نڤیسینا تیپان:
-د ئەلیفبێیا کوردی دا ٣٤ تیپ هەنە.
-ئ ا ب پ ت ج چ ح خ د ر ڕ ز ژ س ش ع غ ف ڤ ق ک گ ل ڵ م ن ھ ە و ۆ وو ی ێ
-د ڤێ ڕێبەرێ
دا، پەیڤا "تیپ" نە "پیت" بۆ "حەرف"ێ دهێت ب کار
ئینان ژ بەر کو ئەو ژ type یا ئینگلیزی یە.
-د کرمانجییێ دا تیپا (ڵ) ب کار نەئینە.
-هەر پەیڤا کو ب تیپا (ر) دەست پێ دکەت دڤێت قەلەو بهێتە
نڤیسین ب ئەڤی شێوەی (ڕ).
-دەمێ تیپا (ک) دکەڤیتە دووماهییا پەیڤێ، ب دو شکلان
دهێتە دیتن: (ک) و (ك). ئێدی شکلێ ئێکێ سەرەکی یە.
-تیپا (وو) بۆ دەنگێ [وی] ب کاربینە.
بنڤیسە خابوور نە خابویر،خابیر،خابور
بنڤیسە خەزوور نە خەزویر،خەزیر،خەزور
بنڤیسە دوور نە دویر،دیر،دور
بنڤیسە سووک نە سویک، سیک،سوک
بنڤیسە کوور نە کویر،کور
-دەنگێ [ۆ] چ
جاران نابیتە [وی] ئان [ی]. لەوا نە زەحمەتە مرۆڤ بزانت کیژ دەنگ د ئەسل دا [ۆ] و
کیژ دەنگ [وو] یە.
بۆ نموونە:
پەیڤا "سەرۆک" چ جار نابیتە [سەرویک].
ئەڤرۆ
ڕۆژ
زاڕۆک
سۆر
شۆل
کۆچک
ماتۆر
-د ئەڤان
پەیڤان دا تیپا (و) بکاربینە:
باکوڕ
تو
دو
-د پەیڤا سادە
دا، دو (ی) ل دووڤ ئێکودو ناهێن.
بیانی
چیا
شیان
ڤیان
گیا
-بۆ زمانێ
نڤیسینێ، دوبارەکرنا تیپێ نە دورستە د پەیڤێن سادە دا.
ملەت نە مللەت
-د پەیڤێن داڕشتی و یێن لێکدایی، گاڤا
دو تیپێن وەکئێک بگەهن ئێک، دڤێت هەردو تیپ بهێن نڤیسین.
وەک:
خورتتر
دروستتر
سڤککەر
کورتتر
دەستتەنگ
دەستتێوەردان
ڕێککەفتن
سەرڕاست
کراسسۆر
تێبینی: نەنڤیسە
بلنتر، بنڤیسە بلندتر.
یونیکۆد:
http://unicode.ekrg.org/ku_unicodes.html
نڤیسینا پەیڤان:
-ناڤێ نەسادە، چ داڕشتی بت یان لێکدایی بت، وەک پەیڤەکا سادە دهێت نڤیسین؛ ئانکو، پارچەیێن پەیڤێ پێکڤە دهێن نڤیسین.سەربەستی
-هەڤالناڤێ نەسادە، چ داڕشتی بت یان لێکدایی بت، وەک پەیڤەکا سادە دهێت نڤیسین؛ ئانکو، پارچەیێن پەیڤێ پێکڤە دهێن نڤیسین.
بێبەخت
دەستدرێژ
-پارچەیێن کارێ لێکدایی د ڕەوشا دیار و نەدیار دا ژێکجودا دهێن نڤیسین.
دەرمان کرن
دەرمان کر
-ڕها کاری یا کو ل گەل ناڤەکی ناڤێ پیشەیی یان هەڤالناڤەکی چێ دکت چو جاران جودا ناهێت نڤیسین.
