ئێرڤینگ گۆفمان کۆمەڵناسەکێ کەنەدی-ئەمریکی یێ گەلەک کاریگەر بوویە کو شێوازێ تێگەهشتنا مە بۆ رەفتارێن مرۆڤی گوهۆڕی. "کۆمەڵناس" ئەو ڤەکۆلەرە یێ کو لێگەریانێ ل چەوانیا کارکرنا کۆمەڵگەهێ و چەوانیا کارلێککرنا مرۆڤان دگەل ئێکدو دکەت. گۆفمان ژی وەک کەسایەتییەکێ سەرەکی یێ سەدەیێ 20ێ دهێتە نیاسین، و ژیانا خۆ تەرخان کر بۆ خواندنا یاسایێن نەنیڤیسی یێن ئاخفتن و عەدەتێن مە یێن رۆژانە. ل ڤێرێ پوختەیەک ژ ژیانا وی، کارێ وی و هزرێن وی یێن هەرێ ب ناڤ و دەنگ دێ بەحس کەین.
قۆناغێن دەستپێکی یێن ژیانێ و خواندن
گەشتا ئێرڤینگ گۆفمانی هەتا بوویە هزرڤانەکێ ب ناڤ و دەنگ ل کەنەدا دەستپێکر و بەرەڤ هندەک ژ باشترین زانکۆیێن جیهانێ ڤە چوو. ئەو ل 11ێ حوزەیرانا 1922ێ ل ئەلبێرتا، کەنەدا ژ دایک بوویە. دایک و بابێن وی، ماکس و ئان گۆفمان، کۆچبەرێن جوهی یێن ئۆکرانی بوون کو بەری ژدایکبوونا وی چوونە کەنەدا. د دەستپێکێدا وی ل سالا 1939ێ دەست ب خاندنا کیمیایێ کر ل زانکۆیا مانیتۆبا. لێ پشتی هنگێ، وی ئاراستەیێ خاندنا خۆ گوهۆڕی بۆ کۆمەڵناسییێ، و باوەرنامەیا بەکالۆریۆسێ ژ زانکۆیا تۆرۆنتۆ ل سالا 1945ێ وەرگرت.
وی ل زانکۆیا شیکاگۆ بەردەوامی دا خاندنا خۆ، ل وێرێ ژی هەردوو بوارێن کۆمەڵناسی و ئەنترۆپۆلۆژیایا کۆمەڵایەتی خاند. پاشی باوەرنامەیا ماستەرێ ل سالا 1949ێ و دکتۆرایێ ل سالا 1953ێ ژ زانکۆیا شیکاگۆ وەرگرتن. بۆ کۆمکرنا زانیارییان بۆ دکتۆرایا خۆ و پەرتووکا خۆ یا داهاتی، وی سالەک ل گزیرتەیێن شێتلاند ل سکۆتلەندا بۆراند، و ب هویری چاڤدێرییا چەوانیا کارلێککرنا خەلکی د ناڤ کۆمەڵگەهەکا بچویک یا وی جهی دا کر. د ژیانا خۆ یا تایبەت دا، گۆفمان دوو جاران هەڤژینی پێکئینایە. د جارا ئێکێ دا دگەل ئەنجێلیکا چۆت ل سالا 1952ێ هەڤژینی پێکئینا، و کوڕەک ب ناڤێ تۆماس ژێ هەبوو. پاشان، ل سالا 1981ێ دگەل جیلیان سانکۆف هەڤژینی پێکئینا، و پێکڤە کچەک ب ناڤێ ئەلیس ئینان. گۆفمان ب ئەگەرێ شێرپەنجەیا گەدەی ل سالا 1982ێ وەغەرا دوماهییێ کر.
