د زانستێ جڤاکناسیێ دا، کارلێککرنا کۆمەڵایەتی (Social Interaction) ب پرۆسێسەکا دینامیکی یا بەردەوام یا کریار و دانوستاندنێن جڤاکی ل ناڤبەرا تاکەکەسان دا دهێتە زانین، کو تێدا هەر کەسەک (یان ژی گرۆپەکێ کەسان) کریارەکێ دکەت یان دگهوریت وەک کارڤەدانەک بۆ کرێارێن کەسێن بەرامبەر. دبیت ئەڤ کارلێکە دناڤبەرا کەسان دا ب رێکەکا پێ پیلان و سودفە چێبیت، وەک کەسێن ئێک و دوو نەنیاسن و ل هەر جهەکێ گشتی کارلێکێ دگەل ئێک بکەن و پشتی ماوەکێ کورت ئێک و دوو ژبیردکەن. یان ژی ئەو کارلێک بن یێن کو دووبارە دهێنە کرن، و بێ هیچ دەمەکێ دەستنیشان کری هەبیت، وەک کەسێن ئێک خێزان دا ب بەردەوامی کارلێک دگەل ئێک بکەن، بێ هەبوونا هیچ دەمەکێ دەستنیشانکری بۆ هندێ. یان ژی کارلێکێن ب بەردەوامی و پ پرۆگرامەکێ دەستنیشان کری بهێنە کرن ل سەر دەمەکێ دیارکری، وەک قوتابی پێکڤە ل زانکۆیێ دخینن و کارلێکێ دگەل ئێک دکەن یان ژی کومەکا کارکەران ل هەمان جهـ ودەم کار دکەن. هەر وەسا دبیت ئەو کارلێک یێ رێکخستی بیت ب هندەک رێنما، یاسا وپرۆتۆکۆلا، وەک ل هندەک جهێن فەرمی و میری، هەر وەکی ل ناڤ دادگەهێ یان دەزگەهەکێ ئاساییشێ. دبیت کارلێکا کۆمەڵایەتی ل ناڤبەرا دوو کەسان تنێ بیت، یان ژی سێ کەس، یان ژی ناڤبەرا گرۆپان بیت کو ژ هندێ ژی پتر. ئەڤە هەمی هندەک ژ جۆرێن کارلێککرنا کؤمەڵایەتی بووینە.
ئەڤ کارلێکێن کۆمەلایەتی دبنە ئەگەر یەکەیێن جڤاکی هەبن و هەر یەکەیەک تایبەتمەندیێن خۆ هەبن، هەر وەسا دبیتە ئەگەرێ دروستکرنا کەلتورێ گشتی یێ جڤاکی. ب رێکا کارلێکێ دگەل ئێک و دوو، خەلک یاسایان، دامودەزگەهان، و سیستەمان ددانن کو دشێن پێ ژیانا خۆ یا رۆژانە برێڤەببەن و رێکبێخن.
کارلێکا کۆمەڵایەتی یێ گرنگە بۆ ساخلەمییا دەروونی یێ کەسی، هەروەسا بۆ گەشەکرنا ژیرییا هەستیاری و ب دەستڤەئینانا دەرفەتان ژی ڕۆلێ خۆ هەیە. پەیوەندیێن جڤاکی یێن بهێز سترێسێ و فشارێن ژیانێ کێم دکەن، کەیفخۆشیێ زێدە دکەن، و هەر وەسا دبیت ببنە ئەگەر ساخلەمیا جەستەیی ژی باشتر لێ بهێت. چاوا ئەڤ کارلێکێن کۆمەڵایەتی دبنە ئەگەر ژیانا تە بەرەف باشی یان خرابیێ بچیت؟ چاوا کەسێن دەوروبەر کاریگەرییێ ل تە دکەن؟ دێ ل ڤێ گوتارێ بەحسی هندەک تێگەهێن دی یێن گرێدای ب هندێ ڤە کەین.
