پشتی چەندین سالان ل سەر داگیرکرنا عێراقێ ژ لایێ ئەمریکاڤە ل سالا 2003ێ، پەیوەندییا د ناڤبەرا بەغدا و واشنتۆنێ دا ژ داگیرکارییا سەربازی گوهۆڕی بۆ ئەوا کو هەردوو وەلات وەک "هەڤپشکییا ستراتیژی" وەسف دکەن، لێ دگەل هندێ ژی ئەڤ پەیوەندییە هەر یا ل بن کارتێکرنا ناكۆكیيان ل سەر مانا هێزێن ئەمریکی، پەیوەندییێن عێراقێ دگەل ئیرانێ، و هێزا گرووپێن چەکدار.
بەرژەوەندییێن هەڤپشک پێکدهێن ژ ڕاهێنان پێکرنا هێزێن عێراقی، برێڤەبرنا داهاتێ پەتڕۆلێ ب دۆلاری و وەبەرهێنانێ، ل دەمەکێ کو واشنتۆن تەکەزێ ل سەر ڕێگریگرتن ل زڤڕینا ڕێکخراوا داعش، کێمکرنا کارتێکرنا گرووپێن چەکدار یێن نێزیک ژ ئیرانێ، و بەرفرەهکرنا هەڤکاریێ د بوارێن ئابووری و وزەی دا دکەت. هەروەسا داهاتێ پەتڕۆلا عێراقێ د هژمارەکا بانکی دا ل بانکا فیدڕالا ئەمریکی ل نیویۆرکێ دهێتە پاراستن، کو ئەڤ چەندە هوشیاریەکا دارایی یا گرنگ ددەتە واشنتۆنێ.
سەرۆک وەزیران عەلی فالح الزەیدی، ڕۆژا دووشەمبیێ، سەرەدانەکا فەرمی بۆ ویلایەتێن ئێکگرتیێن ئەمریکا دەستپێکر، د ناڤبەرا نوویکرنا ئالۆزییان دگەل ئیرانێ و سەپاندنا فشارێن ئەمریکا ل سەر بەغدا بۆ کۆنترۆلکرنا گرووپێن چەکدار یێن کو ژ لایێ تەهرانێ ڤە دهێنە پشتەڤانیکرن. حکوومەتا عێراقێ دبێژیت کو د ڤێ سەرەدانێ دا دێ چەندین یاداشتنامەیێن لێکتێگەهشتنێ یێن گرێدایی ب بوارێ پەتڕۆل و غازێ و وەبەرهێنانا کۆمپانیێن ئەمریکی هێنە ئیمزاکرن.
ئەرێ ئەڤ پەیوەندییە ژ سالا 2003ێ وەرە پێشکەفتیە ؟ و هەردوو لایەنان چ دڤێت؟ و ئەرێ ئەڤ سەرەدانە دێ بیتە خاڵەکا هوشیارانە یان ژی دێ بیتە وێستگەهەکا نووی د رێکا هەڤکاری و ناكۆكیيان دا؟
پەیوەندیێ دەستپێکر ب داگیرکاریێ
پشکا نووکە یا پەیوەندییان ل ئادارا ٢٠٠٣ێ دەستپێکر، دەما کو ویلایەتێن ئێکگرتیێن ئەمریکا سەرکردایەتییا داگیرکرنا عێراقێ کری و ڕژێما سەدام حوسێنی رووخاندی. هندەک گومان هەبوون کو عێراق خودان کۆگەهێن چەکێن کۆمکوژە و ئەڤ چەندە ئێک ژ دیارترین بهانەیێن راگەهاندی یێن داگیرکاریێ بوو، لێ پاشان چ ژ وان کۆگەهان نەهاتنە دیتن.
پشتی رووخاندنا ڕژێمێ، دەستهەلاتا هێزێن هەڤپەیمان یێن دەمکی ب سەرکردایەتییا ئەمریکا و بریتانیا برێڤەبرنا عێراقێ گرتە دەست، هەتا کو ل حزەیرانا ٢٠٠٤ێ سەروەری بۆ حکوومەتەکا دەمکی یا عێراقی هاتە ڤەگوهاستن.
د سالێن دویڤ دا، عێراق کەفتە قۆناغەکا سیاسی و ئەمنی یا ئاڵۆز دا، کو تێدا بوشاهیەکا ئەمنی، سەرهەلدانا چەکداری، و زێدەبوونا توندوتیژییا تائیفگەری هاتنە پێش. مانا هێزێن ئەمریکی و سروشتێ رۆلێ واشنتۆنێ هەر وەک بابهتێ ناكۆكیێ د ناڤبەرا هێزێن سیاسی یێن عێراقی دا ما.