زەنبیلفرۆش
خودێپەرێس
-پارچەیێن هەڤالکارێ لێکدایی ژێکجودا دهێن نڤیسین.
بێ شەکر
-پارچەیێن داچەکێ ژێکجودا دهێن نڤیسین.
ل بەر دەرگەهی
د بیرێ دا
-پارچەیێن بانگێ ژێکجودا دهێن نڤیسین.
سەحەت خوەش
ڕوژ باش
هەر بژی
-نیشان چو جاران جودا ناهێت نڤیسین.
کورێ دکانداری پارە وەرنەدگرتن.
-گیرەک، ئانکو پێشگر و پاشگر و ناڤگر، چو جاران جودا ناهێن نڤیسین.
بێڕێ
ڕوونشتن
بریندار
دەربدەر
نڤیسینا ناڤان:
هندەک جاران نیشانا نەناسیارییا ناڤی ل سەر ناڤێ کۆم دهێت زێدە کرن، ب تایبەتی دەمێ پەیڤا "چەند" بەری ناڤی هەبت؛ وەک "شڤێدی چەند کەسەکا بانک شەلاند". نیشانا "–ەک" ب تنێ ل سەر ناڤێ کت دهێت زێدە کرن و ل گەل ناڤێ کۆم ناهێت. لەوا، "شڤێدی چەند کەسان بانک شەلاند"، نە" چەند کەسەکان".
-ناڤێ نەسادە
ناڤێ نەسادە وەک
ناڤێ سادە دهێت نڤیسین؛ ئانکو، پارچەیێن وی پێکڤە دهێن نڤیسین.
بێبەختی
دەستهەلات
تێرخوارن
-ناڤێ کاری
ناڤێ کو ژ کاری
هاتیە چێ کرن وەک ناڤێ سادە دهێت نڤیسین.
بێهیڤیکرن
تێگەهشتن
سەرژێکرن
شەڕڕاوەستاندن
-ناڤێ بکەری
ناڤێ کو ژ ڕها
کارێ تێپەر هاتیە چێ کرن وەک ناڤێ سادە دهێت نڤیسین.
ئاگرپەرێس
بارهلگر
دەقشکێن
دەهۆلقوت
قورئانخوین
لەشپارێز
گولفرۆش
-پاراستنا ئاوایێ
فەرهەنگی یێ ناڤی
ئەو ناڤێن کو ب
بزوێنەکێ خلاس دبن، گاڤا نیشانێن تەواندنێ یان یێن ئیزافەیێ ل سەر هاتنە زێدە کرن،
نەبزوێنا (ی) دکەڤت ناڤبەرا بزوێنا دووماهییا ناڤی و نیشانا زێدەکری.
ئازادییا
کوردستانێ نە ئازادیا کوردستانێ
ئیدارەیا
سەربخوە نە ئیدارا سەربخوە
باخچەیێ
مە نە باخچێ مە
-ناڤێ تەواندی
تەواندنا ناڤی
ئانکو، نیشانێن زایەندێ (نێر و مێ) و هەژمارێ (کت و کۆم) ل سەر دهێن زێدە کرن د
رستەیاندا.
ناڤێ نێر: حەسەنی، خانییی، سەیی، سەیدایی.
ناڤێ مێ: بەلایێ، شاهییێ.
-نڤیسینا ئیزافەیێ
ئیزافە ئەو گرێ یە، ئەو تەرکیبە، یا کو تێ دا ناڤەک،
هەڤالناڤەک یان جهناڤەک ب هاریکارییا نیشانا ئیزافەیێ ب ناڤەکی ڤە هاتیە گرێ دان.
نیشانێن ئیزافەیێ ئەڤە نە:
ێ
ا
ێن
نیشانا ئیزافەیێ جودا دهێت نڤیسین ئەگەر پەیڤا بەری وێ
هەڤالناڤەک یان جهناڤەک بت.
