مێشکێ مرۆڤی ئێکە ژ مەزنترین و ئاڵۆزترین تشتێن ڤی گەردوونی، و هەر مرۆڤەک جیهانێ جودا دبینیت و هەست پێ دکەت. د ناڤ ڤێ جوداهیێ دا، زارۆک و کەسێن خودان ئۆتیزم(Autism) هەنە. ئۆتیزم نە نەخۆشیەکا دەروونی یا کاتی یە بەلکو گوهۆڕینەکا بایۆلۆژی و دەماری یە د گەشەبوونا مێشکی دا. بۆ ماوەیەکێ درێژ، جڤاک ب چاڤەکێ کێماسی یان نەفامینی سەیری ڤان کەسان دکر، بەلێ ئەڤرۆ زانست مە فێر دکەت کو ئەو پێدڤی ب (بەزەییا)مە نینن، بەلکو پێدڤی ب (تێگەهشتن و قبووڵکرنا) مە نە.
جیهانا تایبەت یا مێشکێ ئۆتیزمێ ژ لایێ دەروونی و زانستی ڤە، ئۆتیزم وەک شێوازی گەشەبوونا تێکچووی (Autism Spectrum Disorder) دهێتە نیاسین. نیشانێن وێ پتر د سالێن دەستپێکێ یێن تەمەنی دا دیار دبن، ب تایبەتی د بیاڤێ پەیوەندیێن جڤاکی و زمانێ ئاخفتنێ دا. کەسێ ئۆتیزم پێدڤی ب هەولەکا مەزن هەیە دا کو زمانێ چاڤان (Eye Contact) یان نیشانێن دەروونی یێن خەلکی تێبگەهیت. ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەرێ هندێ کو ئەو خۆ بدەنە پاش و د جیهانا خۆ یا بێدەنگ دا بژین.
بۆ نموونە زانایێ دەروونی یێ ناڤدار لیۆ کانەر (Leo Kanner) کو ئێکەم کەس بوو ل سالا 1943 ئەڤ تێگەهە ب زانستی دایە نیاسین، ئاماژێ ب هندێ دکەت کو ڤان زارۆکان لایەنەکێ دەروونی یێ تایبەت هەیە کو حەز دکەن هەمی تشت وەک خۆ بمینن و حەز ژ گوهۆڕینێن ژ نیشکەڤە ناکەن. د هەمان دەم دا، گەلەک ژ ڤان کەسان خودان زیرەکیەکا ب هێز و بەهرەیێن دەگمەنن د بوارێن وەک ماتماتیک، مۆسیقا، یان وێنەکێشانێ دا، ئەگەر دەلیڤە و پاڵپشتیا دەروونی یا دروست بۆ بهێتە دابینکرن.
تەکنەلۆژیا و شاشە بارگرانیەکا زێدەتر د سەردەمێ مە یێ ئەڤرۆ دا، کێشەکا دی یا نوو ل سەر ڤی بابەتی زێدە بوویە، ئەو ژی زێدەبۆنا بەڕێخۆدانێ یە د شاشەیێن مۆبایل و تابلێتان دا د تەمەنەکێ بچیک دا. توێژینەوێن دەروونی یێن نوو دیار دکەن کو دۆڕاندنا زارۆکی د جیهانا دیجیتاڵی دا، نیشانێن ئۆتیزمێ توندتر لێ دکەت. شاشە نەشێن جهێ دایک و بابان بگرن بۆ فێربوونا زمان و هەستپێکرنێ. ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەرێ دروستبوونا حالەتەکێ کو زانست پێ دبێژیت "ئۆتیزمێ دەستکرد یان نیشانێن هاوشێوە"، کو تێدا زارۆک پتر ژ جڤاکی دویر دکەویت و شیانێن وی یێن گەشەکرنێ سست دبن.
تێگەهێ جوداهیا دەماری(Neurodiversity) د دەروونناسییا هەڤچەرخ دا، تێڕوانین بۆ ئۆتیزمێ هاتیە گوهۆڕین. ئێدی زانا سەیری ئۆتیزمێ ناکەن وەک تێکچوونەکا پەککەفتی، بەلکو وەک چەمکێ "جوداهیا دەماری" (Neurodiversity) پێناسە دکەن. ئەڤ چەمکە دبێژیت کێش و کێماسی د مێشکی دا نینە، بەلکو مێشکێ وان ب شێوازەکێ جودا کار دکەت (وەک چەوا سیستەمێ ئەندرۆید و ئایفۆن جودان بەس هەردوو کار دکەن). ئەرکێ مە نینە مێشکێ وان بگوهۆڕین دا کو وەک مە لێ بهێت، بەلکو ئەرکێ مە ئەوە ژینگەهێ بۆ وان بگونجێنین.