ئەمریکا ژ لایێ خۆ ڤە سامانەکێ مەزن یێ مرۆڤی و دارایی بۆ ئاڤادانکرنەڤە و ڕاهێنان پێکرنا هێزێن عێراقی تەرخانکر، و ئیدارەیێن دویڤدا یێن ئەمریکا دگۆتن کو ئارمانجا وان پشتەڤانیکرنا عێراقەکا ئێکگرتی و سەقامگیر، و خودان شیانە بۆ برێڤەبرنا ناڤخویا خۆ.
ل سالا ٢٠٠٨ێ، هەردوو وەڵاتان ڕێککەفتنەکا ئەمنی ئیمزاکر کو تێدا دوماهیا سالا ٢٠١١ێ وەک ژڤانێ ڤەکێشانا هێزێن ئەمریکی هاتە دیارکرن، دگەل ڕێککەفتنامەکا چارچوڤێ ستراتیژی بۆ هەڤکاریێ د بوارێن ئابووری، وزە، خواندن، رۆشنبیری، و ئەمنی دا.
ئەمریکا ل کانوونا ئێکێ یا ٢٠١١ێ ڤەکێشانا هێزێن خۆ یێن کارا ل عێراقێ ب دوماهی ئینا. لێ پەیوەندییێن ئەمنی، دیپلۆماسی، و ئابووری د ڕێیا بالیۆزخانەیا ئەمریکا، نڤێسینگەها هەڤکارییا ئەمنی، پرۆگرامێن ڕاهێنانێ، گرێبەستێن چەکی، و هەڤکارییا دارایی دا بەردەوام بوون.
سەرهەلدانا ڕێکخراوا داعش هێزێن ئەمریکی دزڤڕینیتەڤە
لێ ڤەکێشانا بەرفرەهـ یا ئەمریکا تنێ نێزیکی سێ سالان بەردەوام بوو.
ل هاڤینا ٢٠١٤ێ، ڕێکخراوا دەولەتا ئیسلامی (داعش) کۆنترۆلا مووسڵ و بەشەکێ مهزن یێ باکوور و رۆژئاڤایێ عێراقێ کر، پشتی ڤەکێشانا هندەک یەکەیێن هێزێن عێراقی. ب داخوازییا بەغدا، هێزێن ئەمریکی زڤڕینەڤە وەلاتی ڤە، و هەڤپەیمانییەکا ناڤدەولەتی ب سەرکردایەتییا واشنتۆنێ هاتە پێکئینان کو هێرشێن ئاسمانی ئەنجامدان، و ڕاهێنان، شێوەکاری، و پێزانینێن هەواڵگیری پێشکێشی هێزێن عێراقی و پێشمەرگەی کرن.
دەستەیا حەشدا شەعبی ل سالا ٢٠١٤ێ هاتە پێکئینان و پشکدار د شەڕی دا کر، بەری کو ل سالا ٢٠١٦ێ ب یاسایەکا پەسندکری ببیتە دەستەیەکا فەرمی د ناڤ چوارچۆڤێ هێزێن چەکدارێن عێراقێ دا. حەشد چەندین گرووپێن جودا جودا ب خۆڤە دگریت، کو هندەک ژ وان پەیوەندییێن نێزیک دگەل ئیرانێ دا هەنە، لێ ئەڤ چەندە ب هەمان پلە بۆ هەمی پشکێن وێ دروست نینە.
پشتی کو ڕێکخراوا داعش ئەو عەردێن ل سالا ٢٠١٧ێ ل عێراقێ و ل سالا ٢٠١٩ێ ل سووریێ کۆنترۆلکرین ژ دەست داین، گەنگەشە ل سەر ئەرکێ هێزێن ئەمریکی و ژڤانێ ڤەکێشانا وان سەرهەڵدا. ڕێکخراوا داعش بەردەوام بوو ل سەر ئەنجامدانا هێرشێن جودا جودا، بێ هندێ کو بشێت کۆنترۆلا خۆ یا جاران یا ل سەر عەردی بزڤڕینیتەڤە.
ل دوماهییا سالا ٢٠٢١ێ، بەغدا و واشنتۆنێ دوماهیا رۆلێ شەڕکەرێ ئەمریکا ڕاگەیاند، و ئەرکێ هێزێن مایی گوهۆڕی بۆ ڕاهێنان، شێوەکاری، هاریکاری، و گوهورینا پێزانینان، بێ کێمبوونا بەرچاڤ د سەرژمێریاریێن وان دا کو ل نێزیکی ٢,٥٠٠ سەربازان مانەڤە.
