بەد خۆراکی ئانکو نەمان، زێدەبوون یان نەهاوسەنگبوونا وەرگرتنا وزێ و ماددەیێن خۆراکی بۆ لەشی. بەد خۆراکی دوو کومەلان بخۆڤە دگریت، ئێك ژ وان کێمبوونا ماددەیێن خۆراکینە کو ئەوژی پێکدهئت ژ درێژیا بەژنێ یا کێم لدویڤ ژیێ مرۆڤی، کێشا کێم لدویڤ درێژاهییا مرۆڤی وهەروەسا کێشا کێم لدویڤ ژیێ مرۆڤی، ئەڤ ڕەوشێن هاتینە بەحسکرن دەربرینێ ژ کێمییا ڤیتامین، پروتین و کانزایێن گرنگ دکەت دناڤ لەشیدا. کومەلا دووێ پیکدهێت ژ زێدەبوونا ماددەیێن خۆراکی وەکی زێدەبوونا کێشا لەشی، قەلەوی و ئەو نەخۆشیێن نەڤەگر ئەوێن ژ خۆراکێن نەساخلەم پەیدادبن وەکی نەخۆشیێن دلی، نەخۆشیا شەکرێ، پەنجەشێر و جەلتا مێشکی.
چ گوهوڕین بسەر لەشیدا دهێن؟
کێم خۆراکی (بتایبەتی کێم خۆراکێ پرۆتینی) وزەیا پێدڤی بۆ جەستەیێ تە ناهێلیت. د بەرسڤدا، جەستە دەست ب تێکشکاندنا شانەیێن خۆ دکەت و فرمانێن جۆراوجۆر ڕادوەستینیت. ئەڤ پرۆسەیە ب چەوریێ یەدەكێ لەشی دەست پێدکەت و پاشی درێژ دبیت بۆ ماسولکەیان، پیست، پرچ و نینۆکان. ئەو کەسێن کو ب کێمخۆراکیا پرۆتینی و وزەیا پرۆتینی دنالن زۆر جار کێشا لەشێ وان کێم دەردکەڤیت. زاروك دبیت تووشی گیروبوونا گەشەیێ ببن.
ئێکەمین کوئەندام کو بێهێزدبیت کوئەندامێ بەرگریە. ئەڤەژی وەدکەت کو نەساخی و ڤایروس و بەکتریا بسناهی بهێنە مرۆڤی، و ساخبوون هێدیتردبیت و برین بساناهی ساخنابن. هەروەسا چالاکیێن دلی هێدی دبن کو ئەڤەژی دبیتە ئەگەرێ هێدیبوونا لێدانێن دلی، کێمبوونا پەستانا خوینێ و کێمبوونا پلا گەرمیا لەشی. دبیت ئەڤ کەسە هەست ب لاوازی و گێژبوونێ بکەت، و حەزا خوارنێ ژدەست بددەت.
هەروەسا ئەو کەسێن خۆراك کێم پڕوتین بەختەکێ مەزن هەیە تووشی کێمبوونا ڤیتامین و ماددەیێن کانزایی یێن گرنگ بن، ئەڤەژی نەخۆشیێن ب مەترسی لدویڤ خۆدا دئینن وەکی نەخۆشیا marasmus، kwashiorkor کو ئەنجامێ نەبوونا کومەکا ڤیتامینێن گرنگن، بۆ نموونە نەبوونا ڤیتامین A دبیتە ئەگەرێ ئاریشێن بینینێ و نەبوونا ڤیتامین D دبیتە ئەگەرێ ئاریشێن هەستیان.
هندەك کەس کالوریێن زێدە وەردگرن بەلێ دبەرامبەردا ڤیتامین و کانزایێن پێدڤی وەرناگرن و ئەڤە دبیتە ئەگەرێ زێدەبوونا کێشا لەشی، ئەڤەژی دبیتە ئەگەرێ کێمخوینیێ، گێژبوون و واستیانێ. دبیت ئەڤ کەسێن هە تووشی پەستانا خوینێ یا بلندببن.
نیشان چنە؟
کێم خۆراکی:
- - کێمبوونا کێشا لەشی
- - دەست و پێیێن لاواز دگەل زك و سەروچاڤێن وەرمتی
- - گەشەیا لاواز دزاروکاندا
- - لاوازبوون، گێژبوون و وەستیان
- - هشکبوونا پیستی
- - وەریانا پرچێ
- - کێمبوونا پلا گەرمیا لەشی
- - کێمبوونا پەستانا خوینێ و لێدانین دلی
زۆر خۆراکی:
- - قەلەوی
- - زێدەبوونا پەستانا خۆینێ
- - نەخۆشیێن دلی
ئەگەر چنە؟
کێم خۆراکی:
- - سەرچاوەیێن دارایی یێن سنوردار
- - نەخۆشیێن دبنە ئەگەرێ بزەحمەتبوونا خوارنێ
- - زکچوونا دومدرێژ و پەنجەشێر
- - نەخۆشیێن دەروونی یێن دبنە ئەگەرێ نەمانا حەزا خوارنێ
- - نەخۆشیێن ریڤیك و پەنکریاسی
زۆر خۆراکی:
- - هەبوونا کێم جورێن خۆراکێ ساخلەم
- - نەخۆشیا لاوازبوونا چالاکیا سایرودە ڕژێن
- - نەهاوسەنگیا هورمونان
- - فشارێن دەروونی یێن دومدرێژ
- و گەلەك ئەگەرێن دی...
چەوا ڕێگریێ ل بەد خۆراکیێ بکەین؟
بەد خۆراکی کێشەیەکا جیهانییە. هەم ل وەڵاتێن پێشکەفتی و هەم ل وەڵاتێن پاشکەفتی، هەژاری و نەبوونا هۆشیاریا خۆراکی هۆکارێن سەرەکینە. ئەم دشێین بەد خۆراکیێ کێم بکەین ب ڕێکا پەروەردەیا جیهانی و پاڵپشتی بۆ کەسێن کێمدەرامەت، کو بریتییە ژ دابینکرنا ئاڤا پاک، خۆراکێ تەندروست و چاڤدێریا پزیشکی.
کاریگەرترین ڕێك بۆ خۆپاراستن ژ بەد خۆراکیێ خوارنا هاوسەنگە کو کۆمەلەكا خۆراکێن تەندروست و بمفا بخۆڤە دگریت. دەمێ جەستەیێ تە بڕەکا پێدڤی ژ هەمی خۆراکێن پێدڤی وەردگریت، تۆ دێ کێمتر تووشی زۆر خوارنێ بی وەك هەوڵدان بۆ پڕکرنا ئەوان پێدڤیان. ب ڕێکا پشکنینێن خوینێ دێ ڕێژا وان هەمی خۆراکێن گرنگ دناڤ لەشێ خۆدا زانی ئەڤجا یا پێدڤیە ب گرنگی وەربگری داکو بزانی لەشێ تە پێدڤی ب چ خۆراك هەیە و ب چ ڕێژە.
نڤیسین: هێما کامیران