کارتێکرنا جڤاکی و خۆگونجاندنا جڤاکی
کارتێکرنا جڤاکی (Social Influence) ئەو کاریگەرییا خەلکێ دەوروبەر ل سەر مە، هزروبیرێن مە، بۆچوونێن مە، وهەلبژاتنێن مە هەی. دبیت ئەڤ کاریگەرییا ب هشیاری رویبدەت و مە هاژێ هەبیت، لێ دبیت هندەک جارا ژی بێ کو پێ بزانین جهێ ژی بگریت. ئەگەر جارەکێ بچییە خارنگەهەکێ ببینی ئێکێ داخازا جۆرەکێ تایبەت یێ خارنێ کر، لێ هەر ل دەمێ تە دیت ئەڤ داخازییە هاتە کرن، تە ژی دڤیا هەمان خارن داخاز بکەی. ل ڤێرێ وی کەسی کاریگەری ل سەر هەلبژارتنا تە کر، و ئەڤە نموونەکە ل سەر کارتێکرنا جڤاکی.
کارتێکرنا جڤاکی هەر وەک نموونا خارنگەهێ و ب گەلەک جۆر ورێکێن دی رویددەت، و هەر تشتەکێ دی دبیتە ئەگەر کو ئەم گەلەک ژ کارێن رۆژانە دکەین، یان ژی تشتێن ئەم دکڕین، ب کاریگەرییا کەسێن دەوربەر بهێنە کرن. ژبەر هندێ ژی هۆشیاری ل سەر ڤێ دیاردەی و دەستنیشان کرنا کاریگەرییا کەسێن دەوروبەر ل سەر مە دێ مە بهێز ئێخێت کو ئەم ل شینا خۆ بڕیارێ بدەن، و هەما تنێ ل بن کاریگەرییا دەوروبەرا نەبن.
هەر وەسا ل دەمێ ئەم دزانین کو کەسێن دەوروبەر هەمی گاڤا کاریگەری ل سەر مە هەیە، ئەم دشێن خۆ ب کەسێن باش و خۆدان کاریگەرییەکا ئەرێنی دۆرپێچبکەین. ل هەمان دەم دا دشێن ئەم بخۆ ببنە ئەگەرێ کاریگەرییەکا باش و د جهێ خۆ دا د ژیانا کەسێن دەوروبەر دا، کو بشێن ژیانا وانا بەرەف جهەکێ خۆشتر و باشتر ببەین.
تێگەهێ کارتێکرنا جڤاکی ب گشتی بەحسی کارتێکرنا کەسێن دەوروبەر وەک تاکەکەس ل سەر تە دکەت، ئانکو ل ناڤ بۆچوون و باوەری و بڕیارێن نە بەربەلاڤ. لێ دبیت هندەک جارا کەسێن دەوروبەر ببنە نوینەر بۆ هندەک باوەری و هزروبیر وبۆچوونێن بەربەلاڤ ل ناڤ جڤاکی هەمیێ، ئانکو کەسێن زۆرینە و بۆچوون و هەلبژارتنێن گشتی یێن خەلکی. ل دەمێ کارتێکرن بهێنە ئاراستەکرن ژ کەسێن زۆرینە بۆ کەسێن ئێک ئێکە یان تاکەکەسان، ل وی دەمی ئەڤ کارتێکرنا جڤاکی ب خۆگونجاندنا جڤاکی (Social Conformity) دهێنە نیاسین. خۆگونجاندنا جڤاکی ژی هەر کاریگەرییا کەسێن دی ل سەر مەیە، کو گهورینا د باوەری یان رەفتارێن مە دکەت، لێ ئەگەرێ ڤێ گهورینێ گرۆپەکێ مەزن یێ کەسایە، یان یێن دابونەریت وپێشبینیێن جڤاکی یێن گشتی بۆ جۆرێن رەفتاری و برێارێن درست بهێنە کرن، ئانکو ب فشارا جڤاکی یێن ڤان گرۆپان کاریگەری ل مە دهێتە کرن. ئەگەر نموونەکێ ل سەر هندێ بینن، وەک تاقیکرن، ئەگەر قوتابیەک هەبیت ل ناڤ خۆلەکێ دا و پسیارەک بهێتە کرن ل سەر هەر تشتەکێ، و ل وی دەمی بەهرا پتریا قوتابیێت خولێ بەرسڤا وانا ئێک بیت، و یێن هندەکێن کەمینە بەرسڤەکا جیاواز بیت. ل وی دەمی دێ بینی ژبەر فشارا هەبوونا زۆرینەیا قوتابیێت خۆلێ ل سەر ئێک بۆچوون و ئێک بەرسڤ، تنێ چنکی زۆرینەنە، دبیت خۆ ئەگەر بەرسڤا وانا یێ خەلەت ژی بیت، دێ قوتابیێن دی ژی باوەری ب ڤێ بەرسڤێ ئینن.