ل ئەیلوولا ٢٠١٤ێ، هەردوو وەلاتان ل سەر پلانەکا دوو قۆناغی ڕێککەفتن بۆ ب دوماهی ئینانا ئەرکێ هەڤپەیمانان ل ناڤ عێراقێ دا، و پاشان بەردەوامبوونا پشتەڤانیکرنا ئۆپەراسیۆنێن دژە-داعش ل سووریێ ب ڕێیا عەردێ عێراقێ، دگەل ڤەگوهاستنا پەیوەندییان بۆ هەڤکارییەکا ئەمنی یا دووقۆڵی.
د دەمێ دووبارە بەلاڤەبوونا هێزان دا، هێزێن ئەمریکی ژ بنگەهێ عەین ئەلئەسەد ڤەکێشان، کو سوپایێ عێراقێ راگەهاند ل کانوونا دووێ یا ٢٠٢٦ێ ب تەمامی ڕادەستی وان هاتییەکرن. بەرپرسەکێ ئەمریکی گۆت کو سەرژمێریا هێزان دێ کێم بیت بۆ کێمتر ژ دوو هزار سەربازان، کو پێشبینی دهێتەکرن زۆربەی وان ل هەولێرێ جێگیر ببن، ب بێ ڕاگەیاندنا ژمارەکا دوماهی.
پلانا سالا ٢٠٢٤ێ دیاردکەت کو پشتەڤانیکرنا ئۆپەراسیۆنێن ل سووریێ ژ عێراقێ ڤە دێ بەردەوام بیت ل لایێ کێمێ تا ئەیلوولا ٢٠٢٦ێ، لدویف بارودۆخێ مەیدانی و ڕاوێژکارییێن د ناڤبەرا هەردوو وەلاتان دا. ئەڤ چەندە ب رامانا دەرکەفتنا تەمام یا هێزێن ئەمریکی ناهێت، چونکی ڕەنگە هندەک ژ وان د ناڤ چوارچۆڤێ هەڤکارییا ئەمنی یا دووقۆڵی دا بمینن.
ئیران د دلێ پەیوەندیێ دا
کەفتنا ڕژێما سەدام حوسێنی، یێ کو د ناڤبەرا سالێن ١٩٨٠ و ١٩٨٨ێ دا شەڕ دگەل ئیرانێ کری، بوو ئەگەرێ لادانا ئێک ژ دیارترین نەیارێن تەهرانێ، و سەرهەلدانا هێزێن سیاسی یێن شیعی کو هندەک ژ وان خودان پەیوەندییێن دێرین بوون دگەل وێ وەلاتی.
ئیرانێ ئەزموونا خۆ ل عێراقێ بەرفرەهکر ب رێکا سیاسەت، بازرگانی، وزە، و پشتەڤانیکرنا گرووپێن چەکدار، کو پاشان هندەک ژ وان بوونە پشکەک ژ دام و دەزگەهێن فەرمی دگەل پاراستنا ڕادەیەکێ ژ سەربەخۆییێ ژ حکوومەتێ. ل هەمبەر ڤێ چەندێ، بەغدا بۆ کاروبارێن ئەمنی، سیستەمێ دارایی، و وەبەرهێنانێ پشت ب واشنتۆنێ دبەستیت، د هەمان دەم دا کو سنوورەکێ درێژ و پەیوەندییێن ئابووری، جڤاکی، و ئاینی وێ دگەل ئیرانێ گرێددەن.
ئەڤ هەڤسەنگیە ل کانوونا دووێ یا ٢٠٢٠ێ دیار بوو، دەما کو ویلایەتێن ئێکگرتیێن ئەمریکا قاسم سولەیمانی و ئەبو مەهدی ئەلموهەندیس ل نێزیک فرۆکەخانا بەغدا کوشتین. حکوومەتا عێراقێ ئەو هێرشە وەک پێشێلکرنا سەروەرییا وەلاتی هەژمارت، و ل لایێ خۆ ڤە پەرلەمانێ عێراقێ بڕیارەکا نەپێتڤی پەسندکر کو تێدا داخوازییا ب دوماهی ئینانا پێشوازییا هێزێن بیانی دکر.
ئالۆزی پتر زێدە بوون پشتی شەڕێ غەززە، و پاشان ڤەگەریانا شەڕی د ناڤبەرا ئەمریکا، ئیسرائیل، و ئیرانێ دا ل شوباتا ٢٠٢٦ێ. واشنتۆن و وەلاتێن کەنداڤێ هندەک گرووپێن چەکدار یێن کو ژ ناڤ عێراقێ کار دکەن تومەتبار کرن ب هێرشکرنا سەر عەردێ وان، و ئەمریکا ژی ب ئەنجامدانا هێرشێن سەربازی، سەپاندنا سزایان، و فشارێن دارایی ل سەر بەغدا بەرسڤ دا.
