مالیک بن نەبی ئێکە ژ کاریگەرترین هزرمەندێن جیهانا ئیسلامی بوویە ل چەرخێ 20ێ. ب تایبەت ل بوارێن خاندنا شارستانیەتان، فەلسەفا مێژوویێ، و دووبارە زڤڕاندنا جیهانا ئیسلامی بۆ پێشکەفتنێ. ل سالا 1905 ل جەزائیر ل سەردەمێ داگیرکرنا فەرەنسی هاتییە سەر دونیایێ. ژ خێزانەکا ئاییندار و تێگەهشتی و خواندەڤان بوویە. ل دەسپێکا ژیانا وی ل ناڤ جەزائیر دا و چونکی د سەردەمێ داگیرکرنا فەرەنسا بۆ وەلاتی بوو، هەر دەسپێکا ژیانا خۆ بەرەف هزرکرنێ دەربارەی شەرێ فکری یێ کەلتوورێ ئیسلامی و داگیرکارێن رۆژئاڤا چوویە. ل ناڤ قوتابخانەیێن ئایینی و خواندنا قورئانێ خواندییە، هەر وەسا ئەندازیارییا کەهرەبێ پشتی هنگێ ل فەرەنسا تمام کرییە. وەک ئەندازیار کار کرییە، لێ د هەمان دەمدا هزرمەند، نڤیسەر، و چاکساز بوویە. چەند سالەکا ل فەرەنسا ژیایە، ل وی دەمی ژی پێشکەفتنا ڕۆژئاڤا ب چاڤێ خۆ دیت و کا چاوا بەرەف هزرێن ماددی دچوو وەک پیڤەر بۆ وێ پێشکەفتنێ. پاشی زڤڕی بۆ جەزائیر ل سەردەمێ خەباتا سەربەخۆبوونێ، پشتی هنگێ ژی چوو بۆ قاهیرە ل میسرێ. ل میسرێ ژی ل گەلەک دەزگەهێن هزری کارکرییە، وەک بۆ نموونە ئەلئەزهەر. ل دویماهیکێ ل سالا 1973 ل باژێرێ جەزائیر ل وەلاتێ جەزائیر چوویە بەر دلوڤانییا خۆدێ. دێ ل ڤێ گوتارێ ژی بەحسی هندەک ژ هزرێن وی کەین، یێن کو ل ناڤ پەرتووکێن خۆ دا بەحس کرییە.
ئێک: کێشەیێن شارستانیەتێ
پسیارا کو مالیک بن نەبی هەمی هەولێن خۆ دا کو بەرسڤ بدەت ئەڤە بوویە: کا بوچی شارستانییەتا ئیسلامی بەرەڤ پاشکەفتنێ چوویە؟ و چ دشێن بکەین دا بەرەف پێشکەفتنێ ببەینە ڤە؟
هوسا هزرکرییە کو ڤەژاندنا شارستانیەتا ئیسلامی پێدڤی ب هندێ یە کو تێگەهشتن بۆ یاسایێن ڕابوون و ژناڤچوونا شارستانیەتان هەبیت، کو هەر وەک کا چاوا یاسا بۆ زانستێ و بیرکاریێ هەیە، هوسا یاسا بۆ هندێ ژی هەیە.
دبێژت ژی کو شارستانیەت گەشە دکەت دەمێ هەڤسەنگی دناڤبەرا بهایێن ڕەوشتی، هزر، و پێشکەفتنا ماددی هەبیت. هەر وەسا گوتییە کو شارستانیەت بەرەف نەمانێ دچیت دەمێ گرنگی بتنێ ب پێشکەفتنا ماددی بهێتە دان.
دوو: قەبوولکرنا داگیرکرنێ
بن نەبی هوسا دبینیت کو چ وەلات ناکەڤنە بن دارگیرکەران چونکی ئەو وەلاتێن داگیرکەر بهێزن، یان شیانێن پێشکەفتی هەنە. بەلکو ئەڤە ڕووددەت ژبەر لاوازییەکا ناڤخۆیی، پشتبەستن ب کەسێن بیانی، و ناچالاکییا هزری.
