هوسا هزر کە کو پەرتووکەکا ڕێسایان هەیە بۆ مرۆڤبوونێ. نە پەرتووکەکا ڕێسایان کو بێژیتە تە دڤێت تۆ چ بکەی، وەکی پاقژکرنا ژوورا خۆ یان دانا باجان (زەریبە)، بەلکو پەرتووکەکا ڕێسایان کو بێژیتە تە تۆ دێ چ وەردگری ب تنێ ژبەر کو تۆ هەی و تو مرۆڤی. ئەڤ پەرتووکا ڕێسایان هاتیە دیزاینکرن بۆ ڕاگرتنا کارێن دڕندانە یێن کو ویژدانێ مرۆڤایەتیێ هەژاندینە و بۆ مسوگەرکرنا هندێ کو ئازادی، دادپەروەری، و ئاشتی ببنە ژیانەکا رۆژانە ل جیهانێ.
ناڤێ ڤی بەڵگەنامەی "جارناما جیهانی یا مافێن مرۆڤی"یـە. کو ژلایێ نەتەوەیێن ئێكگرتی ڤە هاتییە دروستکرن دا کو مسوگەر بکەت کو هەر کەسەک، ل هەر جهەکێ، ب هەمان ڕێز سەرەدەری دگەل دا بهێتە کرن. کۆمەڵا گشتی ئەڤ بەڵگەنامە ڕاگەهاند وەک پێڤەرەکێ هەڤبەش یێ دەستکەفتان بۆ هەمی گەل و نەتەوەیان.
ل خارێ ب هویری ئەڤ هەمی مافە هاتینە دیارکرن، کو ب زمانەکێ سادە و ب نموونەیان هاتینە شڕۆڤەکرن، دا ئەم تێبگەهین کا مافێن مە وەک مرۆڤ چنە.
بەشێ 1: بهایێن ئازادیێ (چاوانییا دیتنا مرۆڤی)
"هەمی مرۆڤ ئازاد و وەکهەڤن د ڕوومەت و کەرامەت و مافان دا دەمێ ژ دایک دبن."
بەڵگەنامە ب دوو بیرۆکەیێن ب هێز دەستپێدکەت کو رێکێ بۆ هەمی تشتێن دی خۆش دکەت.
ئەم هەمی خێزانەکین وەک مرۆڤ:
بەندێ ئێکێ دبێژیت کو ئەم هەمی ب ئازادی و وەکهەڤ ژ دایک دبین. ئەم نە تنێ ماکینەیێن بایۆلۆژینە؛ ئەم "خودان هزر و ویژدانین". ئەڤە وێ چەندێ دگەهینیت کو شیانێن هزرکرنێ و شیانێن جوداکرنا ڕاست و خەلەتیێ ل دەف مە هەنە. ژبەر ڤێ چەندێ ژی، ئەڤ بەڵگەنامە دبێژیت دڤێت ئەم "ب گیانەکێ برایینیێ" سەرەدەریێ دگەل ئێك و دوو بکەین.
چ جوداهی نینن ناڤبەرا مە دا:
بەندێ دووێ بڕگەیەکێ ب بها و گەوهەری دئینتە پێش. دبێژیت کو هەر کەسەک ڤان مافان وەردگریت "بێی جوداهییا ژ هەر جۆرەکێ". ئانکو تە ئەڤ مافە هەنە بێی کو ل نژاد، ڕەنگ، ڕەگەز، زمان، ئایین، یان بیروباوەرێن تە یێن سیاسی بهێتە دیارکرن.
_ جهێ تۆ لێ دژی گرنگ نینە: نە خەمە کا وەڵاتێ تە یێ سەربخۆیە، داگیرکری یە (موستەعمەرە)، یان لژێر هەر دەسهەڵاتەکا دی یە؛ جهـ یان ڕەوشا ئاخا تە نەشێت ببیتە ئەگەرێ هندێ کو ماف ژ تە بهێنە ستاندن.
