ڕاستیا چاندنێ ل دهۆکێ: باوەری بەرامبەر کریاران - ڤەکولین

چاندن کەرتەکێ گرنگە بۆ ئابووری و ئاساییشا خوارنێ ل عیراقێ و هەرێما کوردستانێ، لێ جووتیارێن خۆجهـ یێن دهۆکێ ڕووبەڕووی ئاستەنگێن مەزن دبن. دێ ل ڤێ گوتارێ بەحسی ڤەکۆلینەکا زانستی یا تێر و تەسەل کەین، کو لێکۆلینێ ل سەر باوەریێن چاندنێ و کریارێن ڕۆژانە یێن جووتیاران ل پارێزگەها دهۆکێ یا هەرێما کوردستانا عیراقێ دکەت. ئەڤ ڤەکۆلینا چۆنایەتی، کو جووتیارێن پێنج گوندێن جودا جودا ب خۆڤە دگریت، تیشکێ دئێخیتە سەر جوداهیەکا کویر د ناڤبەرا وێ چەندێ کو جووتیار دزانن چ باشترینە بۆ عەردی و ساخلەمیێ، لێ گەلەک جاران نەچارن ژبەر هندەک بارودوخ و ئەگەرا کو پراکیزەیێن خەلەت و زیان بەخش بکاربینن.

تێکۆشان ژ پێخەمەت سەروەرییا خوارنێ

جووتیار ل دهۆکێ حەزەکا ب هێز بۆ سەروەرییا خوارنێ دیار دکەن، و پشتبەستن ب خۆ د چاندنێ دا وەک ئارمانجەکا گەلەک ئەرێنی و پێدڤی دبینن. ئەوان شانازییەکا مەزن ب چاندنا خۆجهی هەیە، و گەلەک جاران دبێژن کو بەرهەمێن ناڤخۆیی د تامێ دا گەلەک باشترن ژ کەلوپەلێن هاوردەکرى، کو یێن هاوردەکری وەسا وەسف دکەن کو بۆ دیتنێ جوانن لێ تاما وان نینە. بەشداربوویان تێگەهشتن بۆ ئاساییشا جیۆپۆلیتیکی یا پشتبەستن ب خۆ هەیە، کو ئێک ژ جووتیاران چاندنێ ب پەترۆلەکا هەردەمى هاوشێوە دکەت، کو دشێت پارێزگاریێ ل هەرێمێ بکەت دەمێ ململانێیێن دەرەکی دبنە ئەگەرێ بلندبوونا بهایێن بازاڕێ ناڤخۆیی.
لێگەڕیان ل دویف سەروەرییا خوارنێ یا ڕاستەقینە هێشتا خەونەکا دویرە ژبەر کێمیا هاریکارییا حکومەتێ و پشتگوهخستنا دامودەزگەهێن چاندنێ. جووتیار دانپێدانێ دکەن کو بێی هاریکارییا ڕێکخستی و سیاسەتێن پاڵپشتیکەر، ئەو د لاوازن بەرامبەر فشارێن ئابووری و بەرهەمێن چاندنێ یێن هاوردەکری ژ وەلاتێن دەرڤە.

ململانێیا د ناڤبەرا زانینا باشیێن پەینا ئەندامی و پێدڤیاتی بۆ یێ کیمیایی

جوداهییەکا مەزن د ناڤبەرا باوەریێن چاندنێ یێن جووتیاران و کریارێن وان یێن ڕۆژانە یێن چاندنێ دا هەیە. بەشداربوویێن ب بەرفرەهـ دانپێدانێ دکەن کو زبڵێ ئاژەلان، بۆ ساخلەمیا ئاخێ و مرۆڤی د دەمێ درێژ دا باشترە. سەرەڕای ڤێ زانینا ژینگەهی، فشارێن مەزن یێن ئابووری و ترسا ژ تێکچوونا تەمام یا بەرهەمی، ڤان جووتیاران نەچار دکەن کو ب ڕادەیەکێ زۆر پشت ب پەین و دەرمانێن کیمیایی ببەستن. جووتیار تێبینییێ دکەن کو هەرچەندە پەینێ کیمیایی بەرهەمەکێ ب هێز و بلەز یێ چاندنێ ددەت، لێ ئەو ب شێوەیەکێ فیزیکی ئاخێ تێکددەن، دکەنە ڕەق، و ماددەیێن نە سروشتی تێدانە.
زێدەباری ڤێ چەندێ، پەیوەندیێن ئالۆز و جودا یێن جووتیاران ب دەرمانێن کیمیاییڤە هەنە. هندەک کەس ب تەمامی بێ ئاگەهن ژ مەترسیێن ساخلەمیێ، د دەمەکێ دا کو هندەکێن دی نەئارامییەکا دەروونی یا کویر سەبارەت ب سەلامەتییا ڤان ماددەیێن کیمیایی یێن کو دهێنە خوارن دەردبڕن. هەروەسا بێهیڤیبوون و گومانەکا بەرفرەهـ هەیە سەبارەت ب بەرهەمێن کیمیایی یێن بێ کۆنترۆڵ، بێ مفا و ڕەنگە دەمبسەرچووی، یێن کو بازاڕێن خۆجهی یێن دهۆکێ پڕ کرینە، و ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەرێ هندێ کو هندەک جووتیار گەشتێ بۆ تورکیا یان ئیرانێ بکەن تنێ بۆ بدەستڤەئینانا پێداویستیێن باوەڕپێکری یێن چاندنێ.

