بەری هەلبژارتنێن پەرلەمانێ عیراقێ کو بریارە ل هەیڤا 11 یا ئەڤسالە بهێتەکرن هەیڤێن لاواز بو سیاسەتمەدارێن عیراقێ دەرباس دبیت ئەگەر ل دەمێ خوەدا بهێتە ئەنجام دان ، هەلبژارتن ل عیراقێ درامایەکا کامیرا ڤەشارتی یە هەر چوار سالان جارەکێ رولێ کێم بو گەلەکێ ستەم لێکری دووبارە دبیتەڤە . ئەگەرژی ئەوە کو نوینەرێن وێ دیموکراسیا لاواز دکەن کو عیراق پشتی 2003 وەرە ئەزموونا کری ئەڤەژی تشتەکێ بنەرەتە تەنانەت ئەگەر رێژەیا بەشداریکرنێ کێم ژی بیت ، ئەڤا گرنگ ئەوە دانپێدانا واشنتن و تەهرانێ بو ڤێ پروسەیێ یە ژبەرهندێ دێ ب ئاسانی رێڤەچیت .ململانا دەستهەلاتێ د ناڤەروکا پروسەیا سیاسیا عیراقێ دا دێ مینیت و چ گوهورین ل کەسایەتیێن سیاسی دا نینە و پروسەیا هەلبژارتنێ تنی رێککەفتنەکە بو زڤراندنا وان کەسایەتیان دناڤبەرا ناڤەندین کاریگەردا.
پاشەروژا دیموکراسی ل عیراقێ یا گرێدایە ب ئیرادەیا سیاسی یا راستەقینە بو چاکسازیا بنچینەیا پروسەیا هەلبژارتنێ دا دێ مینیت ، بو چارەسەرکرنا شکەستنێن دوبارەبوویێن پروسەیا هەلبژارتنێن عیراقێ . یا پێتڤییە چاکسازیا ریشەیی بهێتە پەسەندکرن لدەستپێکێ ب کونترولکرنا رەوتا چەکی و دوماهی ئینان ب هەژموونا میلیشیاتێن چەکداران بسەر بریارێن سیاسی دا و پاشی دڤێت ئەڤەژی ب دروستکرنا ژینگەهەکا سلامەت و بێ لایەن بدیف خودا بئینیت کو رێکێ ب بەشداریا راستەقینەیا دەنگدەران و کاندیدان بدەت . هەروەسا دڤێت چاڤدێریا دارایی یا سیاسی بهێتەکرن ق یاسایا توند بهێتە دەرکرن بو سنوردارکرنا پارەدارکرنا نەیاسایی یا هەلمەتا هەلبژارتنان و ئەڤێن بەشدار ل کرینا دەنگان یان کاریگەری لسەر دەنگدەران هەبیت و لێپرسین دگەل دا بهێتەکرن ، هەروەسا زورا گرنگە کو سامانێ دەولەتێ بهێتە بێ لایەن کرن ژلایێ لایەنێن زلهێز ڤە هەڤدەم مسوگەرکرنا سەربەخویا کومسیونا بالا یا هەلبژارتنان وەک چاوا دەستورێ عیراقێ دا هاتییە.
هەروەسا دڤێت پشتەڤانیا هێزێن ریفورمخواز بهێتەکرن و دەرفەتا یەکسانبوونێ بو بهێتە دابینکرن د میدیایێ دا و دابینکرنا بودجەی دا ، هەڤدەم بەلاڤکرنا هوشیاریا هەلبژارتنان بو پەروەردەکرنا کەلتوورێ بەشداریکرنێ دناڤبەرا هاولاتیان دا ب تایبەت گەنجان و لدوماهیێ دا پێتڤییە پابەندبوون ب ڤەگوهاستنا ئاشتیانە دەستهەلات و رێزگرتن د ئەنجامێ هەلبژارتنان دا هەبیت ، هەروەسا دەستهەلاتەکا دادوەری یا سەربەخو هەبیت کو دەستور لدیف دەولەتا یاسایێ بهێتە لێکدان . بێی ئەڤە هەلبژارتن وەك رێورەسمەکا سیاسی یا دوبارەبووی دێ مینیت کو بو نویکرنا شەرعیەتا سەختە بکاردهێت ، دیموکراسی تنێ ئامرازەك نینە بو بدەستڤەئینانا دەستهەلاتێ بەلکو گرێبەستەکا کومەلایەتی یە لسەر بنەمایێ رێزگرتنا ئیرادەیا جەماوەری و دەرفەتا یەکسانکرنێ و لێپرسینا دامەزراوەیان کو ئەڤە هەمی ل دیمەنێ دیموکراسیا عیراقێ دا ب نەئامادەبوون هاتیە هەژمارتن.
