ئەفغانستان نەهاتیە ناڤکرن ب "گۆڕستانا ئمبراتۆریەتان" ژبەر کو وێ سوپایێن وان ب ئێک جاڕ شکاندینە، چونکی وێ هۆنەرێ "لاوازکرن و ژناڤبرنا هێزێن مەزن" گەلەک باش دزانی، هەتا کو پرۆژەیێن وان یێن ئمبراتۆری ژناڤ دبرن، ل ڤی وەلاتی (ئەفغانستان )یێ کو چیایێن وی یێن سەخت دگەل جڤاکەکێ وەسا تێکەلبووین کو ب چ رەنگان ناهێتە داگیرکرن، مللەتێ ئەفغانی دگەل دەمی بوونە دوژمنەکێ کەلەڕەق،داگیرکەر ب چەکێن خۆ یێن ب هێز و سوپایێن خۆ یێن مەزن دچوونە وێرێ، ژ ئەسکەندەری یێ نێزیک بوو ل وێرێ ب کەڤرەکی بهێتە کوشتن هەتا دگەهیتە بریتانیا و سۆڤیێت و ل دوماهیێ ژی ئەمریکا، بەلێ هەمی ژێ دەرکەفتن ب وێ قەناعەتێ کو سەرکەفتنا سەربازی ل وێرێ یا مەحالە، و ب راستی ژی ئەفغانستان گۆڕستانا ئمبراتۆریەتانە!
ئێک ژ وان سەرکردەیێن مەزن یێن کو بەری زایینی هەول داین ڤی وەلاتی بێخیتە بن دەستێ خۆ، ئەسکەندەرێ مەزن بوو،ل پاییزا سالا 331 ب.ز، مەقدۆنی شیا سەرکەفتنەکا ئێکلاکەر ب دەست خۆڤە بینیت ل سەر داریووسێ سیێ(دوماهیک پاشایێ دەولەتا ئەخمینی یا فارسی) د شەڕەکی دا ب ناڤێ "گوگمیلا" (Gaugamela)؛ کو دەشتەکا بەرفرەهـ بوو ل نێزیک مووسلە نوکە ل باکورێ عیراقێ،وی شەڕی ب کریاری دوماهیک ب پرۆژێ تۆلڤەکرنا مەقدۆنی ئینا ژ هێرشا فارسان بۆ سەر یۆنانێ کو نێزیکی چەرخ و نیڤەکا بەری هینگێ چێببوو،ئەڤ سەرکەفتنە ئەنجامێ زنجیرەکا هەڤرکیێن مەزن بوو د ناڤبەرا هەردوو لایان دا، وەک چاوا "پلوتارخ" د پەرتۆکا خۆ یا "ژیانا ئەسکەندەری" دا بەحسکریە.
ئەڤێ سەرکەفتنێ رێک خۆش کر کو ئەسکەندەر دەست ب سەر پشکێن رۆژئاڤا و ناڤەڕاستا ئمبراتۆریەتا فارسی دا بگریت، بەلێ حەزا وی ل وێرێ نە راوەستیا، چونکی هەرێمێن رۆژهەلاتا ئێرانێ و ب تایبەت ئەفغانستان، و ناڤەڕاستا ئاسیا و هەتا هندستانێ ، هێشتا د بن دەستێ وی دا نەبوون،ئەو دەڤەر د ناڤ سیستمەکێ دا دهاتنە بڕێڤەبرن کو دگۆتنێ "ساتراپیاس" (Satrapies)؛ کو ویلایەتێن کارگێڕی یێن فارسی بوون و ژ لایێ "ساتراپی" ڤە ئانکو والییەکێ خۆجهی دهاتنە بڕێڤەبرن، ئەڤ دەڤەر ژ لایێ مێژوویێڤە وەک کانیەکا مروڤی بوون کو شەڕکەرێن هەرە ژێهاتی پێشکێشی سوپایێ فارسی دکرن،لەوما مانا ڤان هەرێما ژ دەرڤەیی کۆنترۆلا مەقدۆنیان – ب دیتنا ئەسکەندەری– مەترسیەکا راستەوخۆ بوو ل سەر جێگیریا دەستهەڵاتا وی یا ئمبراتۆری.
