خەمۆکی (Depression): تێگەهـ، نیشان، ئەگەر، و چارەسەری

تێگەهێ خەمۆکیێ

زاراڤێ خەمۆکی هاتیر نڤیسین و دیتن ل شارستانیێن کەڤن تایبەتی ل شارستانیەتا ئەغریقی، ل ڤێ شارستانیێ خەموکی هاتیە نیاسین ب تێکچونەكا گێولى وزيده بوونا زێدەبوونا رێژەیا رەشايتیێ دناڤ لەشێ مروڤی دا ناڤێ خەموكى ل ڤی شارستانيێ ( Melancholy) دوو پەیڤا پێکدهێت (Melan) ب رامانا رەش دهێت و(Cholia ) ب رامانا زەر دهێت.

هیبقراط دهێتە هژمارتن ئێکەمین زانا کۆ زاراڤێ (Melancholy) بکارئینایە بۆ خەمۆکیێ، ئەرستو تالیس بەری 350 سالا بەری زاینی خەمۆکی رامانان(Melancholy) یە پێناسە دکەت وەک حالەتەکێ هەموو چین و تۆێژا دگریتەڤە وەک:زانایا و سەرکردا و هوزانڤان و فەیلەسوف و هەژار دبیتە ئەگەرێ تێکچونا گێولێ وان.هەروەسا زاراڤێ (Melancholy) ل تێکستێن ئینگلیزی یێن کەڤن ب رامانا  رەش هاتیە ب درێژاهیا چەندین چەرخا وەکی وەسفەک بو تێکچونێن گێولی.

ل دوماهیا چەرخێ بیستێ زانا (Felix Platter) پێناسە و وەسفکر وەکی جورەکێ دیرکەفتن ژ عقلی (Mental Alienation ) ژبەرکو ب هەبوونا هندەک ئاشوپ و هزرێن نەیێن راست ژ لوژیکی .پشتی هنگی زانا (Kreapelin)لسالا (1921) ئێکەمین زانا دهێتە هژمارتن کۆ (شێتاتی -دین) و خەموکی ژێک جوداکریە هەروەسا گەلەک تێکچونێن دیتر شلوڤەکر گرێدایی ب خەموکیێ ڤە، زانایێ(Burton) ل سالا (1922) وەسفا ڤێ نەساخیێ کریە هەروەکی نوکە ،هەتا گەهشتیە ناڤێ خەموکی(اكتئاب).

خەموکی:ئێک ژ بەربەلاڤ ترین تێکچونایە ،کو تێکچونەکا گێولیە دبیتە ئەگەرێ نەخوشیێن دەروونی، نەخوش هزرێن نەرێنی دکەت ونیشانین بێهیڤیبونێ لدەف پەیدادبن، هەروەسا خوارن وڤەخوارن و خەو و ستایلێ ژیانا وان تێکدچیت.

پیناسەیا خه موکیێ

لديف پولينا رێكخراوا ساخلەميا جيهانى (W.H.O) و (5-DSM) و (ICD-10)

حالەتەکێ تێکچوونا گێولييه كو ب رامانا تێکچونا دەروونی دهیێت بو دەمەکێ درێژ، کو مروڤ هەست ب نەخوشی و سەرنەکه فتنێ و پەشیمان بوونێ دکەت کو دبیتە ئەگەرێ کێم بوونا چالاکیێن دەروونی و هزرى ولڤینێ ولاوازبوونا وی ژ لایەنێ کەسایەتی و چڤاکی

نیشانێن خەموکیێ

بو سێ لایەنێن سەرەکی دزڤرن

1. دەروونی
2. فسیولوجی
3. رەفتاری

دەروونی

1. هزرێن نەرێنی بەرامبەر رابردوی
2. رەشبینی 
3. بێگێولی
4. هزرا خوکوشتنێ
5. ژ دەست دان و نەمانا باوەری بخو بونێ
6. تێکچونا پروسێسێن مێشکی
7. هزرا خو کوشتنێ

فسیولوجی

1. تێکچونا خەوێ
2. تێکچونا خوارنێ
3. نەما نا حەزا سکسی
4. ژ دەست دانا کێشا لەشی

رەفتاری

1. تێکچونا پەیواندیێن جڤاکی
2. بتنێبون ب درێژیا روژاهیا روژێ
3. نەمان و ژدەست دانا حەزا پێرابون ب چالاکیا 
4. گرنگی نەدان ب سەروسیمایێ خو
5. بێهیڤیبون
6. سەرئێشان
7. ماندیبون

ئەگەرێن نەخوشیا خەموکیێ

1. ئەگەرێن بوماوەی(بایلوجی):ئەو جیناتەنە یێن ژ دەیکوبابا دهێنە ڤەگوهاستن بو زاروکی، توشی نەخوشیادبن.
2. ئەگەرێ دەماری:نەهەڤسەنگی د ناڤبەرا ڤەگوهێزەرێ دەماری یێن بەرپرس ژ رێکخستنا بارێ دەروونی یێ کەسی ب تایبەتی دوپامین، سیروتونین،نورئبنفیرین،کو رولەکێ گرنگ یێ هەی دبارێ دەرونی دا.
3. ئەگەرێن ژینگەهی:دبنە سێ بەش:

• بەری ژدایک بوونێ، دەمێ ژدایک بوونێ، پشتی ژدایک بوونێ.