رۆڵێ جڤاکی و خێزانێ: مەزنترین کێشە ل بەرامبەر کەسێن ئۆتیزم لایەنێ پزیشکی نینە، بەلکو دیوارێ سار یێ جڤاکی یە. جاران دایک و باب دهێنە تاوانبارکرن یان زارۆک دهێتە دویرکرن ژ قوتابخانەیان. لایەنێ دەروونی یێ خێزانێ دکەڤیتە بن بارەکێ گران دا. ئەرکێ جڤاکێ هۆشیار ئەوە کو فێری "سۆزداری و تێکەڵبوونی" راستەقینە ببیت. پێدڤیە ژینگەهەکا وەک قوتابخانە و پۆلێن تایبەت بۆ وان بهێنە ئاڤاکرن دا کو هەست ب نامۆبوونی نەکەن.
رێکێن چارەسەریێ: ژ مالێ تا سەنتەرێن پسپۆر
ئۆتیزم پێدڤی ب چارەسەریا دەرمانی نینە، بەلکو پێدڤی ب "راهێنان و گەشەپێدانا رەفتاری" هەیە د تەمەنەکێ زوو دا. ل ڤێرە، رۆڵێ سەنتەرێن تایبەتمەند یێن ئۆتیزمێ وەک لایەنەکێ سەرەکی دیار دبیت. ئەڤ سەنتەرە ب رێکا تیمێن پسپۆر (زانایێن دەروونی، پسپۆرێن گەشەیا زمانی، و راهێنەرێن رەفتاری) کار دکەن دا کو زارۆکی فێری بنەماێن سەرەکی یێن ژیانێ بکەن. د ناڤ ڤان سەنتەران دا، شێوازێن جیهانی یێن پێشکەفتی دهێنە بکارئینان، وەک:
- پرۆگرامێ (ABA) یان شیکارکرنا رەفتاری یا بکارکری: کو هاریکاریا زارۆکی دکەت رەفتارێن ئەرێنی فێرببیت و یێن نێگەتیڤ کێم بکەت.
- راهێنانا ل سەر ئاخفتنێ و گەهاندنێ (Speech Therapy): بۆ گەشەپێدانا شیانێن زمانی دا کو زارۆک بشێت داخوازیێن خۆ دەرببڕیت.
بەلێ کارێ ڤان سەنتەران ب تنێ تەمام نابیت ئەگەر خێزان پشکەک نەبیت ژ ڤی پرۆسەی. دایک و باب پێدڤیە ل مال بەردەوامیێ بدەنە پرۆگرامێ سەنتەری ب رێکا:
- رووتینەکێ جێگیر: چونکی زارۆکێ ئۆتیزم حەز ژ سیستەمەکێ رێکخستی دکەت و گوهۆڕینێن ژ نیشکەکێ ڤە دڵڕاوکێیێ بۆ دروست دکەن.
- پشتگۆهنەهاڤێتنا لایەنێ دەروونی: پێدڤیە ژینگەکا تژی ئارامی و کێم دەنگەدەنگ بۆ بهێتە دابینکرن.
- پشکدارکرنا د یاریێن جڤاکی دا: هاندانا زارۆکی بۆ تێکەڵبوونێ د گەل زارۆکێن دی ب شێوازەکێ هێدی و ب چاڤدێری.
ب ڤێ چەندێ، هاوسەنگیەک د ناڤبەر مال و سەنتەری داچێدبیت کو دشێت دەرگەهێ جیهانا دابڕایی یا زارۆکی ڤەکەت و بکەتە ئەندامەکێ بەرهەمهێن د جڤاکی دا.
و ل دوماهیێ، ئۆتیزم تنێ شێوازەکێ جودایە بۆ دیتنا جیهانێ. ئەگەر جیهانا مە نوکە یا تژی بیت ژ رەنگ و دەنگێن جودا، بلا رەنگەکێ تایبەت بۆ ڤان کەسان ژی تێدا هەبیت. مرۆڤایەتی ب وێ چەندێ دهێتە پێوانە کا چەوا رێزێ ل یێن لاواز و جودا دگریت. بلا ئەم ببینە دەنگ بۆ بێدەنگیا وان، و دەرگەهێن دڵێن خۆ بۆ جیهانا وان یا پڕی پاکی ڤەکەین،چونکی وەک پرۆفیسۆرا ناڤدار و خودانا ئۆتیزمێ 'تێمپڵ گراندین' دبێژیت: ئەو نەکێمترن، بەلکو تەنێ جودانن هەروەسا نڤیسەر و پسپۆرا دەروونی یا بریتانی Dr.katie Lendingham د پەرتووکەکا ناڤدار یا زاروکان ل سەر ئوتیزمێ یا هەی ب ناڤ و نیشانێ: نەکێمتر، تنێ جودا (Not Less, Just Different)
(ئەو نەکێمترن، بەلکو تنێ جودانە).
نڤیسین : هیڤی عبدالستار حسن