرنێ: ماسلۆ بەحس کر کو لایەنێ خۆپێشڤەبرنێ و خۆسەلماندنێ ژ ڤالاهیەک، نەبوون و کێماسییێ ناهێن، بەلکو ژ تشتەکێ ناڤخۆیی دهێن.
ئەرێ ئەڤ تشتێ ناڤخۆیی چیە؟ ئەرێ ڕاستە ژ نەبوونێ ناهێن؟
ل ڤێرێ ژی ماسلۆ یێ هەڤڕایە کو ئەڤ بەشێ نەفسا مرۆڤی نە تشتەکێ گرێداییە ب پێدڤییێن مرۆڤی یێن لەشی ڤە، بەلێ ئەو تشتێ ماسلۆ نەشیای بگەهیتێ ئەوبوو کا ئەڤ تشتێ ناڤخۆیی چیە!زانایێن ئیسلامێ د هەڤڕا نینن دگەل ماسلۆی کو ئەڤ چەندە ژ نەبوونێ ناهێت؛ بەلکو ئەڤە ژ نەبوونێ دهێت، بەلێ نە نەبوونا لەشی، بەلکو یا رۆحی. ئانکو کا چەوان لەش پێدڤی ب وان تشتان هەیە یێن مە د پێدڤییێن کێماسیێ دا بەحس کرین، هۆسا رۆح ژی پێدڤی ب خۆراکێ خۆ هەیە بۆ مانەکا تەندروست و ساخلەم. لەوما ئەگەر رۆح یا بێ خۆراک بیت، دێ بینی یا بەرەف ئاقارەکێ نەدیار دچیت و کێماسی دکەڤنە لایەنێ لەشی ژی. هەر ئەڤ بازنەیە وەدکەت مرۆڤ ژ بازنا گیانەوەری دوور بکەڤیت و پتر بەرەف بازنا فریشتەی ڤە بچیت.
ئەنجام
ئەو پۆلینکرنا ماسلۆ بۆ پێدڤییان چێکری، کو دابەش دبن ل سەر پێدڤییێن کێماسییێ (D-needs) و پێدڤییێن گەشەکرنێ (B-needs)، ب تهمامی ڕەنگدانەوەیا هزر و تێگەهشتنا زانایێن ئیسلامییە بۆ ناخێ مرۆڤی. پێدڤییێن کێماسییێ نوێنەرایەتییا "لایەنێ حەیوانی" دکەن کو گرێدایی ب مان و حەزێن جەستەیی یە. د هەمان دەم دا، پێدڤییێن گەشەکرنێ ئاوێنەیا "لایەنێ فریشتەیی" یە، کو تێدا مرۆڤ ژ قەیدێن ماددی ڕزگار دبیت و بەرەف لوتکەیا فکری، رۆحی، و ئەخلاقی بلند دبیت.نڤیسین: شەهنام عکید
- ژێدەر: مفا هاتیە وەرگرتن ژ پەرتوکا ماموستا تەحسین ئیبراهیم دۆسکی (پاقژکرنا نەفسێ)
- تێبینی: فکرا ڤێ بەراوردیێ هاتیە وەرگرتن ژ ماموستا بریار احمد.