1. بەری ژدایک بونێ: دەمێ دوگیانیێ روژانە شەر و ئاژاوە و نەخوشی بن ،و بەردەوام بکەتە گری و بخەم بیت و ماددێن کحولی و دەرمانا بخوت و اشاعا و سونەرا بگریت بێ استشاریا دختوری .
2. دەمێ ژدایک بوونێ:جهێ  لێ ژدایک دبیت جهەک بیت نەیێ پاقژ بیت و پێدڤیاتیێن د نوژداری نە د پاقژبن د دەمێ نشتەرگریێ دا .
3. پشتی ژدایک بونێ: نەبونا چاڤدێریەکا تمام ژ لایێ دەیکێ و خێزانێ ڤە یان هەبونا ریدانەکێ  یان ژدەست دانا کەسەکی نزیک یان خوشتڤی و نەسەرکەفت ،هەژاری، بارودوخێن ژیانێ یێن بزەحمەت.

خەمووکی توشی هەمی تاکەکەس و قوناغێن  گەشەکرنێ یێن ژیانا مرۆڤی دبیت وەکی زارۆک ،سنێلە، مەزن ،پیر. و ژهەمیا پتر سنێلە توشدبن ژبەر کو د قوناغا سنێلەییێدا گهورینێن بلەز و دژوار د کوئەندامێ دەماری دا و پروسێسێن مێشکی دا پەیدا دبن هەروەسا حەز و خواستێن سنێلەیان زۆر دبن دکەڤنە د هەڤرکیەکا دەروونی و جڤاکی دا.

ئافرەت پتر ژ زەلامان توشی خەموکیێ دبن هەر 5 ئافرەتا 1 زەلامەک توش دبیت ئانکو زەلام کێمتر توشدبن ، لدیف رێکخراوا ساخلەمی یا نیڤدەولەتي ئافرەت برێژا 50% 70% توش دبن بەراورد ب زەلاما،

و پتریا وان ژی سنێلە توشدبن برێژا 5.7% (زەلام برێژا 4.6% و ئافرەت برێژا 6.9%)، 75% ئەوکەسێن تێکچونا خەمووکیا توند هەی هزر د خو کوشتنێ دا دکەن و برێژا 15% کریارا خوکوشتنێ ئەنجامددەن، هەروەسا رێژا پتر لدەف ئافرەتان دیارر ژ زەلاما ئەوژی ژ ئەنجامێ جوداهیا بایلوژیا ئافرەتا و زەلاما و هەروەسا فاکتەرێن دابونەریتێن جڤاکی یێن نەرێنی، هەروەسا ژ بەربەلاڤترین جورا ژی لدەف ئافرەتا خەمووکیا پشتی ژ دایک بونێ یە(Postpartum depression ).

ئاستێن خەمووکیێ

• خەموکیا سڤک
• خەمووکیا ناڤنجی
• خەمووکیا توند

رێكێن  چاره سەرییا نه خوشییا خه موکيێ:

• چاره سه ری برێکا پزیشکیێن ده رونی (ده رمانان) :

رادبيت ب دانانا حه بو ده رمانا بو نه خوشیا وه کی ( Anti Depressants) به لی ئەڤ چاره سه ریه زوربه یا جاران بو خه موکيا توند دهيته بكارئينان داكو هاريكاريا نه خوشی بکه ت بو چاره سه ریێ. هه روه سا دڤێت ده رمانا بكاربينيت

نه کیمتر ژ (14) روژان ، داکو کارتیکردن و ئه نجامى وان دياربيت.

• چاره سه ری برێکا ره فتاری (CBT) :

راوێژکاریا دەروونی پالپشتیی لسه ر بيردوز و رێکێن  چاره سه ریا ده روونی دکه ت هاریکاریا نه خوشی دکه ت ژبو گهورینا هزریێن نه رێنی بو ئه رێنی و زیده کرنا هه ستێ باوه ری بخوبونێ و خو گونجاندنێ  دگه ل كاودانێن ژيانێ. و ئه ڤ رێكه دهێته بكارئينان بو خه موكيا نورمال و ناڤنجى.

• چارەسەری به رێکا شروڤەکرنا دەروونی

ئەف رێکە پالپشتیێ لسەر هەست و سوزێن نەخوشی دکەت ئه وێن هاتینه ڤەشارتن دمێشکێ وی دا و نەخوش دەربرینێ ژێ دکەت هەروەسا دڤێ رێكێدا راویژكارێ دەروونی گرنگییێ ددەته ژيانا زاروكينييا نەخوشی کو بویه ئه گه رەک کارتێکرنێ لسەر نەخوشی بڤێ چەندێ نەخوش د کەسایەتیا خو دگەهیت

• چارەسەریا ب رێکا راهێنانێن وەرزشی

نەخوش راهينانێن وەرزشى بكەت دناف ژینگەهێدا کو ببیته ئه گەرێ كێمبونا فشارێن دەروەنی و زێدەبونا كه يف خوشییێ و بێهن  فرههیێ بو نه خوشی

نڤیسین: دەروونناس بارین خالد