کار و پۆستێن سەرەکی
د درێژیا کاروانێ خۆ یێ پیشەیی دا، گۆفمان چەندین پۆستێن گرنگ وەرگرتن کو بوونە ئەگەرێ هندێ کو ڤەکۆلینان بکەت و هزرێن خۆ بێژیت و فێری خەلکی بکەت. پشتی ب دوماهیک ئینانا دکتۆرایا خۆ، گۆفمان وەک "زانا یێ مێڤان" ل پەیمانگەها نیشتیمانی یا تەندروستییا دەروونی ل بێتێسدا، مێریلاند کار کر. ل سالا 1958ێ، گۆفمان بوو ب ئەندامێ دەستەیا وانەگۆتنێ ل پشکا کۆمەڵناسییێ ل زانکۆیا کالیفۆرنیا، بێرکلی، و ل سالا 1962ێ شیا پلەیا پرۆفیسۆرییێ بدەستڤەبینیت. پاشان ل سالا 1968ێ چوو زانکۆیا پێنسیلڤانیا، و ل وێرێ وەک پرۆفیسۆرێ بێنجامین فرانکلین یێ ئەنترۆپۆلۆژیا و کۆمەڵناسییێ هاتە دەستنیشانکرن. بەرێ وەغەرکرنا خۆ، شیا بگەهیتە لووتکەیا بوارێ خۆ ب وەرگرتنا پۆستێ سەرۆکێ کۆمەڵەیا کۆمەڵناسییا ئەمریکی ژ سالا 1981ێ تا 1982ێ.
کار و هزرێن سەرەکی یێن گۆفمان
گۆفمان وەک پێشەنگێ "کۆمەڵناسییا هویر" (مایکرۆ-سۆسیۆلۆژی) دهێتە نیاسین. د دەمەکیدا کو کۆمەڵناسییا گشتی بەرێ خۆ ددەتە وێنەیێ مەزن یێ کۆمەڵگەهێ، وەکو حکومەت یان ئابووری ب گشتی، کۆمەڵناسییا هویر ڤەکۆلینەکا نێزیک و هویرە بۆ کارلێکێن رۆژانە یێن روی ب روی د ناڤبەرا مرۆڤێن ئاسایی دا یە. وی رێبازەکا ڤەکۆلینێ بکارئینا کو پێ دهێتە گۆتن "ئێتنۆگرافی"، کو رامانا وێ ئەوە وی دەرەبارەی خەلکی دزانی ب رێیا بەشداریکرنا راستەوخۆ و چاڤدێرکرنا رۆتین و عەدەتێن وان یێن رۆژانە، نە بتنێ ب کۆمکرنا داتایێن ئاماری. ل ڤێرێ ناڤدارترین چەمکێن وی، ب ئاوایەکێ سادەکری ژی دێ بەحس کەین:
1. دراماتۆرژی (شانۆیا ژیانێ)
د ناڤدارترین پەرتووکا خۆ دا ب ناڤێ (پێشکێشکرنا خۆیەتی د ژیانا رۆژانە دا)، گۆفمان چارچۆڤەکێ تێگەهی ب ناڤێ "دراماتۆرژی" پێشکێش کر. دراماتۆرژی وەک (میتافۆر) بکاردئینیت بۆ شیکرنا کارلێکێن کۆمەڵایەتی یێن رۆژانە. گۆفمان بەحس ل وێ یەکێ کر کو کریارێن مرۆڤی وەک نمایشێن سەر شانۆیێ نە، کو تێدا خەلک بزاڤێ دکەن ب ئاوایەکێ چالاک وان تێگەهشتن و کارڤەدانان کۆنترۆل بکەن یێن کو ددەنە بینەران. وی شروڤە کر کو خەلک "شێوەیێ سەرەدەری و رووخسارێ خۆ" بکاردئینن بۆ دیارکرنا کەسایەتییا خۆ، ب رێیا بکارئینانا ژینگەها خۆ، رووخسار و رەفتارێن خۆ بۆ دیارکرنا رۆلێ خۆ یێ کۆمەڵایەتی ب ئاوایەکێ جوان بۆ وان کەسێن چاڤدێرییا وان دکەن. هەر وەکی د جهەکێ راستەقینە یێ شانۆیێ دا، خەلک "شانۆیا پێشیێ" هەیە کو ل وێرێ رۆلێن خۆ یێن فەرمی و پەسەندکری یێن کۆمەڵایەتی دگێڕن، و "شانۆیا ڤەشارتی" هەیە کو ل وێرێ دشێن رۆلگێڕانێ بدەنە لایەکێ و بزانن کو چ بینەر نینن، و بتنێ ل سەر کەسایەتییا خۆ یا راستەقینە بن.
