خۆارن و ساخلەمییا دەروونی

زۆربەییان جاران ئەم ئاراستەیێ خۆ بەرەڤ خۆارنێ ڤە دبەین ل دەمێ ئەم برسی دبین، لێ ئەرێ ئەم چ دخۆین!، دەستنیشانکرنا دەم و جورێن خۆراکی کاریگەرییا خۆ نە بتنێ یا ل سەر لەشێ مرۆڤی هەی، بەلکی کاریگەریێ ل سەر بارێ دەروونیێ مە ژی دکەت ژبەرهندێ دڤێت ئەم ب هوشیاری سەرەدەریێ دگەل مادەیێن خۆارنێ بکەین دا کو نەبیتە ئەگەرێ چ ئاریشەیێن دەروونی وەک تێکچوونا خۆارنێ ب جورێن وێڤە. 

خوارن ئێکە ژ گرنگترین پێداویستیێن سەرەکی بەلێ زۆرجاران دەمێ ژەمێن خۆارنێ دگەل فیسیولوجیا مە ناگونجیت، ژبەرهندێ پرسیار ل ڤێرێ ئەڤەیە:

“ئەرێ دەمێ ژەمێن خۆارنێ کارتێکرنێ ل سەر ساخلەمیا دەروونی دکەت؟”  

ژبۆ ئەڤێ مەبەستێ ژی ڤەکولین باس ل ئەوێ چەندێ دکەن کو ئەو خۆارنا مرۆڤ دخۆت ب تایبەتی ل درەنگی شەڤ دزیانبەخشن ژبۆ هەردوو ساخلەمیێن مە واتە ساخلەمییا جەستەیی و دەروونی. دەمێ ژەمێن خۆارنێ کاریگەریێ ل سەر ساخلەمییا دەروونی دکەت و دبیتە ئەگەر کو شێوازێ نڤستنا تاکەکەسی ژی تێکبدەت و هندەک ڤەکولین کو ل ئەمریکا هاتینە ئەنجام دان وەسا ددەنە دیارکرن کو ئەو کەسێن ب شەڤ کاردکەن هەتا کو ئەوان ساخلەمییەکا دەروونی یا باش هەبیت پێویستە ئەو خۆارنێ ل دەمێ رۆژێ دا بخۆن نەک ل شەڤێ!

ژبەرکو دەمێ ژەمێن خۆارنێ کاریگەرییەکا بەرچاڤ یا ل سەر ساخلەمییا دەروونی یا ئەوان کەسێن ب شەڤ کاردکەن یا هەی چونکی دبیتە ئەگەرێ هندێ کۆ هاوسەنگیا سروشتی یا هۆرمونان دلەشێ مرۆڤی دا دگۆهوریت ئەوژی ب رێکا زڤرۆکا نڤستنێ و ژخەو رابوونا سرۆشتی ئەوا ناڤدار ب دەمژمێرا بایولوجی یا کو هەر 24 دەمژمێرام دووبارەدبیتەڤە.

تەندروستییا مێشکی:

هاوسەنگیا خۆارنێ نە بتنێ وزێ بۆ لەشێ مە دبەخشیت بەلکی پشتگیریێ ل کارکرنا مێشکی و رێکخستنا بارێ دەروونی و سەقامگیریا سۆزداری دکەت. 

مێشک پێتڤی ب هندەک ماددەیێن خۆراکی یێن دەست نیشانکری هەیە وەکی ترشە چەوریێ ئومێگا 3 و ڤیتامین و کانزایان ژبۆ هندێ ب باشی کاربکەت، ژبەرهندێ کێمیا مادەیێن خۆراکی دبیتە ئەگەرێ تێکچوونا بارێ دەروونی و ئاریشەیێن زانینی ( معريفي )، و زێدەبوونا مەترسیا تووشبونێ ب ئاریشەیێن تەندروستییا دەروونی بونموونە کێمیا ڤیتامین B و ڤیتامین D و مەگنیسیوم لەوانەیە پەیوەندی ب خەموکی و دلڕاوەکیێ ڤە هەبیت.

چەوا خۆارنێ کارتێکرن ل سەر بارێ دەروونی هەیە؟

رەنگە هەستێن نەرێنی وەکی فشارێ و دلڕاوەکیێ پەیوەندی ب ئەوان تشتان ڤە هەبیت ئەوێن کۆ تو رۆژانە دخۆی!

دەمارەیێن گەدەی و ریڤیکان: مێشکێ دووێ یێ لەشی!

ریڤیکێن مرۆڤی نە بتنە جهەکە ژبۆ هەرسکرنا خۆراکی، بەلکی سیستەمەکێ دەماری یێ ئاڵوز و سەربەخۆ یێ هەی ( سیستەمێ دەماری یێ ریڤیکان ENS ) کو هندەک دبێژنێ “ مێشکێ دووێ “ یان “ مێشکێ ریڤیکان “. سیستەمێ دەماری یێ ریڤیکان سەربەخۆ دمێشکی دا کاردکەت بەلێ بەردەوام پەیوەندیا دگەل دا هەی.

