ل ڤی دەمی هەرێما کوردستانا عیراقێ دگەل ئەو کێشەیێن مەزن یێن ژینگەهی یێن هەین، کو بلەز بەرەف خراببوونێ دچن و گەفێ ل ژیانا وەلاتیان دکەن، لێ سەرەڕای کو ئەڤ گەفە گەلەک د جدی نە، د هەلبژارتنێن گشتی یێن سالا 2024ێ ل هەرێما کوردستانێ بابەتێ ژینگەهێ ب تەمامی هاتە پشتگوهخستن. پارتێن سیاسی یێن سەرەکی پتریا بالکێشانا خۆ ئێخستە سەر بابەتێن سیاسی، جڤاکی و کارگێڕی، و قەیرانێن ژینگەهی ژ ئەجێندایێن خۆ یێن هەوا هەلبژارتنان دویر ئێخستن. ئەڤ پشتگوهخستنا مەزن نیشانا کێمبوونا هشیاریا ژینگەهی یا گشتی یە، کو پێدڤیەکا ب لەز دیار دکەت بۆ زێدەکرنا هشیاریێ دەربارەی بەردەوامیا ژینگەها هەرێمێ. ئەڤ گوتارە دێ پتر بەحسی کێشەیێن ژینگەهێ کەت یێن کو ڤەکۆلەرەک ل ناڤ ڤەکولینا خۆ بەلاڤ کرینە (سەحکە ژێدەری). کو ب دیتنا ڤی ڤەکۆلەری، هوشیارییا ژینگەهێ گەلەک یا کێمە، و کێشەیێن ژینگەهێ هاتینە پشتگوهـ خستن.
مەترسیا بێدەنگ یا پیسبوونا ئاخێ
پیسبوونا ئاخێ ل سەرانسەری هەرێما کوردستانێ بەربەلاڤە، کو سێ ژێدەرێن سەرەکی یێن پیشەسازی و باژێڕڤانیێ ئەگەرێن وێ نە. ژێدەرێ سەرەکی یێ ئێکێ کەرتێ پیشەسازی یە، ب تایبەتی پیشەسازیا پەترۆلێ، کو دەرئێخستن، پاڵاڤتن و ڤەگوهاستنا وێ پیسبوونەکا مەزن دروست دکەت. هاتن و چوون و لڤینا رۆژانە یا نێزیکی 5,000 تانکەرێن پەترۆلێ گەلەک جاران دبیتە ئەگەرێ روویدانان و رژانا پەترۆلێ، کو ئاخێ ب ماددەیێن قورس پیس دکەت. ژێدەرێ سەرەکی یێ دووێ بەرمایکێن رەق یێن باژێڕڤانیێ نە کو ژ ئەگەرێ بەرفرەهبوونا باژێڕان پەیدا دبن؛ ئەڤ بەرمایکە زۆربەی جاران ل جهێن ڤەکری و نەڕێکخستی یێن نێزیکی جهێن ئاکنجیبوونێ دهێنە هاڤێتن و پاش دهێنە سۆتن، کو پتر ئاخێ تێکدکەن. ل دووماهیێ، بەردانا بەربەلاڤ یا ئاڤا پیس (ئاڤا زێرابا) یا چارەسەرنەکری ژ سەنتەرێن باژێڕان و جهێن گوندان ب شێوەیەکێ راستەوخۆ ئاخا سەر ئەردی و بن ئەردی پیس دکەت، کو ل دووماهیێ زەڤیێن چاندنێ ژی کاڤل دکەت.قەیرانا ئاڤێ: پیسبوونا مەزن و بکارئینانا زێدە
سامانێن ئاڤێ یێن هەرێمێ دگەل قەیرانەکا جووت یا پیسبوونا مەزن و بکارئینانا زێدە یا نەگونجای برێڤەدچیت. ئاڤا سەر ئەردی، وەکی بەنداڤا دووکانێ — کو وەکی ژێدەرێ سەرەکی یێ ئاڤا ڤەخارنێ بۆ سلێمانیێ دهێتە بکارئینان — ب ئاستەکێ مەترسیدار ب ماددەیێن قورس یێن ترسناک کو ژ پاشماوەیێن چاندنێ و ئاڤا زێرابا یا چارەسەرنەکری دهێن، پیس بوویە. هەروەسا، ئاڤا ڤەخارنێ ل پارێزگەها دهۆکێ، کو ژ بەنداڤا دهۆکێ دهێتە دابینکرن، ژ پیسبوونا جڤاکی-ئابووری دنالیت و شوینوارێن بەکتریایێن پیسیێ تێدا دمینن خۆ پشتی چارەسەریێن دەستپێکی ژی. زێدەباری پیسبوونێ، سامانێن ئاڤا بن ئەردی ب رێژەیەکا زێدە بۆ ڤەخارنێ و ئاڤدانێ دهێنە بکارئینان، کو ئەڤ چەندە ئاستێ ئاڤا بن ئەردی ب رەنگەکێ بەرچاڤ دئێخیتە خوارێ. بۆ دیارکرنا مەترسیا ڤێ کێشەیێ، بیرەکا ئاڤێ ل پارێزگەها هەولێرێ کو ل سالا 1996ێ پێدڤی ب کویریا 200 مەتران بوو، نوکە پێدڤیە پتر ژ 600 مەتران بهێتە کۆلان داکو بگەهیتە ئاڤێ.خەندقین ژ ئەگەرێ پێشکەفتنێ: زێدەبوونا پیسبوونا هەوای
کوالیتیا هەوای ل هەرێما کوردستانێ ب ئاستەکێ مەترسیدار بەرەف خراببوونێ دچیت ب سەدەمێ دویکێلا پیشەسازی، قەرەبالغیا زۆرا هاتنوچوونێ، و پشت بەستنا ب سوتەمەنیێن بەردین (فۆسیل). پشکدارێ سەرەکی د ڤێ پیسبوونێ دا بکارئینانا بەربەلاڤ یا مۆلیدەیێن تایبەت یێن کارەبێ نە کو ب گازوائیلێ (گازێ) کار دکەن [کو نوکە یێن زڤرین پشتی کو کارەبا ٢٤ سەعەتی هاتە راوەستاندن]. ژبەر کو کارەبا نیشتیمانی گەلەک جاران د رۆژێن گەلەک سار یان گەلەک گەرم دا دهێتە بڕین، جهێن ئاکنجیبوونێ و بازرگانی پشت ب ڤان موەلیدەیێن تایبەت گرێددەن، کو رێژەیەکا مەزن ژ گازێن ژەهراوی دکەنە د ناڤ هەوای دا. ب تێکەلکرنا ڤان دگەل دویکێلا ترۆمبێلان و بەرمایکێن پاڵاوگەهێن پەترۆلێ یێن ناڤخۆیی، ئەڤ پیسکەرە گەلەک جاران سەنتەرێن باژێڕێن هەرێمێ ب عەورێن رەش و مەترسیدار دادپۆشن، و مەترسیێن گەورە یێن تەندروستی ل سەر وەلاتیان دروست دکەن.رێکا بەرەڤ پێشڤە: زێدەکرنا هشیاریا ژینگەهی
پشتگوهخستنا بەردەوام یا بابەتێن ژینگەهی د هەوا هەلبژارتنێن چەند سالێن بووری دا رەنگڤەدانا کەلتوورەکێ سیاسی یە کو بابەتێن ئابووری یان کارگێڕی یێن دەستبەجێ پێش دئێخیت ل سەر مانەڤەیا ژینگەهی یا دوومدرێژ. چارەسەرکرنا ڤان کێشەیێن کویر پێدڤی ب گوهۆڕینەکا بنەڕەتی د پێشینەیێن هەرێمێ دا هەیە. زێدەکرنا هشیاریا گشتی پێنگاڤا ئێکێ یا گرنگە بۆ نەچارکرنا کەسێن پلە بەرز، پارتێن سیاسی، و وەلاتیان ب هەمان شێوە دا کو سەرەدەریێ دگەل ڤێ پیسبوونا بەربەلاڤ یا ئاخ، ئاڤ، و هەوای بکەن کو مەترسیێ ل سەر پاشەڕۆژا هەرێما کوردستانێ دروست دکەت.نڤیسین: احمد مصطفى
ژێدەر:
Abdulrahman, S. A. (2025). Environmental problems are sidelined: issues raised during the KRI 2024 general election. Technium Social Sciences Journal, 69, 320–332. https://doi.org/10.47577/tssj.v69i1.12590