ئەسکەندەر ل ئەردێ ئەفغانیا:
دیتنا ئەسکەندەری ژ سنورێن تاجداریێ وەک پاشایێ فارس دەرباز بوو ،چونکی وی خۆ وەک "سەروەرێ ئاسیا" نیشان دا،ناسناڤەک بوو کو حەزەکا جیهانی بۆ دەستهەلاتێ ل سەر هەمی وان دەڤەرێن بەری هینگێ ل بن حوکمێ ئەخمینیێن فارسی بوون دیار دکر ژبەر هندێ بندەستکرنا ویلایەتێن رۆژهەلاتی بوو پێدڤییەکا سیاسی و سەربازی ب تایبەت هەرێما "باكتريا" (Bactria) یان "بەلخ" ل باکورێ ئەفغانستانێ، و "سۆغدیانا" (Sogdiana) ل پشکێن ئۆزبەکستان و تاجیکستان،بەلێ ئەڤ بەرەیە ئێک ژ ئالۆزترین مەیدانێن شەڕی بوو، ژبەر سروشتێ چیایێن سەخت و بیابانێن بەرفرەهـ و دویریا وێ ژ سەنتەرێن پشتەڤانیێ.
د ناف ڤێ ژینگەها دژوار دا، ئێک ژ ئالۆزترین قۆناغێن هەوا ئەسکەندەری ل ئەردێ ئەفغانیا پەیدا بوو،وی نە بتنێ بەرەڤانی بەرامبەر سوپایێن رێکخستی دکر، بەلکو تووشی بەرگرییەکا ناڤخۆیی و سەخت بوو کو مفا ژ جوگرافیایێ وەردگرت و گەف ل کویراتیا پرۆژێ وی یێ ئیمپراتۆری دکر، ب بۆرینا دەمی شەڕێ باکورێ رۆژهەلاتی ژ هەوەکا بلەز گوهوڕی بۆ شەڕەکی مێژوویی یێ کو ب شێوازێ"کەڕ و فەڕ" و دوورپێچێن ئێک ل دویڤ ئێک، و نێزیکی 3 سالێن تژی زەحمەت ژ ئەسکەندەری برن هەتا شیایی بەرگریا وان ویلایەتان بشکێنیت.
بۆچوونێن مێژوونڤیسێ یۆنانی "ئاریان" ژ چەرخێ دووێ زایینی و مێژوونڤیسێ رۆمانی "کۆرتیس رۆفۆس" ژ چەرخێ ئێکێ زایینی ژێدەرێن سەرەکینە بۆ زانینا روویدانێت وی سەردەمی،ئەڤ مێژوونڤیسە وێنێ پاشایەکێ گەنج بۆ مە دکێشن کو سەرکەفتنێن مەزن ئەو ژ رێکێ دەرئێخستبوو، دەمێ ل وان دەڤەران تووشی بەرگرییەکا بهێز بووی پەنا برە بەر توندوتیژییەکا بێ سنور کو چ جاران دگەل وێنێ وی یێ قەهرەمانی نەدگۆنجا، باجا ڤێ چەندێ ژی کوشتنا هندەک ژ نێزیکترین هەڤال و ئەفسەرێن وی بوو، زێدەباری قوربانیێن زۆر ژ خەلکێ دەڤەرێ ژبەر بڕیارێن وی یێن تژی تۆرەیی.
پشتی شەڕێ "گوگمیلا" ل سالا 331 ب.ز، هێزێن ئەسکەندەری باژێرێ "پرسپۆلیس" (Persepolis) سۆتن و تالان کرن، کو پایتەختێ مەزن یێ ئیمپراتۆریەتا ئەخمینی بوو، ئەڤە پەیامەکا سیاسی یا رۆن بوو بۆ دیارکرنا دەسهەلاتا نوی، تالانیا وی باژێری ب نێزیکی 120 هزار "تالێنت" (Talent) هاتە خەملاندن (تالێنت یەکەکا گرانیا دراڤی یا کەڤن بوو کو یەکسان بوو ب چەندین کیلۆیێن زیڤی).،بەلێ پارە ئارمانجا سەرەکی یا ئەسکەندەری نەبوو؛ ئەو ل دویڤ گرتنا پاشایێ ڕەڤی "داریووسێ سێیێ" ڤە بوو، یێ کو شیایی ژ مەیدانا شەڕی بڕەڤیت دەمێ ئەسکەندەر نەچار بووی هێرشێ ڕابگریت دا کو پشکا چەپێ یا سوپایێ خۆ ژ ژناڤچوونێ ڕزگار بکەت.
