د جیهانا پزیشکی دا، نڤیسینا رەچەتەیێ (Prescribing) نە تنێ پێنگاڤەکا کارگێڕی یە، بەلکو ئەرکەکێ ئەخلاقی و زانستی یێ مەزنە. شاشیێن دەرمانی (Medication Errors) دشێن کارەساتان ل پاش خۆ بهێلن ئەگەر ب ووردی سەرەدەری دگەل نەهێتە کرن.
١. پێناسە و مەترسیا شاشیێن دەرمانی
شاشیا دەرمانی بریتیە ژ هەر رویدانەکا "بەرگری لێکری" (Preventable) کو دبیتە ئەگەرێ بکارئینانا نەدرۆست یا دەرمانی یان زیان گەهاندن ب نەخۆشی، چ د بن دەستێ پزیشکی دا بیت، یان ل دەرمانخانێ، یان ژی ل دەمێ نەخۆش بخۆ دەرمانی وەردگریت.
ل دویف ئامارێن جیهانی، شاشیێن پزیشکی ب ئێک ژ سێ ئەگەرێن سەرەکی یێن مرنێ دهێنە هەژمارتن. ئەڤ چەندە وێ چەندێ دگەهینیت کو گەلەک جاران دەرمانێ کو دڤێت ببیتە چارەسەری، ب ئەگەرێ خەمساریێ یان کێمیا زانیاریان دبیتە ئەگەرێ مرنێ.
٢. شاشی ل کیرێ رویددەن؟ (قوناغێن چارەسەریێ)
پرۆسەیا گەهاندنا دەرمانی بۆ نەخۆشی ژ چەند قوناغان پێک دهێت، و شاشی ل هەر قوناغەکێ دشێن چێببن:
- نڤیسینا رەچەتەی (Prescribing - ٣٩٪): زۆرترین شاشی ل ڤێرە چێدبن، چ ب ئەگەرێ نڤیسینا ژەمەکا (Dose) نەدرۆست یان هەلبژارتنا دەرمانەکێ نەگونجای.
- پێدانا دەرمانی (Administering - ٣٨٪): ئەڤە پتر دکەڤیتە سەر ملێ پەرستاران ل نەخۆشخانێ، کاتێ دەرمان ب رێکا خەلەت یان د دەمەکێ خەلەت دا ددەنە نەخۆشی.
- گۆهاستنا زانیاریان (Transcribing - ١٢٪): ل دەمێ نڤیسینا ناڤێ دەرمانی ژ کاغەزەکێ بۆ ئێکەکا دی.
- بەلاڤکرن (Dispensing - ١١٪): شاشیێن کو ل دەرمانخانێ چێدبن ل دەمێ پێدانا دەرمانی.
٣. تیۆرا "پەنیرا سویسری" (The Swiss Cheese Model)
سیستمێ ساخلەمیێ ژ چەند تەخان پێک دهێت (پزیشک، دەرمانساز، پەرستار). هەر تەخەکا پاراستنێ وەکی پارچەکا پەنیری یە کو هندەک کونا تێدا دبن (کو نیشانا کێماسیێن مرۆڤی و سیستمی نە).
ئەگەر هەمی کونێن ڤان پارچان بکەڤنە سەر ئێک هێڵ، شاشی دگەهیتە نەخۆشی. بۆ نموونە: پزیشک ژەمەکا بلند دنڤیسیت (کونا ئێکێ)، دەرمانساز پێداچوونێ ناکەت (کونا دووێ)، و پەرستار ژی بێی پرسیار دەرمانی ددەتە نەخۆشی (کونا سێیێ). ل ڤێرە کارەسات چێدبیت.
٤. رێکارێن نێڤدەولەتی بۆ پاراستنا نەخۆشی (The Nine Rights)
پزیشک و کارمەندێن ساخلەمیێ دڤێت پابەندی ٩ مافێن سەرەکی بن ل دەمێ سەرەدەریێ دگەل دەرمانی دکەن:
- نەخۆشێ درۆست (Right Patient).
- دەرمانێ درۆست (Right Drug).
- رێکا درۆست (Right Route).
- دەمێ درۆست (Right Time).
- ژەما درۆست (Right Dose).
- زانیاریێن درۆست (Right Information).
- مافێ رەتکرنێ بۆ نەخۆشی (Right to Refuse).
- نڤیسینا درۆست (Right Documentation).
- ئەگەرێ درۆست بۆ بکارئینانێ (Right Reason).
٥. رێنمایێن زێڕین بۆ نڤیسینا رەچەتەیەکا سەلامەت
بۆ هندێ پزیشک خۆ ژ شاشیان بپارێزیت، دڤێت ڤان خالان جێبەجێ بکەت:
- نڤیسینا ووردی: هەر دەرمانەک دڤێت ب جودا و ب روونی بهێتە نڤیسین.
- پێناسا نەخۆشی: پێدڤیە ژی و کێشا (وەزنا) نەخۆشی بهێتە دیارکرن، نەخاسمە بۆ زارۆکان.
- دوویرکەفتن ژ کورتکرنان: چ جاران نابیت کورتکرنێن وەکی (U) بۆ یەکەیان یان ناڤێ دەرمانان ب شێوێ کورت بنڤیسی، چونکی دبیت بهێنە تێکەلکرن دگەل ناڤێن دی.
- پشکنینێن پێشوەخت: بەرێ خۆ بدە کارێ گولچیک و جەگەرێ نەخۆشی بەری تو دەرمانی بۆ بنڤیسی، چونکی هندەک دەرمان بۆ ڤان ئەندامان د مەترسیدارن.
- دیارکرنا ماوێ چارەسەریێ: ب روونی بنڤیسە کا دەرمان بۆ چەند رۆژانە، نە تنێ بێژی "هەتا خلاس دبیت".
- ئاماژەدان ب حالەتی: ل سەر رەچەتەی بنڤیسە کا ئەڤ دەرمانە بۆ چ نەخۆشیەکێ یە (بۆ نموونە: بۆ فشارا خوینێ)، ئەڤە دبیتە هاریکار بۆ دەرمانسازی دا کو شاشیا پزیشکی راست بکەتەوە ئەگەر هەبیت.
٦. کی بەرپرسیارە؟
بەرپرسیارەتی دکەڤیتە سەر ملێ هەمی لایەنان. پزیشک دڤێت بەردەوام یێ نویخواز بیت د زانیاریێن خۆ دا و رێبەرێن جیهانی یێن وەکی (BNF) بکار بینیت. دەرمانساز ژی وەکی فلتەرێ دووێ کار دکەت بۆ رێگریگرتن ل شاشیێن ژەمێ یان تێکەلچوونا دەرمانان (Drug Interaction).
دەرەنجام:
نڤیسینا ب سەلامەت یا دەرمانان نیشانا پیشەیی بوونا پزیشکی یە. هەر پیتەکا تو ل سەر رەچەتەی دنڤیسی، دشێت ببیتە ئەگەرێ رزگارکرنا ژیانا مرۆڤەکێ یان ژ دەستدانا وی. لەورا دڤێت سیتمەکێ رێکوپێک و پیشەیی بۆ نڤیسینێ هەبیت.
نڤیسین: هێما کامیران
ژێدەر
Sharma, L., Prakash, A., & Medhi, B. (2024). Ensuring medication and patient safety for better quality healthcare. Indian Journal of Pharmacology, 56(5), 375-378. https://doi.org/10.4103/ijp.ijp_109_25
Cited by: 15
StatPearls. (2024). Medication dispensing errors and prevention. National Center for Biotechnology Information (NCBI). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK519065/
World Health Organization. (2017). Medication without harm: WHO's third global patient safety challenge. WHO IRIS. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/255507/WHO-HIS-SDS-2017.11eng.pdf
World Health Organization. (2019). Medication safety in high-risk situations: A WHO technical report. Policy Commons. https://policycommons.net/artifacts/540737/medication-safety-in-high-risk-situations/1517608/
World Health Organization. (2026). Medication safety in polypharmacy. WHO IRIS. https://iris.who.int/bitstreams/be139493-0474-49cd-9767-b72069bf42d6/download