چاوا جوگرافیا شێوازێن چاندنێ دیار دکەت

تۆپۆگرافیا ڕۆلەکێ گرنگ د دیارکرنا هەلبژارتنا بەرهەمی و کریارێن چاندنێ دا ل دەڤەرا دهۆکێ دگێڕیت. ل گوندێن چیایی یێن وەکی لێناڤا، سوندۆرێ و بادێ، جووتیار ژبەر کێمییا جهی هاتینە سنووردارکرن، ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەرێ هندێ کو ڕووبەرێن بچووک و ب ئاڤدانا ب دەستی بچینن کو ب شێوەیەکێ سەرەکی بۆ کەسکاتی و بیستانێن هنار، تری و سێڤان دهێنە تەرخانکرن. ژبەر کو خودانکرنا ئاژەلان ل ڤان دەڤەرێن چیایی هەیە، ئەڤ جووتیارە باشتر دشێن زبڵێ ئاژەلان بدەستڤەبینن، هەرچەندە ئەو هەر پەینێ کیمیایی ژی هەتا ڕادەکێ بکاردئینن، ژبەر پێدڤییا ئابووری بۆ پاراستنا بەرهەمەکێ باش.
بەرۆڤاژی ڤێ چەندێ، عەردێن بەرفرەهـ یێن چاندنێ ل گوندێن دەشتێ یێن وەکی کاشێ و باستکێ بۆ چاندنا بەرفرەهـ یا دەنکدارێن سەرەکی یێن وەکی گەنم، جەهـ، نیسک و نۆک دهێنە بکارئینان، کو پشت ب بارانێ دکەن بۆ ئاڤدانێ. ل ڤان دەڤەرێن دەشتێ، قەبارەیێ چاندنێ شێوازێ کارکرنێ دیار دکەت؛ جووتیار پەین ب تەنا (١٠٠٠ کیلو) دپیڤن نە ب کێلۆگرامان و ب شێوەیەکێ سەرەکی پشت ب پێداویستیێن کیمیایی دکەن. ئەڤ بکارئینانا زێدە یا ماددەیێن کیمیایی ل دەشتێ ب شێوەیەکێ سەرەکی ژبەر زەحمەتیێن لۆجستی و تێچوویێن زۆر رویددەت، کو پەیوەندی ب زەحمەتییا پەیداکرن و بکارئینانا قەبارەیێن مەزن یێن زبڵێ ئەندامیڤە هەیە.

تێڕوانینەکا ڕەشبینانە و پێدڤییا ب گۆڕانکاریێ

پشتگوهخستنا دامودەزگەهێن میری یا بەرفرەهـ هەستەکێ کویر یێ بێهیڤیبوونێ د ناڤ جڤاکێ جووتیاران ل دهۆکێ دروست کریە. جووتیار هەست ب وێ چەندێ دکەن کو ژ لایێ دامەزراوەیانڤە ب تەمامی هاتینە پشتگوهخستن، و دەردبڕن کو زەحمەتیا وان ئیدی ئەنجامێن باش یێن ئابووری نینن، و ئەڤ چەندە بوویە ئەگەرێ هێلانا نەوەیێن وان یێن نوی بۆ چاندنێ. نەوەیێ گەنج پتر ژ شێوازێ ژیانا چاندنێ دویر دکەڤیت پشتی کو ئاستەنگێن ڕۆژانە یێن مەزن و نەبوونا قازانجی ژ لایێ دایک و بابێن خۆڤە دبینن.
بۆ هندێ پاشەرۆژا چاندنێ بەردەوام بیت، ل هەرێما کوردستانا عیراقێ و تایبەت دهۆکێ، ئەنجامێن ڤەکۆلینێ پێشنیار دکەن کو دەستێوەردانێن زوی بهێنە کرن. پێدڤییە ئەڤ دەستێوەردانە چاڤدێرییەکا ڕێکخستنی یا توند ب خۆڤە بگرن بۆ ڕێگریکرن ل هاتنا دەرمانێن بێ مفا و مەترسیدار بۆ بازاڕێن ناڤخۆیی، دگەل بەرفرەهکرنا خزمەتگوزاریێن ڕێنمایی یێن چاندنێ بۆ هۆشیارکرنا جووتیاران ل سەر شێوازێن سەلامەت یێن بکارئینانێ. زێدەباری ڤێ چەندێ، بکارئینانا سیاسەتێن پاراستنا بازاڕی بۆ پاراستنا بەرهەمێن ناڤخۆیی ل دژی هاوردەیا دەرەکی و پاڵپشتیکرنا لۆجستییا پەینێ ئەندامی ژی گرنگن بۆ وێ چەندێ کو جارەکا دی چاندنا بەردەوام ژ رویێ ئابووری ڤە یێن گونجای و قازانج بەخش بیت.




وەرگێڕان و کورتکرن: احمد مصطفى



ژێدەر:
Mustafa, A.A. (2026) ‘Some of farmers’ agricultural beliefs and practices in Duhok, Iraqi Kurdistan: A qualitative study’, Journal of Agriculture and Rural Development Studies, 3(2), pp. 34–43. https://doi.org/10.35219/jards.2026.2.03