واشنتۆن وسا دبینیت کو بابەت یێ گرێدایی ب شیانێن دەولەتا عێراقێ ڤە بۆ کۆنترۆلکرنا چەکی د دەستێ دەولەتێ دا، و ڕێگریگرتن ل گرووپێن چەکدار ژ دەرکرنا بڕیارێن شەڕی ل دەرڤەی دەستهەلاتا حکوومەتێ.
چاوا دۆلار بوو کارتەکا فشارێ؟
عێراق ل بن سزایێن گشتگیر یێن ئەمریکی نینە، لێ واشنتۆنێ سزا سەپاندینە سەر هندەک کەسایەتی و کۆمپانیێن عێراقی کو یێن تومەتبارکرین ب هاریکاریکرنا ئیرانێ، و رێگری ل چەندین بانکان کرییە کو مامەلێ ب دۆلاری بکەن ژ بەر ترسا شیشتنا پارەی و خوڤەدزین ژ سزایان.
واشنتۆن خودان ئەزموونەکا مەزنە چونکی زۆربەی داهاتێ پەتڕۆلا عێراقێ د هژمارەکا سیادی یا بانکا ناڤەندییا عێراقێ دا ل بانکا فیدڕالا ئەمریکی ل نیویورکێ دهێتە پاراستن، ئەڤ چەندە دزڤڕیتەڤە بۆ سیستەمەکێ کو ڕەگێن وی دچنەڤە سەر "سندووقا گەشەپێدانا عێراقێ" یا کو ل سالا ٢٠٠٣ێ هاتییە دامەزراندن.
ئەڤە پارەیێن عێراقێ نە، لێ بوونا وان د ناڤ سیستەمێ دارایی یێ ئەمریکی دا شیانێ ددەتە واشنتۆنێ کو چاڤدێریا ڤەگوهاستنا پارەی توندتر بکەت، یان ژی ڕێگریێ ل هندەک بانکان بکەت ژ گەهشتنا ب دۆلاری.
ژ دوماهییا سالا ٢٠٢٢ێ وەرە، دەستهەلاتدارێن ئەمریکا چاڤدێریا ل سەر ڤەگوهاستنا پارەی بەرفرهـ کر، کو ئەڤ چەندە د هندەک قۆناغان دا بوو ئەگەرێ تێکچوونا بازاڕێ گوهورین و کەفتنا بهایێ دینارێ عێراقی.
ل نیسانا ٢٠٢٦ێ، واشنتۆنێ ڕەوانەکرنا بڕەکێ پارەیێ کاش کو نێزیکی ٥٠٠ ملیۆن دۆلاران بوو ڕاگرت، و ژێدەرێن عێراقی گۆتن کو ئەمریکا هندەک بوارێن هەڤکارییا ئەمنی ڕاگرتینە بۆ فشار ئێخستیە سەر بەغدا پشتی هێرشێن گرووپێن چەکدار یێن نێزیک ژ ئیرانێ. ل تەمموزێ، ڕاپۆرتێن ئەمریکی دیارکرن کو ڕەوانەکرنا بڕێن دیارکری و سنووردار یێن پارەی دەستپێکریەڤە، پشتی کو عێراق ل سەر چەندین ڕێنمایێن زێدەتر و نوی ڕازی بووی.
ب ڤی ڕەنگی، دۆلار بوو ئێک ژ دیارترین ئامرازێن فشارێن ئەمریکا ل سەر بەغدا.
بۆچی پرسا وزەیێ د سەردەرییا ڤێ سەرەدانێ دا دهێت؟
عێراق خودان یەدەگەکێ مەزن یێ پەتڕۆلێیە، لێ د هەمان دەم دا دنالینیت ژ بەر کێماسییا بەردەوام د کارەبێ دا و ب ڕێژەکا مهزن پشت ب غازا ئیرانی دبەستیت.
ئیدارەیێن پێزانینێن وزەیا ئەمریکی دیاردکەن کو غازا ئیرانی پتر ژ ٣٠٪ ژ بەرهەمئینانا کارەبا عێراقێ دابین دکر. ل سالا ٢٠٢٤ێ، شیانێن بەردەست یێن کارەبێ ل عێراقا فیدڕاڵ نێزیکی ٢٥ گیگاوات بوون، ل هەمبەر داخوازییا وەرزێ هاڤینێ کو گەشتبوو ٤٨ گیگاواتان.