بەشێ 2: سەلامەتی و ئازادییا تە وەک مرۆڤ (مافێن کەسی)
"هەر کەسەکێ مافێ ژیانێ، ئازادیێ و ئێمناهییا کەسایەتی هەیە."
پشتی مە تەکەز کر کو هەمی کەس وەکهەڤن، هێشتا دهێتە دیارکرن کو ئەو ماف گرنگن یێن کو تە د پارێزن و تە ژ زیانێن فیزیكی دویر دئێخن.
ئازادبوون ژ زنجیران و ئێشان:
بەڵگەنامە وان تشتێن هەرە خراب قەدەغە دکەت یێن کو مرۆڤ دگەل ئێك و دوو دکەن.
- کوێلایەتی (عەبدایەتی): "نابیت چ کەس وەک کوێلە یان بەندە بهێتە گرتن." ئەڤە بازرگانیا کوێلایەتیێ ب هەمی شێوازێن وێ ڤە بخۆڤە دگریت.
- ئەشکەنجە: نابیت چ کەس بهێتە ئەشکەنجەدان یان ب شێوازەکێ هۆڤانە، دژە مرۆڤی، یان کێمکەر سەرەدەری دگەل بهێتە کرن.
مافێ یاسایێن دادپەروەر بۆ هەمییا:
پشکەکا مەزن ژ بەڵگەنامەی ل سەر هندێ یە کا پۆلیس و دادگەهـ دێ چەوا سەرەدەریێ دگەل تە کەن.
- دانپێدان: تۆ ل پێش چاڤێن یاسایێ مرۆڤی (کەسایەتییەکێ یاسایی)، ل هەر جهەکێ تۆ بچییێ.
- وەکهەڤی: یاسا نەشێت لایەنگیریا کەسێ بکەت. هەمی کەس مافێ "پاراستنا وەکهەڤ یا یاسایێ" هەیە بێ جوداهی.
- نەبوونا گرتنا بێ سەروبەر: پۆلیس نەشێن هەر وەسا تە باڤێژنە زیندانێ یان تە ژ وەڵاتی دەربێخن (نەفی/دویرخستن) بێی ئەگەرەکێ یاسایی. "نا بیت چ کەس تووشی گرتن، دەستەسەرکرن یان دویرخستنا نەیاسایی (بێ سەروبەر) ببیت".
- بێ گونەهە هەتا تاوان ل سەر د سەپیت: ئەگەر تۆ ب تاوانەکێ هاتییە گونەهبارکرن، تە مافێ دادگەهکرنا ئاشکەرا هەیە. وەسا دهێتە دیتن کو تۆ یێ بێ گونەهی هەتا حکومەت بسەلمینیت کو تۆ یێ تاوانباری.
- پشتی یاسا دهێت شنی دهێتە سەپاندن: ئەگەر ئەڤڕۆ یاسایەکا نوی دەرکەفت کو جلکێت سۆر قەدەغە بکەت، حکومەت نەشێت تە بگریت ژبەر کو تە دوهی جلکێت سۆر بکارئینایە. تۆ نەشێی بهێیە سزادان ژبەر تشتەکێ کو دەمێ تە کری نە تاوان بوو.
بەشێ 3: ژیانا تە یا تایبەت مافێ تەیە (مافێن ژیانا کەسوکی)
"نا بیت چ کەس تووشی دەستوەردانا بێ سەروبەر ببیت د ژیانا وی یا تایبەت، مالباتا وی، مالا وی یان نامە و پەیوەندیێن وی دا..."
حکومەت و جڤاک (کۆمەلگەهـ) نەشێن کۆنترۆڵا هەمی لایەنێن ژیانا تە یا ڕۆژانە بکەن. تە بازنەکێ تایبەتمەندیێ و هەلبژارتنێن کەسی هەیە.