وەک مێژوونڤیسێ سەربازی یێ ئەمریکی "مارک جەی دیسانتیس" د ڤەکۆلینا خۆ دا یا ب ناڤونیشانێ (ئەسکەندەر ل ئەفغانستانێ) دبێژیت، دەستەسەرکرنا داریووسی -ئەگەر چێبوو با- دا دەستکەفتێن سیاسی یێن مەزن دەتە ئەسکەندەری، ب تایبەت دانپێدان ب دەستهەلاتا وی ل سەر تەختێ پاشایەتیێ،پشتی هێرشەکا گران کو بۆ ماوێ سالەکێ ڤەکێشا، ئەسکەندەر ل مەها تەمموزا سالا 330 ب.ز گەهشتە دوژمنێ خۆ، بەلێ درەنگ گەهشتێ، داریووس ب فەرمانا والیێ باکتريا ل باکورێ ئەفغانستانێ کو ناڤێ وی "بێسۆس" بوو (خزمێ داریووسی ) بوو ،هاتبوو کوشتن، ئەسکەندەری فەرمان دا کو تەرمێ پاشایێ فارسی بۆ پایتەختێ وان بهێتە ڤەگوهاستن دا کو مەراسیمەکا شاهانە وەک ڕێزگرتن بۆ بهێتە کرن.
ل وی سەردەمی ئەسکەندەری سوپایێ خۆ دووبارە ڕێکخست دا کو دگەل ئارمانجێن وی یێن نوی بگۆنجیت ، ئەسکەندەری وەسا دزانی کو شەڕ دگەل دەولەتا ئەخمینی ب دوماهی هاتیە، لەوما هێزێن یۆنانی یێن هەڤپەیمان (League of Corinth) کو بابێ وی "فیلیپێ دووێ" دروست کربوون، هنارتنە مالێن وان.
پاشی ئەسکەندەر ل رۆژهەلاتێ ئیران و ئەفغانستان دەست ب چەندین هێرشان کر بۆ نەهێلانا دەنگێ نەرازی، ل باکورێ ئەفغانستانێ ژی دویڤچوونا پاشمایێن سوپایێ داریووسی دکر ب سەرکردایەتیا "بێسۆس"، ل هندەک جهان ژی والیێن دەڤەرێ ل سەر کارێ وان هێلان دا کو سەقامگیریا کارگێڕی یا ئمبراتۆریەتا وی نەهێتە تێکدان.
بەلێ ئەڤ ئارامییا کێم زویی تێکچوو چونکی "بێسۆس" خۆ وەک "پاشایێ مەزن" دیارکر و ناسناڤێ "ئەرتەحششایێ چارێ" ل خۆ کر، و ب پشتبەستن ب نەژادێ خۆ یێ فارسی هەوڵدا ئەفغانیێن نەڕازی ل دۆر خۆ کۆم بکەت، بێسۆس شیا سوپایەکێ ناڤخۆیی یێ ب هێز دروست بکەت و چاڤەڕێی هاریکاریا هۆزێن "سەکایی" دکر، ئەڤە بوو گەفەکا ڕاستەوخۆ بۆ سەر دەسهەلاتا ئەسکەندەری.
دەمێ ئەسکەندەر بەرەڤ رۆژهەلاتی چوویی، تووشی گرفتێن لۆجستی یێن مەزن بوو چونکی ڕێکا باکتريا رێکەکا نەخۆش و بێ ئاڤ و خوارن بوو لەوما فەرمان دا هەمی کەلوپەلێن زێدە بهێنە سۆتن دا کو سوپا سڤک ببیـت و زویتر بچیت.
ل ناڤەراستا ڕێکا خۆ دا ئەسکەندەری دەنگوباسەکی مەترسیدار گوهلێ بوو،ئێک ژ والیێن فارسی یێن وی پاراستی ب ناڤێ "ساتێبارزانیز" خیانەت لێ کریە و هێزا مەقدۆنی یا دگەل وی هەمی کوشتینە، و داخوازا سەرهلدانەکا گشتی ل رۆژئاڤایێ ئەفغانستان کریە،وی باژێرێ "ئەرتاکوانا" (نێزیک هەرێما هیرات) کرە سەنتەرێ هێزێن خۆ، ب ڤێ چەندێ شەڕێ ئەسکەندەری ژ گرتنا نەیارەکێ سیاسی گوهۆڕی بۆ شەڕەکێ مەزن لبەرامبەر بەرگریا ئەفغانی کو زیانێن زۆر گەهاندنە سوپایێ وی، وەک "فرانک هۆڵت" د پەرتووکا خۆ یا ب ناڤونیشانێ (ئەسکەندەرێ مەزن و باکتریا) دا دیار دکەت.