پۆستێن بلند یێن حکوومەتێ
سەفەرا مە یا درێژ
دەستێ من یێ ڕاستێ
هەروەسا، جودا دهێت نڤیسین ئەگەر بەری وێ گرێیەکا ناڤی
هەبت یا کو ژ دو ناڤان یان زێدەتر پێک دهێت و پشتی وێ هەڤالناڤەک هەبت.
پۆستێن حکوومەتێ یێن بلند
کچا نارینێ یا بچووک
-پەیڤێن دوناڤی
داروبار
نە دار و بار
دایکوباب
نە دایک و باب
دەنگوباس
نە دەنگ و باس
سەروچاڤ
نە سەر و چاڤ
کاروبار
نە کار و بار
کەسوکار
نە کەس و کار
هاتنوچۆن نە هاتن و چۆن
-زایەندا ناڤێن بیانی
زایەندا پەیڤا بنیاتبیانی یا کو د کرمانجییێ دا دهێت ب
کار ئینان ب گشتی مێ یە.
بەرپەڕێ فەیسبووکێ
نە بەرپەڕێ فەیسبووکی
سیستەما هلبژارتنێ
نە سیستەمێ هلبژارتنێ
کۆمپیوتەرا من نە کۆمپیوتەرێ من
-نڤیسینا ناڤێن هێلان
باکوڕ، باشوور، ڕۆژهلات، ڕۆژئاڤا
باکوڕڕۆژهلات، باکوڕڕۆژئاڤا، باشوورڕۆژهلات،
باشوورڕۆژئاڤا
-نڤیسینا ناڤێن ڕۆژان
شەمبی، ئێکشەمب، دوشەمب، سێشەمب، چارشەمب، پێنجشەمب و ئینی/ئەینی
نڤیسینا جهناڤان:
-جهناڤ هەر گاڤ جودا دهێت نڤیسین.
-"هوون" ژ "هوین" و "هین"
دورستترە.
چانتەیا تە یا سەفەرێ
نە چانتەیا تەیا سەفەرێ
ڕۆژا مە یا خوەش
نە ڕۆژا مەیا خوەش
کوڕێ وێ یێ مەزن
نە کوڕێ وێیێ مەزن
هنگڤینێ وە یێ پار نە هنگڤینێ وەیێ پار
نڤیسینا هەڤالناڤان:
-هەردەم هەڤالناڤێ نەسادە وەک هەڤالناڤێ سادە بنڤیسە.
ئانکو، پارچەیێن هەڤالناڤێ نەسادە پیکڤە بنڤیسە.
تێرئاڤ
نە تێر ئاڤ
بێبن نە بێ بن
خوەشمرۆڤ
نە خوەش مرۆڤ
بشەکر نە ب شەکر
بێخوێ نە بێ خوێ
-هەڤالناڤێ پارتسیپ
ناڤێ وی هەڤالناڤی یێ کو ژ قورمێ کاری دهێت چێ کرن
پارتسیپە.
ڕەڤاندی
شکەستی
کری
کوشتی
-هەر ناڤەک یێ کو ل گەل پارتسیپێ دهێت ب کار ئینان، ب
پارتسیپێ ڤە دهێت نڤیسین.
خەیالشکەستی
دەڤبەردایی
نڤیسینا کاران:
-پاراستنا دەنگێن کاری
پاراستن
نە پارازتن
ئاخفتن
نە ئاخڤتن
کوشتن نە کوژتن
کەفتن نە کەڤتن
فرۆتن نە فرۆشتن
کەلاشتن نە کەلاژتن
کار هەنە کو ب هەمزەیێ، ئانکو (ێ)یێ، دەست پێ دکن. گاڤا
نیشانێن دەمی و نیشانا فەرمانێ دکەڤن بەری کاری، بلا (ێ)یا دەستپێکێ بهێت پاراستن.