ماڵا تە و هاتن و چوونا تە:
- ژیانا تایبەت: خەلک نەشێن هێرشێ بکەنە سەر ژیانا تە یا تایبەت یان ب زۆری بچنە د ناڤ ماڵا تە دا بێی کو یاسا ڕێگریێ ل وان بکەت.
- هاتن و چوون: تۆ دشێی ل ناڤ وەڵاتێ خۆ هاتن و چوونێ بکەی و جهێ ژیانا خۆ هەلبژێری.
- دەرکەفتن: تە ماف هەیە ژ هەر وەڵاتەکێ بدەرکەڤی (هەتا وەڵاتێ خۆ ژی) و مافێ ڤەگەڕیانێ ژی تە هەیە.
- لێگەریانا پاراستنێ (مافێ پەنابەریێ): ئەگەر خەلک زوڵمێ ل تە دکەن، تە ماف هەیە بڕەڤی بۆ وەڵاتەکێ دی بۆ سەلامەتیێ. لێ، تۆ نەشێی ڤی مافی بکاربینی ئەگەر تۆ د ڕەڤی ژبەر کو تە تاوانەکێ نە-سیاسی کرییە (وەک دزیکرنا بانکەکێ).
مالبات و ڕەگەزنامە و هەبوونا تە:
هەر کەسەکێ مافێ ڕەگەزنامەیا وەلاتێ خۆ هەیە، ئەو نەشێن تنێ ب کەیفا خۆ ڕەگەزنامەیا تە ژ تە بستینن. دەما تۆ مەزن دبی (بالغ)، تە مافێ هەڤژینیێ و ئاڤاکرنا خێزانێ ژی هەیە.
- ڕازیبوون کلیلە: هەڤژینی تنێ ب "ڕازیبوونا ئازاد و تەمام یا هەر دوو لایەنان" چێدبیت. هەڤژینییا ب زۆرێ، بنپێکرنا مافێن مرۆڤانە.
- مولک: تۆ دشێی تشتان بکڕی (ببییە خودان مولک)، چ ب تنێ یان دگەل کۆمەکێ. چ کەس نەشێت ب شێوەیەکێ بێ سەروبەر مولکێ تە ژ تە بستینیت.
بەشێ 4: هزر و دەنگێ تە (مافێن دەڕبرینێ و ئازادییا ئایینی)
"هەر کەسەکێ مافێ ئازادییا بیر، ویژدان و ئۆلی (دینی) هەیە..."
ئەڤ مافە وان تشتان دپارێزن یێن د سەرێ تە دا و کا تۆ چەوا وان بۆ جیهانێ دیار دکەی.
ئازادییا باوەریێ و ئایینی:
تۆ دشێی باوەری ب هەر تشتێ تە بڤێت بینی. تۆ دشێی دینێ خۆ بگهوری، یان دینێ خۆ ب ئاشکەرا یان ڤەشارتی پەیڕەو بکەی. ئەڤە وانەیێن دینی و پەرستنێ (عیبادەتێ) ژی بخۆڤە دگریت.
ئازادییا دەربڕینێ (ئاخفتنێ):
ئەڤە گەلەک جارا وەک ئێك ژ گرنگترین مافان دهێتە دیتن. تە "ئازادییا هەبوونا بیروباوەران بێی دەستێوەردانێ" هەیە.
- گەهشتنا پێزانینێن جیهانی: ئەڤ مافە ب دەستڤەئینان و پارڤەکرنا زانیارییان ب ڕێکا هەر ناڤەندەکی (میدیایێ) بخۆڤە دگریت (وەک ڕۆژنامە یان ئینتەرنێتێ) بێی کو سنوور یان ڕێگر هەبن.
دیموکراسیەت و کۆمبوون:
- کۆمبوون: تۆ دشێی دگەل هەر کەسێ تە بڤێت کۆم بی و گرووپەکێ چێکەی یان چالاکییان پێکڤە بکەن. تە مافێ "کۆمبوونا ئاشتییانە" هەیە، لێ چ کەس نەشێت تە نەچار بکەت کو بچییە ناڤ گرووپەکێ هەكە تە نەڤێت.
