د دیسکۆرسێن فیکریێن سەردەم دا، ئێک ژ کێشێن هەرە مەزن، تێکەلکرنا «ئیسلامێ»یە وەک پەیامەکا گەردونی (Universal) دگەل «کەلتۆرێ عەرەبی» یێ تایبەت (Particular). ئەڤ تێکەلکرنە نە تەنێ شاشیەکا مێژوویی یە، بەلکو ئاستەنگەکا فیکری یە کو رێگریێ ل بەشداریا کارا یا گەلێن دی، ب تایبەت گەلێ کورد، د ئاڤاکرنا ڕەوشەنبیرییا ئیسلامییا سەردەم دا دکەت.
ئیسلام وەک پەیام، نە وەک رەگەز
ئیسلام د رەهەندێ خۆ یێ فەلسەفی و ئایینی دا، سەرەکیترین ئارمانجا وێ، پاراستن و پێشخستنا مرۆڤی یە کو سنۆرێن جوگرافی و نەتەوەیی د شکینیت. زمانی عەرەبی ل ڤێرێ نە وەک "سروشتێ" ئیسلامێ، بەلکو وەک "ئامرازێ ڤەگوهاستنێ" یە. وەک چەوا ئینگلیزی ئەڤرۆ زمانێ زانستێ یە بێی کو زانست ببیتە تایبەتمەندیا نەتەوەیا بەریتانی، عەرەبی ژی د ڤی چوارچووڤەی دا پەیڤا پەیامێ یە، نە خودانا پەیامێ.جوداهیا ڕەوشەنبیریا ئیسلامی و کەلتۆرێ عەرەبی یێ بەری ئیسلامێ
پێدڤیە جوداهیەکا مەزن د ناڤبەرا «ئیسلامێ» و «عەرەبییا بەری ئیسلامێ» (الجاھلیة) بهێتە کرن. کەلتۆرێ عەرەبی یێ بەری ئیسلامێ، کەلتۆرەکێ گرێدایی "تیرەیێ" (Tribalism) و "عەسەبیەتا قەومی" بوو. ئیسلامێ ب هاتنا خۆ، بەروڤاژی وێ چەندێ، رەخنە ل ڤان عەدەتێن "عەرەبی" گرت:- ژناڤبرنا ڕەگەزپەرێسیێ : ئیسلامێ بنەمایێ «التفاضل بالتقوى» (ڕێزداریا ب تەقوایێ) دانا، ل جهێ بنەمایێ «التفاضل بالنسب» (ڕێزداریا ب بنەچەیێ عەرەبی).
- نەهێلانا عەسەبیەتێ: ئیسلامێ کار ل سەر هەلوەشاندنا عەسەبیەتا تیرەیی کر، کو ئێک ژ تایبەتمەندیێن هەرە دیارێن عەرەبێن بەری ئیسلامێ بوو.
هزرا "عەرەبی کرنا ئیسلامێ" (Arabization)
ئەو تێگەهشتنا دهێتە ئاراستەکرن بۆ دینداران یان ئەو کەسێن حەز دکەن کو ژیانا خۆ لسەر سیستەم و رێبازا ئیسلامی ب رێڤە ببەن (بلا عەدەتێن عەرەبی یێن کوردی بن پێ نەکەن)، د راستیدا پرۆژەکێ نەتەوەیی یە، نە ئایینی.د ڤی بیاڤی دا پێدڤیە ئەم دو خالێن گرنگ ژێک جودا بکەین:
- کوردبوونەکا ئیسلامی: ئەگەر موسلمانەک هندەک رێبازێن ئیسلامی (وەک نیقاب، درێژکرنا ریهان، یان رێکارێن تایبەتێن خوارن و ڤەخوارنێ) پەیڕەو بکەت، ئەڤە ب چ شێوەیان "عەرەبکرنا" کەلتۆرێ کوردی نینە. بەروڤاژی، ئەڤە دبیته "کوردبوونەکا ئیسلامی" یا کو د ناڤ وێ دا ناسناما نەتەوەیی یا کوردان بێی چ کێم و کاسی د مینیت. ئیسلام نەهاتیە کو کەلتۆرێ کوردی ژناڤ ببەت، بەلکو هاتیە کو رەوشتێن ئیسلامێ بکەتە کەڤالەک بۆ ژیانا کوردێن موسلمان.
- تێکەلکرنا پیرۆزیێ: ئاریشە د وێ تێگەهشتنێ دایە کو داب و نەریتێن عەرەبی و پۆشاکێن وان وەک "ئایین" یان "پیرۆزی" دهێنە دیتن. هەر کەسێ بێژیت (نابیت عەدەتێن عەرەبی بن پێ بکەین)، دکەڤیتە د شاشییا "مەزهەبگەریا نەتەوەیی" دا. ڕەوشەنبیریا ئیسلامی وەک سیستمەکێ ئەخلاقی، مافێ نەتەوەیەکێ ددەت کو ناسناما خۆ یا کوردی بپارێزیت، چونکە ئیسلام ل گەل "فرەچەشنیا مرۆڤی" (Pluralism) یە، نە ل گەل "یەک ئاستییا کەلتۆری" کو نەتەوەیێن دی د ناڤ کەلتۆرێ عەرەبی دا بەرزەبکەت.
ئەنجام
ب کورتی، ڕەوشەنبیریا ئیسلامی نەک هەر نەیا عەرەبی یە، بەلکو داکۆکیکەرە ل سەر پاراستنا ناسنامێن تایبەتێن نەتەوەیێن دی. ئیسلامێ نەڤیایە عەرەبان بکەتە پێشەنگێن کەلتۆری، بەلکو ڤیایە "پرەنسیپێن گەردونی" بگەهینیت. هەر تێگەهشتنەک کو ئیسلامێ د قالبێ "عەرەبیبوونێ" دا بدانیت، ئیسلامێ ژ جەوهەرێ وێ یێ مرۆڤایەتی و گەردونی د دەرێخیت. دڤێت ئەم وەک کورد، ئیسلامێ وەک پەیام وەرگرین و ژیانا خۆ لسەر ئاڤا بکەین، و کەلتۆرێ خۆ یێ رەسەن ژی بێی ترس ب پارێزین.نڤیسین: شەهنام عکید رشید