ڤێ ڕوویدانێ دیارکر کا چەند بارودۆخ یێ مەترسیدار بوو، بەرگریا رۆژئاڤایێ ئەفغانستانێ ئێکەم تەحەدایا ڕاستەوخۆ بوو بۆ سیستەمێ نوی یێ ئەسکەندەری، بەلێ خۆڕاگریا خەلکێ وێ دەڤەرێ دیارکر کو کۆنترۆلکرنا رۆژهەلاتی نە بتنێ یا ب ساناهی نەبوو، بەلکو بوو ئەگەرێ هندێ ئەسکەندەر پتریا هێزێن خۆ ژ دەست بدەت.
ساتیبارزانز ل سەر پەیمانا ئەسکەندەری پەشیمان بوو و ئەو هێزا مەقدۆنی یا د گەل دا ژناڤبر، و داخوازا سەرهلدانەکا گشتی ل رۆژئاڤایێ ئەفغانستانێ کر بدژی وی و پشتەڤانیا خۆ یا ئاشکرا بۆ بەرەڤانیا "بیسۆس" ڕاگەهاند.
زۆنگاڤا ئەفغانستانێ:
ئەڤ بارودۆخە بوو ئەگەرێ نە سەقامگێریا ئەمنی یا دیار چونکی وەک "فرانک هۆڵت" د پەرتوکا خۆ دا دبێژیت،دەڤەرێن ئەفغانستان و ئاسیا ناڤەراست بەری هینگێ ژی د هەڤڕکییەکا بەردەوام دا بوون دژی دەستهەلاتا ئەخمینی یا فارسی، پاشی وان دەستهەلاتا مەقدۆنی وەک داگیرکارییەکا نوی د دیت کو چ جوداهی دگەل یا بەری خۆ نەبوو، بچوکییا سەربازگەهێن مەقدۆنی ئەگەرەک بوو کو زویی ژ ناڤ بچن ل دەمێ سەرهلدانێن مەزن یێن خەلکێ دەڤەرێ، ژبەر هندێ ل سەر ئەسکەندەری پێدڤی بوو زوی بلڤیت دا کو ڕێگریێ ل بەلاڤبوونا ڤان نەرازیبوونا بۆ ویلایەتێن دی یێن کو هێشتا سەرڤە سەرڤە د ئارامبوون بکەت.
وەک مێژوونڤیس "ئاریان" د پەرتوکا خۆ دا یا ب ناڤونیشانێ "Anabasis of Alexander" دیار دکەت، ل بەرامبەر ڤان هەڤرکییان، ئەسکەندەر ب هێزەکا تایبەت کو ژ هەلبژارتنا وی بوون شییا د ماوێ دوو ڕۆژان دا مەودایەکا دویر بەرەڤ "ئەرتاکۆنا" ببڕیت،دگەل نێزیکبوونا سوپایێ مەقدۆنی، "ساتێبارزانیز"یێ یاخیبووی دگەل نێزیکی دوو هزار سوارچاکان خۆڤەکێشان دا کو بگەهیتە سەرکردەیێ بەرگریا ئەفغانی-فارسی "بیسوس" ل "بەڵخ" ل باکورێ ئەفغانستانێ، یا کو بوویە جهێ سەرنجراکێشیێ ئەو بوو کو ژمارەیەکا زۆرا ئاکنجییێن "ئاریا" ل ڕۆژئاڤایێ ئەفغانستانێ یێن کو ب دویڤ وی سەرکردەیی کەفتین، پەنا برنە بەر کەلهەکا بهێز ل وێرێ.