ئاڤێتن: دئاڤێژم، بئاڤێژە نە
تاڤێژم، باڤێژە، پاڤێژە
ئاژۆتن: دئاژۆم، بئاژۆ نە
تاژۆم، باژۆ
هەروەسا ئێخستن و ئێشاندن.
-نڤیسینا کارێ نەسادە یێ داڕشتی
گیرەکێن کو ل گەل کارێ سادە دهێن ب کار ئینان ئەڤ پێشگرە
نە: دا، ڕا، ڤە، هل، وەر و ڕوو. ئەو ب کارێ سادە ڤە دهێن نڤیسین. هەروەسا
"دەر" و "بەر" ژی ب کارێ سادە ڤە دهێن نووساندن.
هندەک پەيڤا "چێ" وەک پێشگر حسێب دكن و وێ وەک پێشگرێن ژۆرى ب كارى ڤه د نڤیسن . به لێ، "چێ" هێژ پەيڤەكا خوەسەره و مەعنايا خۆ يا فەرهەنگى هەيه، كو "باش"ه. هەروەسا، هەڤاڵناڤێ وێ "چێتر" ژى هەيه. لەورا، يا دورست ئەوه كو ئەو ژ كارى جودا بهێت نڤیسين.
-نڤێسينا کارێ نەساده یێ لێکدایى
كارێ لێکدايى ژ
ناڤەكى، هەڤاڵناڤەكى يان گرێيەكا داچەكى و كارەكى ساده پێک دهێت.
پارچەیێن کارێ
لێکدایی ژێکجودا دهێن نڤیسین.
نموونه:
|
کارێ
لێکدایی |
نموونه |
|
کارێ
لێکدایی یێن كو ژ ناڤهکى و کارهکێ ساده پێک دهێت |
دەرمان كرن، ئاڤ
دان، گازى كرن، بەرسڤ دان |
|
کارێ
لێکدایی یێن كو ژ ههڤالناڤهکى و کارهکێ ساده پێک دهێت |
بريندار كرن،
خوەش كرن، ڕزگار كرن |
|
کارێ
لێکدایی یێن كو ژ گرێیهکا داچهکى و کارهکێ ساده پێک دهێت |
تێ گەهشتن، پێ
حەسيان، ژێ برن، لێ كرن |
-نڤیسينا نیشانێن دەمى
نیشانێن دەمى ب كارى ڤه دهێن نڤیسين و ژێ ناهێن جودا كرن.
-نڤیسینا
نیشانێن نەرێنییێ
نیشانێن نەرێنییێ ب کاری ڤە دهێن نڤیسین و ژێ ناهێن جودا کرن.
-نڤیسینا پەیڤێن
"یێ" و "یا" و "یێد/یێت/یێن" ل گەل کارێ بێهێز
|
بنڤیسه |
یان بنڤیسه |
نه نڤیسه |
|
ئازاد زیرەکه |
ئازاد یێ زیرەکه |
ئازاد ێ زیرەکه،
ئازادێ زیرەکه |
|
ئازاد نه زیرەکه |
ئازاد نه یێ زیرەکه |
ئازاد نەیێ زیرەکه |
|
ئازاد گەلەک زیرەکه |
ئازاد گەلەک
یێ زیرەکه |
ئازاد گەلەکێ
زیرەکه |
نڤیسینا هەڤالکاران:
ژ ئاليێ پهيڤسازيێ ڤه، ههڤالکار ههنه ساده نه، وه ک "دوهى"، "بهرێ"، "گهلهک" و "ژى"؛ و ههنه داڕشتى نه، وه ک "مێرانه" و "سهرپلکى"؛ و ههنه لێکدايى نه، وه ک "سهرسه رکى"، "دهملدهست". ههڤالکارێن ههنێ فهرههنگى نه. ئانکو، ئهو وه ک پهيڤهكا ئێکپارچه د فهرههنگێ و د ڕستهيان دا دهێن نڤیسين. ههڤالکارێن دى ژى ههنه كو ڕێزمانى نه، نه فهرههنگى نه. جهێ وان د ڕستهيێ دا بڕيارێ ددت كا ئهو وه ک ههڤالکار کار دکن يان نه.