بن نەبی هوسا قەبوولکرنا داگیرکرنێ پێناسەکرییە: بارودوخەکێ دەروونی و کەلتوورییە ل ناڤ وەلاتان، کو تێدا وەلات ب ساناهی تووشی داگیرکرنێ و کونترول کرنێ دبیت ژلایێ هێزێن دەرڤە. ئانکو ئەگەر ناڤخۆیینە. دا کو داگیرکەران ژی ل ناڤ وەلاتی نەهێلین، پێدڤییە دەسپێکێ قەبوولکرنا داگیرکرنێ نەهێلێن، ب ڕێکا چاکسازییا هزری، ڕەوشتی و داهێنانێ.
سێ: هاوکێشەیا شارستانیەتێ
بن نەبی هاوکێشەیەک دانا کو ب ڤی شێوەیی یە:
شارستانیەت = مرۆڤ + ئاخ + دەم
- مرۆڤ: ئەو مرۆڤێ خواندەڤان، ڕەوشت پارێز، و داهێنەر.
- ئاخ: سەرچاوەیێن سروشتی و ژینگەهـ
- دەم: بکارئینانا کاریگەر یێ مێژوویێ و دەمێ نوکە و کارێ کومەڵگەهێ.
بێ کو جڤاکی هزرێن دروست هەبن بۆ ڕێکخستنا ڤان سێ پێکهاتەیان، کومەڵگەهـ نەشێت بەرەڤ پێشکەفتنێ بچیت.
چار: قۆناغێن شارستانیەتێ
بن نەبی هوسا دبینیت کو هەر شارستانیەتەک ل سەر سێ قوناغان دچیت:
- ڕۆحانی/ڕەوشتی: بهایێن ڕەوشتی یێن بهێز، ئارمانج و ئێکگرتن تێدا هەیە.
- کەلتووری: پێکئینانا زانست، هونەر و دامودەزگەهایە.
- ماددی: زەنگینبوونا وەلاتی و هەبوونا تێکنۆلۆژییا پێشکەفتی، کو دێ بیتە ئەگەر بهایێن ڕەوشتی بهێنە ژ دەستدان و دویماهیکێ ژناڤچوونا شارستانیەتێ.
پێنج: ڕۆلێ هزران
دبینیت کو هزر لڤینەرێ سەرەکی یێ مێژوویێ یە. هزر دشێن ماددەێن سرۆشتی و سەرچاوەیێن مرۆڤی بکەنە شارستانیەت. جڤاکێن مرۆڤایەتی ژی بەرەڤ ژناڤچوونێ دچن دەمێ هزرێن ژیان بەخش ب هزرێن مری لێک دگهۆریت. هزرێن مری ژی ژ چاڤلێکرنێ و بێ چالاکیێ دهێن. هەر وەسا گوتییە کو ڤەژاندن و نوی کرن ب ڕێکا هزران دەسپێدکەت، بەری هەر گهۆرینەکا سیاسی یان ئابووری.
شەش: کەلتوور وەک بەرێ بنیات بۆ شارستانیەتێ
بن نەبی هوسا دیتیە کو کەلتوور، وەک سیستەمەکێ بها، باوەری و تیتالان، کو ڕەفتارێن خەلکی چێدکەت، ئەوە دبیتە بناغەیا شارستانیەتێ.
د ناڤ کەلتوورەکێ ساخلەم ژی دا پێدڤییە ئەڤە هەبن:
- بهایێن ڕەوشتی
- هەستێ جوانیێ
- لۆژیک (هزرکرنا بەرئاقل)
- سەرکەفتنا کرداری (کاراما و شیان)
دەرئەنجام
بن نەبی هزر و تێگەهێن نوی بۆ مە بەردەست کرن دا کو بخینن، هزرا خۆ تێدا بکەن، و ل سەر ئاڤاکەن. بۆ پتر پێزانینا ل سەر هزرێن بن نەبی تو دشیێ ل سەر هندەک ژ پەرتووکێن وی یان ژی پەرتووکێن نویتر یێن کو بەحسی هزرێن وی دکەن بخینی. ئەڤ گۆتارە تنێ پێشەکییەکە بۆ مالیک بن نەبی. سۆپاس بۆ خواندنێ و هیڤییا مفایی
نڤیسین: أحمد مصطفى
پێداچوونا زمانی: نورا عبدالسلام