ئەڤ جهە کەلهەکا زۆر ب هێز بوو، ئەوێن نەشیاین شەڕی بکەن ژ خەلکێ دەڤەرێ پەنا بۆ ڤێ کەلهێ برن، و هێزەکا کو پێکدهات ژ هزار شەڕکەران پاراستنا وێ دکرن،ل بەرامبەر دا ئەسکەندەر ئەرکێ دوورپێچکرنا وێ سپاردە ئێک ژ مەزنە فەرماندەیێن خۆ ب ناڤێ "کراتیرۆس"، ل دەمێ کو ئەو بخۆ بەرەڤ پایتەختێ هەرێمێ "ئەرتاکۆنا" پێشڕەوی دکر،مەقدۆنییا هەولدا ژ لایێ ڕۆژئاڤا یێ کەلهێ هێرش بکەن، بەلێ چیایێن تیژ ڕێگر بوون ل بەرامبەر وان. کەلها "کالات-ی نادری" (Kalat-e Naderi) کەلهەکا ب هێز بوو کو بەرگری ل بەرامبەر تەکنیکێن دووپێچکرنا مەقدۆنی-ئەسکەندەری ب ڕەنگەکێ بێ وێنە کر،ل دەمێ سەربازان دەست ب چێکرنا لێژاییەکا دەستکرد ژ دارێن بڕی کری، ئاگرەکێ مەزن ب ئەگەرێ بایێ باکورێ ڕۆژئاڤا ل هەیڤا تەباخا وێ سالێ دا پەیدا بوو، ئاگر گەهشتە گۆپیتکێ و بوو ئەگەرێ مرنا ژمارەیەکا زۆرا پەنابەران د ناڤ کەلهێ دا.
ل حەفتییێن دویڤدا دا، ئەسکەندەر هەوەکا بەرفرەھ بۆ گرتنا هەرێما "ئاریا" ل ڕۆژئاڤایێ ئەفغانستانێ دەستپێکر، و ڕێکا شاهانە یا فارسی یا کەڤن وەک بنگەهەک بۆ ئۆپەراسیۆنێن خۆ بکاردئینا، هێزێن خۆ بۆ چەندین پشکێن جودا جودا دابەش کرن بۆ رێکگرتنێ ژ بەرگریکاران، و سەرکردەیێن وان کوشتن، هەتا کو دووماهیک سەنگەرێن وان ل "ئەرتاکۆنا" ل دەمێ گەهشتنا تاوەرێن دوورپێچکرنا مەقدۆنی بۆ سەر دیواران، خۆ ڕادەست کر.
بۆ پاراستنا پشتا سوپایێ خۆ، ئەسکەندەر باژێرەکێ سەربازی یێ نوو ب ناڤێ "ئەسکەندەرییا ئاریۆنی" ئاڤا کر، و کرە ناڤەندەک بۆ پێگەهاندنا نفشەکی ئەفغانی و ئێرانی کو ب کەلتوورێ یۆنانی-مقدۆنی هاتینە پەروەردەکرن و ل هەمان دەم دا ئامادەبن بۆ خزمەتا سەربازی، هەروەسا زەلامەکی فارسی وەک والیێ ڕۆژئاڤایێ ئەفغانستانێ دانا ل جهێ والیێ بەری هینگێ "ساتێبارزانیز".
پاشی ئەسکەندەر نەچار بوو بەرەڤ باشوری بچیت بۆ ڕووبەڕووبوونا بەرگرییەکا نوی ل "ئەرتاکۆزیا" (قەندەهارا نوکە) ب سەرکردایەتییا والییەکێ دی ب ناڤێ "بارساینتیس"، ئەوێ پشکداری د کوشتنا داریووسێ سێیێ دا کری، د چاڤێ ئەسکەندەری دا، ئێدی جهێ لێبۆرینێ بۆ ڤێ بەرگریێ نەمابوو، چونکی ببوو یاخیبوونەکا مەترسیدار کو گەف ل پڕۆژەیێن وی دکرن،"بارساینتیس" بەرەڤ هندستانێ ڕەڤی، و مەقدۆنی چوونە د ناڤ باژێرێ "فرادە" دا، کو پایتەختێ هەرێمێ بوو، و د ماوێ 9 ڕۆژان دا ل هەیڤا تشرینا ئێکێ یا سالا 330 ب.ز داگیرکر.
ژێدەرێن مێژوویی یێن یۆنانی و ڕۆمانی یێن کەڤن دیار دکەن کو ئەڤ قۆناغە ب توندوتیژییەکا زۆر ژ لایێ ئەسکەندەر و سەربازێن وی ڤە دهێتە ناسین، شەڕەکێ بێ ڕەحم بوو کو پشت ب ژ ناڤبرنا سیستماتیک و کۆچبەرکرنا ب زۆری دبەست، ل سەرانسەری سنوران، کەلهێن ئەفغانی -سەرەڕای بچووکییا وان و کێمیا چەک و سەربازان- بەرگرییەکا مەزن کر هەتا دەمێ کەفتنا وان، بێی کو ئەڤ هەوێن مەقدۆنی چ دەستکەفتێن بمفا هەبن، بتنێ تێچوویێ گیانی و دارایی زێدە کر.