پێش روناهیا ڤان شکەستنێن روون یێن سیستەمێ هەلبژارتنێن عیراقێ ، هێشتا عێراقیان ب رێکا کێمیا بەشداربوونێ نەباوەریا خو ب پروسەیا هەلبژارتنێن وەلاتێ خو نیشان ددەن دگەل هەر خولەکا هەلبژارتنان دا کومسیونا بالا یا سەربەخویا هەلبژارتنان ب بەردەوامی کێمتر ژ 41% رێژە یا تومارکری و دگەل داکەفتنا بەشداربوونێ ب رێژا 30% ژ هندەك پارێزگەهان . تەنانەت ئەڤ ژمارەژی تنێ وان کەسام دگریت کو کارتا وان یا دەنگدانێ یا کارایە نەکو سەرجەمێ ژمارەیا وان کەسێن کو مافێ دەنگدانێ هەی ، کێمی یا رێژەیا بەشداربوونێ د پروسەیا هەلبژارتنێ دا تەکەزێ دکەتە سەر بێزاریا هاولاتیان ل هەلبژارتنێن سیاسی دا ئەڤەژی ژبەر رولێ بالادەستیا گروپێن چەکدارێن دەولەتێ و نەدەولەتێ و نیڤدەولەتی و کاریگەریا بەربەلاڤا پارەیێ رێکنەخستی ل سیاسەتا عیراقێ دا.
هاولاتی کو چەندین جاران دیدەڤانێ هندێ نە کو دەنگێن وان کاریگەری لسەر دەرئەنجاما نینە ب تایبەت دەمێ هەلبژارتن ب قازانجا وان کەسام دهێتە ئێکلای کرن کو چەك و پارە و کاریگەریا دەرەکی یا هەی وردە وردە باوەریێ بڤێ پروسەیێ دیموکراسیا کەڤن ئەوا براستی گورەپانا سیاسی یا عیراقی پێتڤی پێ هەی ، سەرهەلدانا سەرکردێن سەربەخو کو شیانا پێشکێشکرنا پێگوهورەکێ واقعی و بژاردەیی یا هەی بو شکاندنا ڤێ واقعێ تاری بێی وان سەرکردەیێن هاولاتیێن عیراقێ ب گومان ژ سیستەمێ سیاسی یا خو هەی .
دیموکراسی د جەوهەرێ خودا نەبتنێ سندوقێن دەنگدانێ یە بەلکو یا فەرە ببیتە لێکگوهورینا بیر و بوچوونان ڤەگوهاستنا دەستهەلاتێ بشێوەیەکێ ئارام و رێزگرتنا ئیرادەیا گەلی .
و ل عیراقێ گەلەك ژڤان پێکهاتەیان نەدیارن کو ئەڤە وەدکەتن پروسەیا هەلبژارتنێ نەببیتە جەوهەرەکێ دیموکراسی ، و ئەڤ تشتە هەر زێدەدبیت بشێوەیەکێ روون و ئاشکەرا لدەمێن بریارێن سیاسی ئەڤا کو دهێتەکرن دەرڤەی دیوارێن پەرلەمانی و دەرڤەی ئالیەتێن دەنگدانێ ل وەلاتی دا ، و ئەڤە وەدکەتن پروسەیا هەلبژارتنان تنێ دکەتە مورەکا لاستیکی بو شەرعیەت دان ب وان تشتێن کو پێشتر ل پشت پەردەی رێککەفتن لسەر هاتیەکرن.
نڤیسەر: دیندار سەرگەلی