- دەنگدان: دەسهەڵاتا حکومەتێ ژ "حەزا گەلی" (کا خەلکی چ دڤێت) دهێت. ئەڤ حەزە ب ڕێکا هەلبژارتنێن پاک و دروست دهێتە نیشاندان کو هەر کەس دەنگەکێ ڤەشارتی هەیە. هەروەسا، هەمی کەسان مافێ کارکرنێ د حکومەتێ دا هەیە (خزمەتا گشتی).
بەشێ 5: کارێ تە و ساخلەمییا تە (مافێن ئابووری و کاری و ساخلەمیێ)
"هەر کەسەکێ... مافێ هاریکارییا جڤاکی هەیە..."
بەڵگەنامە دانپێدانێ ب وێ دکەت کو ئازادییا ئاخفتنێ نە بەسە هەكە تۆ یێ برسی بی. بەحسی مافێن ئابووری و جڤاکی دکەت.
مافێ کارکرنێ:
تە مافێ کاری هەیە، کو وی کاری ب ئازادی هەلبژێری، و ل هەمبەر بێکاریێ یێ پاراستی بی.
- یەکسانییا حەقێ دەستی: هەكە دوو کەس هەمان کاری بکەن، دڤێت هەمان حەق دەست (مووچە) وەربگرن. دڤێت "حەقدەستێ وەکهەڤ بۆ کارێ وەکهەڤ" هەبیت.
- مووچەیێ بۆ ژیانەکا باش: دڤێت مووچێ تە تێرا هندێ بکەت کو ژیانەک "ب کەرامەت و مرۆڤایەتیێ" بۆ تە و مالباتا تە مسوگەر بکەت.
- سەندیکا: تە ماف هەیە کو سەندیکایان (ئێکەتییان) دروست بکەی بۆ پاراستنا بەرژەوەندیێن خۆ.
- بێهنڤەدان: تۆ نەشێی بێی بێهنڤەدان کو 24 سەعەتا کار بکەی د رۆژێ دا و بۆ 7 رۆژا د حەفتیێ دا. تە مافێ "بێهنڤەدان و ڤالاهیێ" هەیە، کو سنووردارکرنا دەمژمێرێن کاری و بهێنڤەدانێن ب مووچە (ئیجازە) بخۆڤە دگریت.
ئاستەکێ باش یێ ژیانێ هەبیت:
ئەڤ بەشە بەحسا پێدڤییێن سەرەکی یێن مانێ (ژیانێ) دکەت. هەر کەسەکێ مافێ ئاستەکێ ژیانێ هەیە کو پشتگیرییا تەندروستییا وان بکەت. ئەڤە ب تایبەتی ڤانا ل خۆ دگریت:
- خارن
- جلوبەرگ
- خانی (جهێ مانێ)
- چاڤدێرییا پزیشکی (ساخلەمی).
هەروەسا تە دپارێزیت هەكە بارودۆخ نەخۆش بوون. تە مافێ هاریکاریێ هەیە هەكە تۆ بێکار مای، نەخۆش کەتی، کێم ئەندام بووی (سەقەت)، هەڤژینێ تە نەمینیت (ژنا مێرمری یان مێرێ ژنمری)، یان پیر بووی. دایک و زارۆک هاریکارییا تایبەت وەردگرن، و هەمی زارۆک ژ هەمان پاراستنێ مفادار دبن چ دایک و بابێن وان هەڤژینی پێکئینابیت یان نە.
پەروەردە و ڕەوشەنبیری:
- قوتابخانە: هەر کەسەکێ مافێ خاندنا قوتابخانێ هەیە. قۆناغا سەرەتایی دڤێت بێ پارە و نەچاری (ئیلزامی) بیت.
- ئارمانجا قوتابخانێ: خاندن نە تنێ ژبەرکرنا زانیارییانە؛ دڤێت "کەسایەتییا مرۆڤی" پێشبێخیت و ڕێزگرتنا مافان و ئاشتیێ فێر بکەت. دایک و بابان ماف هەیە کو جهێ خاندنا زارۆکێن خۆ هەلبژێرن.