2. دامەزراوەیێن گشتگیر و دووبارە کۆمەڵایەتیکرن
د دەمێ کارکرنێ ل پەیمانگەها نیشتیمانی یا تەندروستییا دەروونی، گۆفمان ب هویری خواندن ل سەر نەخۆشێن دەروونی کر و ڤەکۆلینا خۆ یا مەیدانی بکارئینا بۆ نڤیسینا پەرتووکەکێ ب ناڤێ (پەناگەهـ) ل سالا 1961ێ. د ڤێ پەرتووکێ دا، وی چەمکێ "دامەزراوەیێن گشتگیر" دامەزراند. دامەزراوەیەکا گشتگیر ژینگەهەکا داخستییە، وەکو نەخۆشخانەیەکا دەروونی، زیندان، یان سەربازگەهەک، کو ب تەمامی سەرپەرشتی و کۆنترۆلا ژیانا رۆژانە یا کەسێن د ناڤدا دهێتە کرن. گۆفمان شیکارییا هندێ کر کا چەوا ئەڤ ژینگەهە خەلکی نەچار دکەن کو پێگیرییێ ب یاسایێن توند یێن رەفتارێ بکەن، پرۆسەیەکا کۆمەڵایەتی کو ب "دووبارە کۆمەڵایەتیکرن" دهێتە نیاسین. وی ئاماژە ب هندێ دا کو دامەزراوە کەسان فێری رۆلێن دیارکری دکەن، وەک نەچارکرنا نەخۆشەکێ دەروونی کو وەک کەسەکێ سست و بێ زیان رەفتارێ بکەت، کو ئەڤە ژی ب شێوەکێ سەیر هزرێ موکوم دکەت کو نەخۆشییا وان یا دەروونی یا دژوار رەوشەکا درێژخایەنە.
3. شیکرنا چارچێوەیی
پەرتووکا شیکرنا چوارچێوەیی (Frame Analysis) کو د قۆناغێن دوماهییێ یێن کاروانێ وی دا هاتە بەلاڤکرن، ب بەرفرەهی وەک مەزنترین و درێژترین پەرتووکا گۆفمانی دهێتە نیاسین. ئەڤ بەرهەمە ل سەر بنەمایێ هندێ هاتییە کا چەوا خەلک ب ئاوایەکێ دەروونی ئەزموونێن خۆ یێن ژیانا رۆژانە رێکدئێخن و راستییا کۆمەڵایەتی پێناسە دکەن بۆ هندێ کو تێگەهشتنێ بۆ جیهانا بەرفرەهتر پەیدا بکەن. گۆفمان ب شێوەکێ داهێنەرانە هزرا خۆ وەک چوارچێوەیێ وێنەیەکێ بکارئینا بۆ شیکرنا ڤێ پرۆسەیا هزری. وی دگۆت کو "چوارچێوە"، نوێنەرایەتییا رێکخستن و پێکهاتەیێن کەلتوری دکەت. ب رێکا پەرتووکێن خۆ یێن بێ وێنە و تەکنیکێن چاڤدێریکرنێ یێن کویر، ئێرڤینگ گۆفمان پەیڤەکا نوی دا جیهانێ بۆ تێگەهشتنا لۆژیکێ ڤەشارتی یێ پەیوەندییێن مرۆڤی، و ل دوماهییێ شوینوارەکێ بەردەوام د بوارێ کۆمەڵناسییێ دا هێلا. سوپاس بۆ خاندنێ و هیڤیا مفایی.
نڤیسین: احمد مصطفى
ژێدەر