ل هەمبەر ڤێ چەندێ، عێراقێ نێزیکی ٦٢٥ ملیار سێجا ژ غازا دەرئینای ل سالا ٢٠٢٣ێ سۆتییە، ژ بەر کێماسییا دام و دەزگەهێن چارەسەرکرنێ و بۆریان، کو ب ڤێ چەندێ کەفتییە ڕێزبەندا سێیێ ل سەر ئاستێ جیهانێ.
واشنتۆن دڤێت پشتبەستنا بەغدا ل سەر ئیرانێ کێم بکەت، د دەمەکێ دا کو عێراق ل دویف وەبەرهێنانێ دگەڕیێت بۆ مفا وەرگرتن ژ غازا خۆ یا ناڤخۆیی و زێدەکرنا بەرهەمئینانا پەتڕۆلێ. دگەل تێکچوونا بارودۆخێ گەشتیارییا دەریایی ل دەرتەنگا هورمز، ڕێککەفتنێن چاڤەڕێکری پێکدهێن ژ گەشەپێدانا دەروازەیێن جێگر بۆ هنارتنا پەتڕۆلێ و ئینانا کۆمپانیێن ئەمریکی بۆ ناڤ کەرتی وزەیێ.
عێراق چ ژ واشنتۆنێ دڤێت؟
حکوومەتا عەلی الزەیدی دڤێت هەڤپشکییا ئابووری و وەبەرهێنانێ دگەل ویلایەتێن ئێکگرتیێن ئەمریکا بەرفرەهتر و بهێزتر بکەت، دگەل پاراستنا هەڤسەنگیێ د ناڤبەرا واشنتۆن و تەهرانێ دا.
بەغدا هەوڵ ددەت کۆمپانیێن ئەمریکی ڕابکێشیت بۆ کەرتی وزە و ژێرخانێ، دگەل راستڤەکرنا بەردەوامبوونا بهێز یا هاتنا دۆلاری و دویرکەفتن ژ هەر ڕێنمایی و سزایێن نوی ل سەر بانکێن خۆ.
ژ لایێ ئەمنی ڤە، دڤێت هێزێن عێراقی بهێزتر بکەت و بەردەوام بێت ل سەر پرۆگرامێن ڕاهێنانێ، شێوەکاری، و گوهورینا پێزانینان، د ناڤ چوارچۆڤێ پەیوەندییەکا دووقۆڵی دا کو ببیتە جێگرێ رۆلێ هەڤپەیمانییا ناڤدەولەتی.
هەروەسا هەوڵ ددەت پشتەڤانیا واشنتۆنێ ب دەست بێخیت بۆ کۆنترۆلکرنا چەکی د دەستێ دەولەتێ دا، د ناڤبەرا جودابوونا گرووپێن چەکدار دا کو هندەک ژ وان دەست ب ڕادەستکرنا چەکێن خۆ کرینە و هندەکێن دی ژی ڕەتدکەن.
و واشنتۆن چ دڤێت؟
ئیدارەیا ترامپی فشارێ دکەت بۆ بجهئینانا پێنگاڤێن کرداری بۆ نەهێلانا چەکێ گرووپێن چەکدار یێن نێزیک ژ ئیرانێ، و ڕێگریگرتن ل وان ژ ئارمانجکرنا بەرژەوەندییێن ئەمریکا و هەڤپەیمانێن واشنتۆنێ ل دەڤەرێ.
هەروەسا دڤێت چاڤدێریا ل سەر دۆلاری توندتر بکەت و بەرهەنگارییا وان گروپان ببیت کو یێن تومەتبارکرین ب قاچاغکرنا پارە و پەتڕۆلێ بۆ بەرژەوەندییا ئیرانێ و هەڤپەیمانێن وێ، دگەل کێمکرنا پشتبەستنا عێراقێ ل سەر غازا ئیرانی، و بەرفرەهکرنا دەرفەتان بۆ کۆمپانیێن ئەمریکی.
ژ لایێ ئەمنی ڤە، واشنتۆن هەوڵ ددەت ڕێگریێ ل زڤڕینا ڕێکخراوا داعش بکەت و چاڤدێریا مەترسییێن وێ ل عێراق و سووریێ بکەت، بێ هەبوونا سەربازی یا بەرفرەهـ. ب شێوەیەکێ گشتی، ئەمریکا عێراقەکا سەقامگیر و سەربەخۆتر ژ ئیرانێ دڤێت، کو بشێت بەرپرسیارەتییا مەزنتر ل سەر ئێمناهیا خۆ و پێتڤییێن خۆ یێن وزەیێ هەڵبگریت.
نڤیسین: دیندار سەرگەلی