- ڕەوشەنبیری و کەلتوور: تە ماف هەیە کەیفێ ب هونەران ببەی و د پێشکەفتنێن زانستی دا بەشدار ببی. هەكە تە پەرتووکەک نڤیسا یان تشتەک داهێنان (ئیختراع) کر، دڤێت بەرهەمێ تە یێ پاراستی بیت.
بەشێ 6: ئەرکێن مە بەرامبەر ئێك و دوو (مافێ کەسێن بەرامبەر)
- "هەر کەسەکێ هندەک ئەرک ل سەر ملا هەیە بۆ جڤاکێ..."
بەڵگەنامە ب بیرئینانا هندێ ب دوماهیک دهێت کو ماف دگەل بەرپرسیارەتیان دهێن. ئەم تنێ دشێن وەک مرۆڤ د ناڤ جڤاکێ دا ب تەمامی گەشە بکەین، ئەگەر ئەرکێن خۆ ژی بجهبینن.
سنوورێن ئازادیێ:
ئەرێ تۆ دشێی هەر تشتێ تە بڤێت بکەی؟ نەخێر.
- ڕێسا: تۆ تنێ ب وان یاسایان دهێیە سنووردارکرن یێن کو هاتینە دانان بۆ پاراستنا مافێن کەسێن دی و بۆ پاراستنا نیزاما گشتی و ئەخلاقی د جڤاکەکێ دیمۆکراتی دا.
- مافێ کەسێن دی: تە ماف هەیە دەستێن خۆ بهەژینی، لێ ئەو ماف ل وێرێ خلاس دبیت دەمێ یێ ئێکێ دی دەستپێدکەت (واتە مافێ تە یێ ئازادیێ، سنوورێ ئازادییا کەسەکێ دی یە).
هشیارکرنا دوماهیێ:
بەندێ دوماهیێ هشیارییەکە ل دژی تێکدانا ڤان پەیڤان ل ناڤ بەڵگەنامەی دا. تشتەک د ڤێ بەڵگەنامەی دا نینە کو مافی بدەتە چ دەوڵەت، گرووپ، یان کەسەکێ کو کارەکێ بکەت ببیتە ئەگەرێ ژناڤبرنا وان مافێن ل ڤێرە هاتینە نڤێسین. تۆ نەشێی ئازادییا خۆ یا ئاخفتنێ بکاربینی بۆ چێکرنا توندوتیژیێ کو مافێ ژیانێ یێ ئێکێ دی ژناڤ د بەت.
دەرئەنجام
بەڵگەنامە یان ژی جارناما جیهانی یا مافێن مرۆڤان سۆزەکە. ئەو سۆزێ ددەت کو تنێ ب ژدایکبوونا تە وەک مرۆڤ، تە کرامەت هەیە، و سەلامەتی، و دەرفەت پێدڤییە ب تە بهێنە دان. ئەڤ جارنامە جیهانەکێ وێنە دکەت کو مرۆڤ تێدا ژ ئازادییا ئاخفتن و باوەریێ و ئازادییا ژ ترس و هەژاریێ (موحتاجبوونێ) مفادار دبن. هەر چەندە جیهان نە یا بێ کێماسی یە (نە یا کاملە)، ئەڤ بەڵگەنامە وەک وی پیڤەری یە یێ کو ئەم هەوڵ ددەین بگەهینێ، دا کو سەروەرییا یاسایێ مە بپارێزیت و داکو کەس نەچار نەبیت بۆ هندێ کو سەرهلدانا دژی زۆرداری و ستەمکاریێ بکەت. سوپاس بۆ خاندنێ و هیڤیا مفایی.
نڤیسین: احمد مصطفى
ژێدەر:
- United Nations. (n.d.). Universal Declaration of Human Rights | United Nations. https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights