دیرۆکا پەیوەندیێن نێڤدەولەتی نیشا مە ددەت کو رێکخراوێن جیهانی نە ئارمانجن ب خۆ، بەلکو ئامرازن بۆ پاراستنا بەرژەوەرندیێن مرۆڤایەتیێ و رێگریکرنێ ل کارەساتان. ل دەسپێکا سەدێ بیستێ، جیهانێ هەول دا ل ژێر سیبەرا "کۆمەلا گەلان" (League of Nations) ئاشتیێ بەرقەرار بکەت، بەلێ ئەو رێکخراو ل هەمبەر لێشاوا جەنگێ جیهانی یێ دویێ شکەست و هەلوەشیا. ئەڤرۆ، هەمان پرسیار دکەڤیتە بەرۆکا "نەتەوەیێن ئێکگرتی" (UN): ئەرێ ئەڤ رێکخراوە ژی گەهشتیە دووماهیا تەمەنێ خۆ یێ کارا؟
وانەیێن مێژوویێ: ژ کۆمەلێ بۆ نەتەوان
کۆمەلا گەلان وەک قۆناغەکا پێشکەفتی یا جڤاکێ نێڤدەولەتی هاتە هەژمارتن، ئارمانجا وێ یا سەرەکی رێگریکرن بوو ل دووبارەبوونا جەنگی. بەلێ ژبەر لاوازیا دەستهەلاتا جێبەجێکرنێ و کێشەیێن سیاسی، نەشیا ئەرکێ خۆ یێ مێژوویێ بجهـ بینیت. ئەڤێ شکەستنێ، جیهان نەچار کر کو ل سالا 1945ێ پەنایێ بۆ ئاڤاکرنا "نەتەوەیێن ئێکگرتی" ببەت، ب وێ ئومێدا کو ئەڤا نوی بشێت ئاشتی و ئاسایشا نێڤدەولەتی و مافێن مرۆڤی بپارێزیت.
قەیرانا کاراییێ و ئاستەنگێن نوی
سەرەرای رۆلێ نەتەوەیێن ئێکگرتی د هێمنکرنا هندەک بارودۆخان و پێشکێشکرنا هاریکاریێن مرۆڤی، بەلێ پرسیارا جەوهەری ئەوە: ئەرێ ئەڤ رێکخراوە شیا ئارمانجا خۆ یا هەرە سەرەکی (بەرقەرارکرنا ئاشتیێ) ب دەست ڤە بینیت؟ بەرسڤا ڤێ پرسیارێ د رەوشا ئەڤرۆ یا جیهانێ دا، ب مخابنی ڤە "نەخێر"ە.
چەندین ئەگەر هەنە کو نەتەوەیێن ئێکگرتی بەرەڤ نەمانێ دبەن:
- سەرهلدانا جەنگێن نوی: بێدەنگیا رێکخراوێ یان بێدەستهەلاتیا وێ ل هەمبەر جەنگێن مەزن یێن ئەڤرۆ، نیشانا پەککەفتنا سیستەمێ ئاسایشا ب کۆمە.
- سەروەریا هێزێ ب سەر یاسایێ دا: د گەلەک قۆناغان دا، بەرژەوەندیێن وەلاتێن زلهێز و مافێ "ڤیتۆ" بویە رێگر ل هەمبەر جێبەجێکرنا دادپەروەریێ.
- کێشەیا ناسنامە و رەواییێ:ددەمەکی دا کو رێکخراو نەشێت مافێن مرۆڤی ل دەڤەرێن گەرم یێن جیهانێ بپارێزیت، رەوایا وێ ل دەڤ جڤاکێ نێڤدەولەتی کێم دبیت.
دناڤبەرا دوو چارەنڤیسان دا!
نەتەوەیێن ئێکگرتی نوکە د قۆناغەکا هەستیار دا دەرباز دبیت و دناڤبەرا دوو بژاردەێن دژوار دا دمینیت:
- بژاردا ئێکێ: چاکسازیەکا بنەڕەتی. ئەڤە ب وێ واتایێ دهێت کو یاسایێن رێکخراوێ ب شێوەکێ گشتگیر بهێنە گوهۆرین. پێدڤییە میساقێ نەتەوەیێن ئێکگرتی بهێتە نویژەنکرن دا کو دگەل گوهۆرینێن سەدێ 21ێ بگونجیت، و دەستهەلاتێن جێبەجێکرنێ ب هێزتر لێ بهێن.
- بژاردا دویێ: هەلوەشاندن (چارەنڤیسێ کۆمەلا گەلان). ئەگەر چاکسازی نەهێتە کرن، رێکخراو دێ بەرەڤ سستبوون و پاشان هەلوەشاندنێ چیت. مێژوو نیشا مە ددەت کو هەر رێکخراوەکا نەشێت خۆ دگەل پێدڤیێن سەردەمی بگونجیت، دێ بیتە قوربانیا پێشکەفتنا جڤاکێ نێڤدەولەتی.
دەرئەنجام
ئەگەر هەلویستەکێ جدی بۆ گوهۆرینا (آلیات)ێن کاری یێن نەتەوەیێن ئێکگرتی نەهێتە وەرگرتن، جیهان دێ بەرەڤ دەردەسەریێن مەزنتر چیت. جیهان پێدڤی ب سیستەمەکێ نێڤدەولەتی یە کو یاسا تێدا بلندتر بیت ژ هێزێ. بێی گوهۆرینێن بنەڕەتی، نەتەوەیێن ئێکگرتی دێ بتنێ مینیتە ناڤەک د لاپەرێن دیرۆکێ دا، درست وەک چەوا کۆمەلا نەتەوان ل پاش خۆ هێلای.
جڤاکێ نیڤ دەولەتی پێدڤی ب رێکخراوەکێ نینە کو بتنێ ناڤێ وێ 'نەتەوەیێن ئێکگرتی' بیت، بەلکو پێدڤی ب ئاشتیێ یە. ئەگەر ئەڤ رێکخراوە نەشێت ئاشتیێ بەرقەرارکەت، ئێدی پێدڤی ب مانا وێ نینە و دێ هێتە گوهۆرین.
نڤیسین: شەهنام عگید