-نڤیسينا ههڤالکارێن فهرههنگى
هندیكه ههڤالکارێن
فهرههنگى نه، ئهو وه ک پهيڤهكا خوەسهر و ئێکگرتى دهێن نڤیسين.
|
بنڤیسه |
نه
نڤیسه |
|
وی
ژی ئەز هێلام. |
ویژی |
|
مه
هەما سەرپێ سلاڤی ئێکودو کر. |
سەر
پێ |
|
پشیکێ
خوه سەرسەرکی ل ستوونێ دا. |
سەر
سەرکی |
تێبينى:
پهيڤا
"ژى" وەک ههڤالکار دهێت حسێب كرن. لەوا، ئهو جودا ژ پهيڤێن دى دهێت
نڤیسين.
نموونه:
|
بنڤیسه |
نه
نڤیسه |
|
ئەو
ژی هەڤالێ مه يه . |
ئەوژی
هەڤالێ مه يه . |
|
بەفر
ژی باری. |
بەفرژی
باری. |
-نڤیسينا ههڤالکارێن ڕێزمانى
هندیكه ههڤالکارێن ڕێزمانى نه، ئهو ژ دو پهيڤان يان زێدهتر پێک دهێن. پارچهيێن وان ژێکجودا دهێن نڤیسين ژ بهر كو تهرکيبا وان تهرکیبهكا دەمکى يه و جهێ وان د ڕستهيێ دا بڕيارێ ددت كا ئهو ههڤالکارن يان نه ههڤالکارن.
نڤیسينا ههڤالکارێن
ڕێزمانى يێن داچهکى
ئهڤه ئهو ههڤالکارن
يێن كو ژ داچهکهکێ و ناڤهکی/جهـناڤهکی پێک دهێن.
نموونه:
|
بنڤیسه |
نه
نڤیسه |
|
ئهز
ب له ز هاتم. |
بله
ز |
|
ئهو
ب خوه پاشا يه . |
بخوه |
|
تو
ب خێر هاتی |
بخێر |
|
ب
ڕاستى، ئهز د ته ناگههم. |
بڕاستى |
|
بێ
شک، ئهو نەههقن. |
بێشک |
|
ته
چا ب شەکر يان بێ شەکر دڤێت؟ |
بشەکر،
بێشەکر |
تێبينى:
ههڤالکار يێن كو ژ پهيڤهکێ و پاشداچهکهکێ پێک دهێت، وەک پهيڤهكا نەپارچهکرى دهێت نڤیسين ژ بهر كو پێشداچهكا وێ نەمايه .
نموونه:
پاشڤه، پێشفه، پێکڤه، سهرڤه
نڤیسينا ههڤالکارێن ڕێزمانى يێن دوونافى
ههڤالکار ههنه كو ژ دو ناڤان پێک دهێن و ئهو ناڤ ب هاريکارييا (و) يان (ب) پێکڤه دهێن گرێ دان يان (ه)يه ک ل سهر ناڤێ دویێ دهێت زێده كرن يان ژى بێ هاريکارى ل دووڤ ئێک دهێن. پارچهيێن ههڤالکارێن هۆسا ژێکجودا دهێن نڤێسين.
نموونه:
|
بنڤیسه |
نه
نڤیسه |
|
هێدى
هێدى خوه بهرده ئهردى! |
هێديهێدى |
تێبينى:
ئهگهر پهيڤێن دووناڤى بهری کارێ "بوون"ێ يان کارێ "کرن"ێ بهێن، ئهو دبن ههڤالناڤ و پارچهيێن وان پێکڤه دهێن نڤێسين.