کەلا هەراتێ، کو ب "کەلا ئەسکەندەری" ژی دهێتە نیاسین ل ئەفغانستانێ، مێژوویا وێ دزڤریت بۆ سالا ٣زایینی، دەمێ ئەسکەندەرێ مەزن و سوپایێ خوە گەهشتینە ئەفغانستانێ.
کەلها هەراتێ، کو ب "کەلها ئەسکەندەری" ژی دهێتە نیاسین ل ئەفغانستانێ، مێژوویا وێ دزڤریت بۆ سالا 330 ب.ز، دەمێ ئەسکەندەرێ مەزن و سوپایێ خۆ گەهشتینە ئەفغانستانێ.
د وێ قۆناغێ دا، چەندین باژێر ل هەرێمێن "باکتریا" و "سۆگدیانا" پشتی بەرگرییەکا توند شکستن، و باژێرێ "کیرۆپۆلیس" (Cyropolis)، یێ کو "کۆرشێ مەزن" ئاڤاکری، ژ هەمیان ب هێزتر بوو،بەردەوامییا بەرگریا وی باژێری ئەسکەندەر زۆر تۆرە کر، و فەرمان دا ب ڕێکا کونکرنا ئەردێ (تونێلان) بچنە د ناڤ دا، پاشی باژێر وێران کر و کۆمەڵکۆژییەکا مەزن د ڕاستا خەلکێ وێ ئەنجام دا.
ل دەمێ ڤان شەڕان دا، ئەسکەندەر ب گرانى بریندار بوو ب ئەگەرێ کەڤرەکی کو ب قۆچەقانیێ (قەوانێ) بۆ هاتبوو هاڤێتن، کو بوو ئەگەرێ هندەک نیشانێن مەترسیدار وەک ژ دەستدانا دیتنێ بۆ دەمەکی، گێژبوون، و زەحمەتیا ئاخفتنێ کو نێزیکی دوو هەیڤان ڤەکێشا، ئەڤ شەڕێ درێژ ل ئەفغانستانێ گۆڕانکارییێن کویر د کەسایەتیا ئەسکەندەری دا پەیدا کرن؛ ژبلی برینێن جەستەیی، ڤەخوارنا مەیێ (شەرابی) ژ تیتالەکا جڤاکی بوو ڕەفتارەکا نەچاری، هەروەها مەیلا وی بۆ بیروباوەرێن غەیبی زێدە بوو.
ئەسکەندەر ژ چ شەڕان دەرنەدکەفت ئەگەر نەچار نەبایە بچیتە د شەڕەکێ دی دا، سەرەڕای هندێ، ئەزموونا سەربازی یا هەرە ب هێز ئەو بوو دەمێ نەچار بووی ڕووبەڕووی هۆزێن "سکیتی" یێن کۆچەر ببیت ل دەشتێن ئاسیایا ناڤەراست؛ پاشایێ وان ب گۆمان سەحدکرە ئاڤاکرنا "ئەسکەندەرییا دویر" (Alexandria Eschate) ، لێ ئەسکەندەری بڕیار دا هێرشێ ببەتە سەر وان.
ل وی دەمی شاندەکێ سکیتی نامەیەکا تژی ترانە بۆ ئەسکەندەری ئینا کو کێمکرن بوو ژ حەزێن وی یێن ئمبراتۆری، ئەسکەندەری خۆ وەسا دیارکر کو قەبیل کرییە، بەلێ ئێکسەر دەست ب جێبەجێکرنا پلانا خۆ کر بۆ دەربازبوون ژ ڕووبارێ "سیحون"،هێزێن مەقدۆنی دەرباز بوون و شییان ب ڕێکا تیرهاڤێتنەکا چڕ هێزێن سکیتییان پاشڤە ببەن.
ئەسکەندەری شەڕ ب پلانەکا زیرەک برە سەری؛،رێک دا سوارچاکێن سکیتی شێوازێ خۆ یێ بازنەیی بکاربینن، پاشی ژ هەردوو لایان ڤە دوورپێچکرن، شەڕ ب شکەستنا سکیتییان ب دووماهیک هات و نێزیکی هزار ژ وان کوشتن، ئەڤ سەرکەفتنە بوو ئەگەر کو هۆزێن دی ژی خۆ رادەست بکەن و پاشایێ سکیتییان داخوازا لێبۆرینێ ژ ئەسکەندەرێ مەزن بکەت.