فشارا کەسێن زۆرینە دەوروبەرێن تە و کاریگەرییا وان ل سەر تە، هەروەسا خۆگونجاندن دگەل تشتێ بەربەلاڤ ل ناڤ هەر جڤاکەکێ، چ جڤاکەکێ هوسا کو یێ ژ چەند کەسەکێن کێم ل جهێ خاندنێ یان کاری بن پێکبهێت، یان جڤاکێ وەلاتی هەمیێ، ئەڤ تشتە دمینیت دیاردەکا بهێز وڕۆلەکێ مەزن هەیە بۆ دروستکرنا هەمی باوەری وبڕیارێن تە. ژبەر هندێ ژی دبیت ل هندەک جها و هندەک دەما خۆگونجاندن ببیتە ئەگەرێ گهورینەکا ئەرێنی د بڕیارێن تە دا و دبیت ژی هندەک جارا ژی ببیتە ئەگەر تو بها و رەوشت و رەفتارێن جوان و باوەریێن خۆ ژدەست بدەی. پێدڤییە بزانی کو خۆگونجاندنا جڤاکی هەمی گاڤا گهورینێن ئەرێنی نائینیتە پێش، بەلکو هندەک جارا دبیتە ئەگەرێ گهورینێن گەلەک خراپ و نەجوان. هەروەسا هند ب جەسارەت بە کو هندەک جارا ل سەر پێت خۆ براوەستی و بیروباوەریێن خۆ یێن تو دبینی درستن و جهێ رێزگرتنێنە، بەحس بکەی و ژدەست نەدەی.
فشارا هەڤالان
تێگەهەکێ دی ێی گرێدای ب کارلێکا کۆمەڵایەتی دبێژنێ فشارا هەڤالان (Peer Pressure)، ئەو ژی ل دەمێ کەسەک ژبەرکو دڤێت هەست ب بهایێ بکەت ل ناڤ هەڤالێن خۆ دا، و دا کو هەڤال گرنگیێ پێ بدەن، کارەکێ ئەنجام ددەت، خۆ ئەگەر ئەو کار یێ ب دلی نەبیت ژی، ئانکو تنێ ژبەر بدەستڤەئینانا گرنگیپێدانێ یە. ئەڤە ژی وەک هەر جۆرەکێ دی یێ کاریگەریێ دبیت ببیتە ئەگەرێ گهورینەکا ئەرێنی یان ژی نەرێنی، و گرنگییا هەلبژارتنا هەڤالێن باش دیاردکەت. بۆ نموونە گەلەک یێت هەین تنێ چونکی هەڤالێن وان جگارا دکێشن یان ژی دچنە کافێ هەتا درەنگێ شەڤ، ئەو ژی یێن فێری هندێ بووین، و ئەڤە ب کاریگەرییەکا نەرێنی یێ هەڤالا دهێتە هژمارتن. لێ ژ رەخەکێ دی ڤە دبیت گەلەک کەس تنێ چونکی هەڤال هەنە وەرزشێ دکەن، یان ژی گەلەک گرنگیێ ب خاندنێ ددەن، ئەو ژی گرنگیێ ب ڤان تشتا ددەن، و ل ڤێرێ کاریگەرییەکا ئەرێنی یێ هەڤالا ل سەر هەیە.
ل دوماهیکێ، ئەڤە هندەک تێگەهێن گرێدای کارلێککرنا جڤاکینە و کاریگەرییا ڤێ پرۆسێسێ ل سەر مە. هیڤیا مفایی و سوپاس بۆ خاندنێ.
نڤیسین: احمد مصطفى