دەروونناسییا فێربوونێ و کارکرنێ دوو تەوەرێن سەرەکینە د زانستێ دەروونناسییا نوو دا. ئەڤ راپۆرتە باس ل وێ چەندێ دکەت کا مێشک چەوا زانیاریان وەردگریت (فێربوون) و چەوا ڤان زانیاریان د ژینگەها کاریدا ب کار دئینیت بۆ بلندکرنا ئاستێ بەرهەمئینانێ. تێگەهشتن ل ڤان پرۆسەیان هاریکارە بۆ کێمکرنا فشارێن دەروونی و زێدەکرنا داهێنانێ.
تەوەرێ ئێکێ: دەروونناسییا فێربوونێ (Psychology of Learning)
فێربوون پرۆسەیەکا بەردەوامە و تنێ ب قوتابخانێ ڤە گرێدایی نینە. ل دویڤ تیۆریێن دەروونی، فێربوون ل سەر چەند بنەمایان ئاڤا دبیت:
- تیۆریا مەعریفی (Cognitive Theory): ئەڤ تیۆرییە دبێژیت مێشک وەک کۆمپیوتەری کار دکەت؛ زانیاریان وەردگریت، کۆد دکەت، و پاشان ل دەمێ پێدڤی کۆگۆ دکەت. تەرکیز ل سەر (Memory) و (Attention) یە.
- پالدەرێن فێربوونێ: دوو جۆرێن پالدەران هەین:
- پالدەرێ ناڤخۆیی (Intrinsic): دەما مرۆڤ ژبەر حەزا خۆ و کەیفخۆشیێ فێری تشتەکی دبیت. ئەڤ جۆرە فێربوونە پتر د مێشکی دا دمینیت.
- پالدەرێ دەرەکی (Extrinsic): دەما فێربوون بۆ دەستکەفتنا نمرەیەکێ یان پارەی بیت.
- رۆڵێ دوبارەکرنێ (Spaced Repetition): ڤۆڵفگانگ ئایبنگهاوس د سەلماند کو مێشک زانیاریان زوو ژبیر دکەت ئەگەر ب شێوەیەکێ دەمی و پلان بۆ دارێژتی دوبارە نەبنە ڤە.
تەوەرێ دووێ: دەروونناسییا کار و رێکخستنێ (I-O Psychology)
ئەڤ بەشە ل سەر رەفتارا مرۆڤی دناڤ کاریدا دکۆلیت. ئارمانج ژێ دروستکرنا هاوسەنگیێ یە د ناڤبەرا بەرژەوەندییا کارمەندی و کارگێریێ دا.
- سۆتنا دەروونی (Burnout): کریستینا ماسلاش، شارەزا د ڤی بواریدا، دیار دکەت کو کارێ زێدە بێی پشتگیریا دەروونی دبیته ئەگەرێ وەستیانەکا دومدرێژ کو کارمەند هەست ب بێ مفا بوونا خۆ دکەت.
- هێزا تەرکیزێ (The Flow State): میهای چیکسێنتمیهای باس ل حالەتەکێ دەروونی دکەت ب ناڤێ "Flow" یان "رووبار"؛ ئەویش ئەو دەمەیە کو مرۆڤ هۆسا نوقمی کارێ خۆ دبیت کو هەست ب دەمی و ماندیبوونێ ناکەت.
- فشارا دەروونی و ئەدائـ (Stress and Performance): ل دویڤ یاسایا (Yerkes-Dodson Law)، فشارا کێم دبیتە ئەگەرێ تەمەلیێ، و فشارا زێدە دبیتە ئەگەرێ تێکچوونا دەروونی. پێدڤییە فشار ل ئاستەکێ ناڤنجی بیت دا کو باشترین بەرهەم هەبیت.
تەوەرێ سێیێ: سەرکردایەتییا دەروونی د کاریدا
سەرکردایەتییا دەروونی نە تنێ رێڤەبرنا کارانە، بەلکو رێڤەبرنا هەست و پالدەرێن مرۆڤانە. ل دویڤ ڤۆڵفگانگ و شارەزایێن دەروونناسییا رێکخستنێ، چەند خالێن سەرەکی یێن ڤی جۆری هەنە:
- ئیمناهیا دەروونی (Psychological Safety): ئەڤە گرنگترین خالە. دەما کارمەند یان قوتابی هەست بکەت کو دشێت بێ ترس پێشنیاران بکەت یان دانپێدانێ ب خەلەتیێن خۆ بکەت بێی کو بهێتە سزا دان یان شەرمزار کرن. ئەڤە دبیته ئەگەرێ بلندبوونا داهێنانێ.
- ژیرییا هەستی (Emotional Intelligence - EQ): سەرکردەیێن سەرکەفتی ئەون یێن دزانن چەوا هەستێن خۆ و یێن تیما خۆ کۆنترۆل بکەن. تێگەهشتن ل "بارێ دەروونی" یێ کارمەندی د دەمێن فشارێ دا، وەفاداریێ بۆ کار دپارێزیت.
- سەرکردایەتییا خزمەتگۆزار (Servant Leadership): ل شوینا فەرمانکرنێ، سەرکردە دبیته پشتەڤان بۆ تیمێ دا کو ئاستەنگێن پێش فێربوون و کارکرنا وان لادەت.
هاوسەنگی د ناڤبەرا فشار و بەرهەمی دا
د سەرکردایەتییا دەروونی دا، تێگەهشتن ل یاسایا (Yerkes-Dodson) گەلەک یا پێدڤییە:
- فشارا کێم: دبیتە ئەگەرێ بێزاری و سستبوونا ئەدائی.
- فشارا گونجای (Optimal Pressure): باشترین حالەتە بۆ داهێنان و کارکرنێ.
- فشارا زێدە: دبیتە ئەگەرێ دڵراوەکێ و شکەستنێ.
ئاستەنگ و چارەسەری
- پاشئێخستنا کاران (Procrastination): چارەسەریا وێ ب رێکا پارچەپارچەکرنا کارێن مەزن بۆ ئەرکێن بچووک (Micro-tasks) دبیتی.
- فرە-ئەرکی (Multitasking): مێشک زەحمەتە د ئێک دەم دا کارەکێ زێدەتر ئەنجام بدەت. چارەسەری (Single-tasking) یە، واتە تەرکیز تنێ ل سەر ئێک کار.
ئەنجام
سەرکەفتن د ژیانا نوودا پێدڤی ب فێربوونا بەردەوام هەیە. ب بکارئینانا بنەمایێن دەروونناسیێ، مرۆڤ دشێت مێشکێ خۆ ئاراستە بکەت بۆ فێربوونەکا ب ساناهیتر و کارکرنەکا بێ فشار. پاراستنا تەندروستییا دەروونی ل سەر کاری، نەک تنێ بەرهەمی زێدە دکەت، بەلکو دلخۆشییا ژیانێ ژی دپارێزیت.
ايمان احمد عبوش محمد
ژێدەر:
- Dweck, C. S. (2006). Mindset: The New Psychology of Success. (باس ل پالدەر و گەشەیا مێشکی دکەت).
- Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Understanding the burnout experience. (باس ل سۆتنا دەروونی ل سەر کاری دکەت).
- Schacter, D. L. (2011). Psychology. Worth Publishers. (بۆ بەشێ فێربوون و بیرهاتنێ).
- Csikszentmihalyi, M. (1990). Flow: The Psychology of Optimal Experience. (بۆ پرۆسەیا تەرکیزا کوور د کاریدا).