دوماهیکا خەونێن ئەسكەندەرى ل ئەفغانستانێ:
مێژوونڤیس "بۆسۆرت" د پەرتۆکا خۆ دا یا ب ناڤونیشانێ"فەتح و ئیمپراتۆریەت" دبێژیت کو ئەڤ سەرکەفتنا ئەسکەندەرێ مەقدۆنی نەبوو ئەگەرێ سەقامگێریا بەردەوام چونکی قەیرانەکا نوی ل سەمەرقەندێ سەرهلدا، دەمێ سەرکردەیەکێ دەڤەرێ ب ناڤێ "سبیتامنس" سەربازگەها مەقدۆنی ل باژێری دوورپێچکری، سەرەڕای کو هێزەکا هاریکار یا سنووردار شییا دوورپێچا ئێکێ بشکێنیت، لێ پاشی ئەو هەمی هاتنە ژناڤبرن د کەمینەکا بهێز دا ل سەر کەنارێن ڕووبارێ "زەرفشان" (Zarafshan) ل ئاسیا ناڤەراست،ئەڤ چەندە ژ ئەگەرێ بێبەرنامەیا د ناڤبەرا سوارچاک و پیادەیان دا بوو، بۆ نموونە بوو مەترسییا شەڕێ پارتیزانی و "تێهەڵچوون و ڕەڤینێ" و کارتێکرنا وێ ل سەر سوپایێ مەقدۆنی یێ رێکوپێک.
ئەڤێ شکەستنێ ئەسکەندەرێ مەزن زۆر تۆرە کر، لەورا هەوەکا سزادانێ یا بلەز، بێی کو بشێت بگەهیتە دوژمنێ خۆ یێ کو دیسا ڕەڤیبوو،ئەسکەندەری بتنێ ڕێورەسمێن مریێن سەربازێن خۆ ئەنجام دان، بەری کو زڤستانا سالا 338 ب.ز ل "بەڵخ" ل باکورێ ئەفغانستانێ دەرباز بکەت، ل وی دەمی شێوازێن بەرگریا دەڤەرێ ل ئەفغانستان و ئاسیا ناڤەراست ب شێوەیێ "تێهەڵچوون و ڕەڤینێ" بەردەوام بوون، و بوو ئەگەرێ ماندیکرن و ژناڤبرنا بەردەوام یا هێزێن مەقدۆنی.
ئەسکەندەری ل بەرامبەر ڤێ یەکێ هێزێن خۆ دووبارە دابەش کرن،پشکەک ژ وان ل باکورێ ئەفغانستانێ هێلان بۆ پاراستنا دەڤەرێ، و هندەک یەکەیێن گەڕۆک فرێکرنە چیاێن "بامیر" یێن سەخت ل ئاسیا ناڤەراست، و بنگەهێن ئاغایێن "سۆغدی" ل وان دەڤەران وێران کرن، سەرەڕای ڤان هەمی پلانان، هندەک کەلهە هەر نە کەفتن بن دەستێ وی، و ل سەری هەمیان کەلها "صەخرە سۆغدی" ب سەرکردایەتییا "ئاریامازیس".
ئەسکەندەر هەولدا ڤان دەڤەران ب ڕێکا دبلۆماسی و سیاسی بکەتە ژێر دەستهەلاتا خۆ بەلێ پشتی شکەستنا دانوستاندنێ، وی پەنا برە بەر ڕێکێن نە ئاسایی بۆ کۆنتڕۆڵکرنا وان، کو دویڤ دا ب سزادانەکا مەزن ب دووماهیک هات، وەک کوشتنا سەرکردا و کۆیلەکرنا خەلکێ، مێژوونڤیس "ئەی. بی. بۆسۆرت" دبێژیت کو ئەفغانستان و وەلاتێ سۆغدیان وەک "زۆنگاڤەکا ستراتیژی" بوون کو ئەسکەندەر تێدا نقوم بوو،سەرەڕای ڤان سەرکەفتنێن دەمکی، "سبیتامنس" ب پشتەڤانیا هۆزێن سکیتی بەردەوام بوو ل سەر بەرگریێ، و دیار کر کو دەستهەلاتا مەقدۆنی ل دەرڤەی باژێرێن مەزن یا لاوازە، هەرچەندە ئەڤ سەرکردەیە پاشی ب دەستێ هندەک نێزیکێن خۆ هاتە کوشتن و سەرێ وی بۆ ئەسکەندەری هاتە فرێکرن دا کو ئاشتی پەیدا ببیت؛ لێ ڤان روویدانا دیار کر کو داگیرکرنا ئەفغانستانێ نە گرتنەکا بلەز بوو، بەڵکو شەڕەکێ درێژخایەن بوو کو ئەسکەندەر نەچار کر جاران توندوتیژیێ و جاران ژی دبلۆماسیێ بکاربینیت.