نموونه:
|
بنڤیسه |
نه
نڤیسه |
|
بەر
پڕتپڕت بوو. |
پڕت
پڕت |
|
قهسابى
کَهلهخێ گۆلکى پارچهپارچه کر. |
پارچه
پارچه |
|
ئهم
نوکه سهربسهرين |
سهر
ب سهر |
نڤیسينا ههڤالکارێن پهسن و سلاڤێ
پارچهيێن ههڤالکارێن بانگکرن و سلاڤێ ژى ژێکجودا دهێن نڤیسين.
نموونه:
|
بنڤیسه |
نه
نڤیسه |
|
ڕۆژ
باش |
ڕۆژباش |
|
سپێده
باش |
سپێدهباش |
|
سهحەت
خوەش |
سهحەتخوەش |
|
شەڤ
خوەش |
شەڤخوەش |
نڤیسینا داچەکان:
داچهک، يان
ئادپۆزشن adposition، ئهو پارچهيا ئاخفتنێ يه يا كو ڕەوشا
ناڤهکى ديار دکت. دو جوونێن داچهکان ههنه: داچهکێن ساده و داچهکێن نەساده.
داچهک، چ ساده بت يان نەساده بت، جودا ژ پهيڤێن دى دهێت نڤیسين.
|
داچهکا
ئێکپارچه |
نموونه |
|
ژ |
ژ
دهۆکێ |
|
ب |
ب
قهلهمى |
|
ل |
ل
مزگهفتێ |
|
داچهکا
دوپارچه |
نموونه |
|
د
... دا |
د
سندوقێ دا |
|
د
... ڕا |
د
پهنجهڕێ ڕا |
|
د
... ڤه |
د
تؤدهيى ڤه |
|
ژ
... ڕا |
ژ
خێرا خودێ ڕا |
|
ژ
... ڤه |
ژ
بنى ڤه |
|
ب
... ڤه |
ب
بانى ڤه |
|
داچهكا
نه ساده |
نموونه |
|
ل
نک |
ل
نک مالێ |
|
ل
بن |
ل
بن کَهپرێ |
|
ل
بهر |
ل
بهر ئاڤێ |
|
ل
سهر |
ل
سهر بانى |
|
ل
دەڤ |
ل
دەڤ وه |
|
ژ
پشت |
ژ
پشت چيايى |
|
ب
ڕهخ ... ڤه |
ب
ڕهخ وی ڤه |
-نڤیسينا گرێيێن داچهکى
گرێيێن داچهکى
يێن کورتکرى "پێ"، "تێ"، "لێ" و "ژێ"
جودا ژ پهيڤێن دى دهێن نڤیسين.
نموونه:
ئهو تێ ناگههن. هوون زوو پێ حهسيان. تو بۆچى ژێ سلى؟ بابێ وی خوه لێ نه کر خودان.
گرێيا داچهکى
يا کورتکرى يا كو ژ "پێک"، "تێک"، "لێک" يان
"ئێک" و پاشدهچهکهکێ پێک دهێت و د ڕستهيێ دا وەک ههڤالکار کار دکت،
وەک پهيڤهكا ئێکگرتى دهێت نڤیسين. گافا "ئێکودو" شوونا
"ئێ"يا گرێيا داچهکێ بگرت، هينگێ پارچهيێن وێ گرێيێ ژێکجودا دهێن
نڤێسين.
ئهو گرێيێن
داچهکى ئهڤه نه:
پێکدا، پێکڕا/ڤێکڕا،
پێکڤه، تێکدا، تێکڕا
ئهڤ گرێيێن
داچهکى يێن کورتکرى جودا ژ پهيڤێن دى دهێن نڤیسين.
نموونه:
|
پێکڤه |
ژێکجودا |
|
دژمنان
ئهم ڤێکڕا بهرداين |
دژمنان
ئهم ب ئێکودو ڕا بهرداين |
|
ئهو
پێکڤه دمينن. |
ئهو
ب ئێکودو ڤه دمينن. |