کارلێکا ( پەیوەندیا ) دناڤبەرا مێشک و ریڤیکان:

ل دەمێ ئەم هزر دتەندروستییا دەروونی و سوزداری دکەین، زۆر جاران ئەم بتنێ هزر دمێشکی دا دکەین بەلێ رەنگە ئەوا تو نەزانی ئەڤەیە کو پەیوەندیەکا دوولایەن یا دناڤبەرا ریڤیکان و مێشکی دا یا هەی ب رێکا رێرەوێن دەماری و هۆرمونان و بەرگریێ. ئەڤێ چەندێ ژی کاریگەری یا ل سەر بارێ دەروونی و گێولێ مرۆڤی هەی، و ئەڤ کارلێکا ئالۆز یا دناڤبەرا کوئەندامێ دەماری و مێشکی دا یا بوویە جهێ سەرنجێ دناڤ زانستی دا.

چەوا ڕیڤیکان و مێشکی پەیوەندی دگەل ئێک هەیە؟

ڤەکولینان وەسا دایە دیارکرن کو سیستەمێ دەماری یێ ریڤیکان ب رێکا چوار کەنالێن سەرەکی پەیوەندیێ دگەل مێشکی دکەت:

• پەیوەندیا دەماری یا راستەوخۆ: ب رێکا دەمارەیا ( المبهم ) مێشک راستەوخۆ ب کوئەندامێ هەرسێ ڤە دبەستیت.
• ئەو مادەیێن کیمیای یێن کو ژلایێ میکروبێن ریڤیکان بەرهەم دهێن ب رێکا خۆینێ بەرەڤ مێشکی دچن.
• رۆلێ بەکتریایێن مفابەخش یێن کۆ هەرسکرنا خۆراکی و هەڵمژینا مادەیێن خۆراکی دکەن، ب ئەڤێ چەندێ ژی کونترۆلکرنا ئەوێ دناڤ لەشی دا دمینیتەڤە و ئەوا دەرددەت، و دئەنجام دا کاریگەریێ ل سەر هەوکردن و سیستەمێ بەرگریێ لەشی دکەت.
• هۆرمون و پێپتید و ڤەگوهێزەرە دەمارە کو ژلایێ خانەیێن ژناڤدای ریڤیکان بەرهەم دهێن.

ئەو خۆارنێن ژبۆ ریڤیکان و مێشکی دباشن:

لەوانەیە تو مەندەهوش ببی کو بزانی ریڤیکێن تە هەتا 95% ڤەگوهێزەرە دەمارەی سیرۆتونین (کو ب هۆرمونێ بەختەوەریێ ناسیارە) بەرهەم دئینیت! 

تو دشێی بەرهەمهێنانا سیرۆتونینی بەرزبکەی ب رێکا خۆارنا ئەوان خۆراکێن دەولەمەند ب بەکتریایێن سۆدبەخش ب تایبەتی (پرۆبایوتیک) ژبەرهندێ دڵنیابە ژ :

• ئەوان خۆراکێن کۆ دەولەمەندن ب دژە ئوکسێنەر (الأکسدة)، و ڤیتامین و کانزا و ڕیشالوکان.
• پرۆبایوتیک ( بەکتریایێ سۆدبەخش ) وەکی ماستی.
• پڕیبایۆتیکەکان: ئەو ماددە خۆراکیێن خۆراکی ددەنە ئەوان بەکتریایێن سۆدبەخش ل ناڤ ریڤیکێن مرۆڤی دا.

و ب شێوەیەکێ دیار د ناڤ ئەوان خۆراکێن دەولەمەند ب ڕیشالان وەک سپیناخ، سێڤ، موز، پیڤاز، سیر، شوفان،هتد… دهێتە دیتن.

ئەو خۆراکێن زیانێ دگەهینە ڕیڤیک و مێشکی:

ئەو خوارنێن زوو دهێنە پڕۆسێسکرن خەموکی و دلڕاوەکیێ زێدەدکەن و ئەڤە ئەو خۆراکن ئەوێن ل دەمێ ئامادەکرنێ دا گۆڕانکاریێن بەرچاڤ ب سەردا دهێن و ژ رۆیێ کیمیای ڤە دهێنە گۆهوڕین وەک: 

• ڤەخۆارنێن غازی یێن شرین.
• نان و پیتزایێن دەستکرد.
• گوشتێ دەستکرد وەک هەمبەرگر.
• خۆارنێن بلەز یێن بژارتی

بەردەوامبوون ل سەر خۆارنا خۆراکێن نەتەندروست کاریگەریا نەرێنی ل سەر ریڤیک و مێشکێ مرۆڤی دکەت، و دهەمان دەم دا پەیرەوکرنا ڕجێمەکا توند و سنوردارکرنا خۆارنا هندەک خۆراکان دبیتە ئەگەرێ زێدەروویێ دخۆارنێ دا.

دوماهیک:

ل دەمێ ئەم هزر دتەندروستیا دەروونی دا دکەین یا پێویستە گرنگیێ ب تەندروستیا ریڤیکێن خۆ ژی بدەین ژبەر مایکڕۆبایومی یا ریڤیکێن مە رۆلەکێ بەرچاڤ یێ هەی دباشترلێکرنا ساخلەمیا دەروونی دا. ئەڤجا پاراستنێ ل سەر شێوازەکێ تەندروست یێ خۆراکێ خۆ بکە و خۆ پشتراست بکە کو گەدەیێ تە هەست ب باشی و خوشیێ دکەت.

نڤێسین و ئامادەکرن : چارەسەرکارا دەروونی: شەڤین صباح نێروەی