ژبەر ڤی ئەگەری ل دووماهیێ نەچار بوو کو دگەل "رۆکسانا" کچا سەرکردەیێ باختەری "ئۆکسیارتس" ل باکورێ ئەفغانستانێ هەڤژینیێ پێکبینیت، ئەڤ پێنگاڤ بۆ هندێ بوو کو لایەنگری و دڵسۆزییا وان دەڤەران بۆ دەولەتا مەقدۆنی ب ڕێکا خزمایەتیێ مسۆگەر بکەت، ئەڤە دانپێدانەکا نەراستەوخۆ بوو ژ لایێ ئەسکەندەری ڤە کو هێزا سەربازی بتنێ نەشێت بنەجهبوونا ئمبراتۆریەتێ ل ڤێ دەڤەرا سەخت بپارێزیت.
یا جهێ سەرنجێ ئەوە کو دەستهەلاتا مەقدۆنی ل وێرێ یا سەردەست بوو چونکی پشتی مرنا ئەسکەندەری ل سالا 323 ب.ز، ئەفغانستان زوی ژ دەست چوو و ل سەردەمێ جێگرێن وی ب تەمامی نەما ، ڤەکۆلەرێ ئەمریکی "مارک جەی. دی سانتیس" پرسیار دکەت: ئایا ئەڤ خوینرێژیا مەزن کو ئەسکەندەری وەک باج دا، ژ هەژی وێ سەرکەفتنێ بوو؟ هەوەکا وی هزاران کوشتی ژ سەرباز و خەلکێ دەڤەرێ ل دویڤ خۆ هێلان، و ب کۆمەڵکۆژیێن ئاشکرا دژی ئەفغانییان و ژ دەستدانا چەندین فەرماندەیێن مەزن هاتە ناسین.
"دی سانتیس" دبێژیت کو هەوا ئەسکەندەری دشێت وەک سەرکەفتنەک بهێتە وەسفکرن کو تێدا زاڵ بوو، بەلێ ب تێچوویەکێ کو زۆر پتر بوو ژ مفاێ وێ؛ ئەسکەندەر وەک ئمبراتۆرەکێ گەنج و سەرکەفتی چوو د ناڤ ئەفغانستانێ دا، لێ دەمێ ژێ دەرکەفتی، یێ گرانبار بوو ب خوینا نێزیکترین هەڤالێن خۆ وەک "فیلۆتاس"، "بارمەنیۆن" و "کلیتۆس"، کو فەرماندەیێن ناڤدار یێن مەقدۆنی بوون، جهێ تێبینیێ یە کو ئمبراتۆریەتێن سەردەم ژی هەمان شاشییا ستراتیژی یا مەزن دووبارە کر ئەوا ئەسکەندەر کەفتی تێدا.
ب ڤی ڕەنگی، ئەفغانستانێ د مێژوویێ دا سەلماندی، ژ سەردەمێ ئەسکەندەری هەتا سەردەمێ پەیمانا ناتۆ (NATO)، کو ب جوگرافیا خۆ یا سەخت و خەلکێ خۆ یێ ب هێز و بەرگریا خۆ یا بەردەوام، ئێک ژ زەحمەتترین نەتەوان بوویە کو ب هێزا سەربازی بهێتە داگیرکرن،یان وەک "دەیڤید پیتریۆس" رێڤەبەرێ بەری یێ هەواڵگرییا ئەمریکی (CIA) د هەڤپەیڤینەکێ دا گۆتی: "ئەفغانستان گەلەک ژ عێراقێ سەختتر بوو"!
نڤیسین: محمد شعبان أيوب
وەرگێران و کوردیکرن: عوسمان شنگالی