پێشەکی
- کۆئەندامی زاوزێ ژ ئەندامێ زاوزێ و جۆکێن زاوزێ پێکهاتییە.
- هێکدانك و هەردوو گون ژ درێژیێن زاوزێ دگەل خانەیێن سەرەتایی یێن زاوزێ پێکدهێن. دەرکەفتنا درێژیێن زاوزێ نیشانا سەرەتایی یا گەشەکرنا ئەندامێ زاوزێ یە.
- د قۆناغا سەرەتای یا کۆرپەلەیدا دوو جۆك هەنە: جۆکا میزۆنفری (Wolffian) و پارامیسۆنفێریک (Müllerian). ئەڤ جۆکێن هە ل دویڤ جوداهیا ڕەگەزی جودا دبن و گەشە دکەن و ل دوماهیێ دبنە جوکێن زاوزێ.
جودابوون بۆ ئەندامێ زاوزێ یێ دیارکری
گوهوڕینا درێژیێن زاوزێ بۆ ئەندامێ زاوزێ یێ دیارکری ب تەمامی گرێدایە ب پێکهاتەیا کروموسومی ڤە. ڕەگەزێ بایۆلۆجی ب شێوەیەکێ سەرەکی ژلایێ کرۆمۆسۆمانڤە دهێتە دیارکرن. هێکێ کرۆمۆسۆمێ X تێدایە. ئەگەر ئەو سپێرمێ کو هێکێ دپیتێنیت کرۆمۆسۆمی X هەبیت، ئەو کۆرپەلە دێ بیتە مێ XX . ئەگەر سپێرم هەڵگرێ کرۆمۆسۆمێ Y بیت، ئەو کۆرپەلە ژ ڕوویێ بۆماوەییڤە دێ بیتە نێر .XYگرنگترین جین لسەر کرۆمۆسۆمێ Y دهێتە نیاسین ب SRY کو وەك "سویچێ سەرەکی" بۆ گەشەیا نێرینە کار دکەت.
بێ هەبوونا نیشانەیێن SRY : دەمێ جینێ SRY دیار نەبیت، ئەندامێ زاوزێ یێ سەرەتاییێ جودانەکری ب شێوەیەکێ سروشتی ژ هێکدانان دروست دبن. پاشی، سیستەمێ جۆکا مێینە (Müllerian) گەشە دکەت بۆ مالبچوویکی، جۆکێن فالوپی و بەشێ سەری یێ زێ، ل دەمەکیدا سیستەمێ جۆکا نێرینە (Wolffian) تێکدچیت.
د کۆرپەلەیێ XY، جینێ SRY ئاماژێ ب ئەندامێ زاوزێ یێ جیاوازنەکری دکەت بۆ هندێ ببنە گون، ئەڤەژی خالەکا گرنگا گەشەکرنێ یە .
هۆرمۆن گەشەیێ کۆنتڕۆل دکەن
پشتی دروستبوونا وان، گونێن کۆرپەلەی دوو هۆرمۆنێن سەرەکی دەرددەن کو ڕێنماییا گەشەیا جەستەیێ نێری دکەن:
تێستۆستێرۆن: ئەڤ هۆرمۆنە دبیتە هۆیێ گۆهوڕینا جۆکا نێرینە (Wolffian) بۆ جۆکێن ڤەگوهاستنێ، ئالوزەی و سپێرمە چیکلدانە.
هۆرمۆنی دژە مولەریان (AMH): ئەڤ هۆرمۆنە دبیتە هۆیێ تێکچوونا جۆکێن مێینە (Müllerian).
جیاوازییێن جەستەیی
ل دەوروبەرێن حەفتیا نەهێ یا گەشەکرنێ، ئەندامێ زاوزێ یێ دەرەکی دەست ب گۆهوڕینێ دکەت.
هەرچەندە زۆر هۆکارێن سروشتی و دەرەکی وەك دەم، خۆراك و سترێس، دبیت کاریگەریەکا ئاماری یا کێم هەبیت لسەر هندێ کۆرپەلە ببیتە نێر یان مێ، بەلێ هیچ ژ وان پشت پێ ناهێتە بەستن کو بشێین وەك شێوازەك بۆ کۆنتڕۆلکرنا ئەنجامی ب کاربینین. تاکە شێوازێ زانستی بریتیە ژ نەشتەرگەریا پزیشکی وەك پشکنینا بۆماوەیی بەری چاندنێ یان پولینکرنا سپێرمان، کو ئاڵۆز و گرانن و بۆ ڕێگریکرن ژ نەخۆشییێن بۆماوەییێن مەترسیدار هاتینە دروستکرن نەك بۆ هەلبژارتنا ڕەگەزێ زاڕوکی ژبەر هۆکارێن نەپزیشکی.
نڤیسین: هێما کامیران
ژێدەر:
- Textbook of human embryology
- LANGMAN’S medical embryology