دەسپێک: پێگەهێ دل
ب راستی شەرەف و فەزیلەتا مرۆڤی - کو پێ ژ هەمی تشتێن دی یێن هاتینە دروستکرن بلندتر لێ هاتیە - ب وێ یەکێ یە کو یێ ئامادەیە بۆ ناسینا خودایێ مەزن. ئەڤ ناسینە د ڤێ جیهانێ دا جوانی و تمامی و شانازییا وی یە، و د قیامەتێ دا ژی بەرهەڤی و کەنزێ وی یە. ب تنێ ب دلێ خۆ یێ ئامادەبووی بۆ وێ ناسینێ، نە ب ئەندامێن دی یێن لەشی.
ئەو مرۆڤێ ب دروستی دلێ خۆ بناسیت، دێ نەفسا خۆ ناسیت، و هەر کەسێ دلێ خۆ نەنیاسی، ئەو یێ ژ نەفسا خۆ بێ ئاگەهـ بووی. هەر کەسێ ژ دلێ خۆ بێ خەبەر بیت، ئەو دێ ژ هەر تشتەکێ دی ژی بێ خەبەرتر بیت، چونکی پڕانییا خەلکی ژ دلێ خۆ و ژ نەفسا خۆ بێ ئاگەهن. ڤێجا نیاسینا دل و ڕاستیا سیفەتێن وی، بنەمایێ دینێ مە یە و بناغێ ڕێکا سالک و ڕێڤینگێن بەرەف خودێ یە.
لەشکەرێ دلی (جنود القلب)
دل وەک پاشایەکی یە و دوو جۆرێن لەشکەری یێن هەین:
- لەشکەرێ دهێتە دیتن: ئەڤە ئەندامێن لەشی نە وەک دەست، پێ، چاڤ و گوهو ئەزمان. ئەڤ ئەندامە هەمی خزمەتکارێن دلی نە و ب فەرمانا وی کار دکەن.
- لەشکەرێ ناڤخۆیی (یێ ب چاڤان ناهێتە دیتن): ئەڤە سێ جۆرێن سەرەکی نە:
- ئیرادە (الإرادة): ئەو هێزا کو مرۆڤی پال ددەت بۆ بدەستڤەئینانا مفای (وەک شەهوەتێ) یان دوورکەفتن ژ زیانێ (وەک غەزەبێ).
- قودرەت (القدرة): ئەو هێزا کو د ماسوولکە و دەماران دا یا بەلاڤە بۆ هەژاندنا ئەندامان.
- زانست و ئاگەهی (العلم والإدراك): ئەو هێزا کو زانیاریان ژ دەرڤە کۆم دکەت وەک چاڤ، گۆه، بێهنکرن، تامکرن و دەست لێدان، ئەڤ هێزە د ئەندامێن دیارکری یێن لەشی دا یێن بەلاڤکرینە، و گۆتەبێژ دبێژنێ "زانست و تێگەهشتن" (العلم والإدراك).
ئەڤ جۆرێ سێیێ یێ لەشکەری (ئەوێ تشتان تێدگەهیت) د ناڤ خۆ دا دبیتە دوو پشک. مرۆڤ پشتی تشتەکی دبینیت و پاشان چاڤێن خۆ دگریت، وێنەیێ وی تشتی هەر د نەفسا وی دا دمینیت، کو دبێژنە ڤێ "خەیال". پاشان ئەڤ وێنەیە دمینیت چونکی تشتەک هەیە کو وی دپارێزیت، کو دبێژنێ "پارێزەر" (الجند الحافظ). پاشان مرۆڤ بیر ل وان تشتێن پاراستی دکەتەڤە، پاشان تشتێن وی ژ بیر کرین دهێنەو بیرا وی، و پاشان هەمی واتایێن هەستپێکری د خەیالا خۆ دا کۆم دکەت.
ڤێجا د هندورێ مرۆڤی دا ئەڤ هێزە یێن هەین: هەستا هەڤپشک (حس مشترك)، خەیال، بیرکرن (تفكر)، بیرهاتن (تذكر)، و پاراستن (حفظ).
ئەگەر خودێ هێزا پاراستنێ و بیرکرنێ و بیرهاتنێ و خەیالێ دروست نەکربان، دا مێشکێ مرۆڤی یێ ڤالا بیت، هەر وەک چەوان دەست و پێ یێن ڤالان ژ ڤان هێزان. ئەڤ هێزە هەمی لەشکرێن دلی نە یێن ناڤخۆیی، و جهێ وان ژی د مێشکی دایە.
هەروەسا دلی لەشکەرەکێ دی یێ هەی، ئەو ژی: زانست (العلم)، دانایی (الحكمة)، و بیرکرن (التفكر). حەق و فەرە ل سەر دلی کو هاریکاریێ ژ ڤی لەشکەری بخوازیت. چونکی ئەڤە حزب و سوپایێ خودایێ مەزنن دژی وان هەردوو لەشکەرێن دی (تۆڕەبوون و ئارەزوو)، یێن کو دبیت ببنە حزبێن شەیتانی.
بزانە کو هەمی ئەو تشتێن مە بەحسکرین، خودێ یێن داینە هەمی گیانەوەران ژی؛ چونکی شەهوەت (ئارەزوو)، تۆڕەبوون، و هەستێن دەرڤە و هندور ل دەف گیانەوەران ژی یێن هەین. بۆ نموونە: بەرخەک دەمێ گورگی دبینیت، ب دلی خۆ تێدگەهیت کو ئەو دوژمنێ وییە و ژێ دڕەڤیت، ئەڤە ژی جۆرەکێ تێگەهشتنا هندوری یە.
لەوما، ئەم دێ بەحسێ وان تشتان کەین یێن کو ب تنێ تایبەتن ب دلێ مرۆڤی ڤە، کو ژبەر وان تشتان مرۆڤ بوویە خودانێ شەرەفەکا مەزن و نێزیکی خودایێ مەزن دبیت. ئەڤ تایبەتمەندییە ژی بۆ دوو تشتان دزڤریت: زانست (العلم) و ئیرادە (الإرادة).
- زانست: مەبەست پێ زانینا کارێن جیهانێ و قیامەتێ یە، و ئەو ڕاستیێن عەقلی یێن کو ژ دەرڤەی بازنێ هەستێن مرۆڤی نە. گیانەوەر د ڤان تشتان دا پشکدار نینن؛ چونکی زانستێن گشتی و پێدڤی (العلوم الكلية الضرورية) ژ تایبەتمەندیێن عەقلی نە. بۆ نموونە: عەقلێ مرۆڤی حوکم دکەت کو نەگونجایە مرۆڤەک د ئێک دەم دا ل دوو جهان بیت، ئەڤە زانینەکا عەقلی یە کو مرۆڤی ب تنێ ب هەستێن خۆ (وەک دیتن و بهیستن) ب دەست نەئینایە، بەلکو ئەڤە زێدەیی هەستانە.
ئەگەر تە ئەڤ تشتێن ل سەر زانستێ دەرڤە و پێدڤی زانین، دێ بۆ تە دیار بیت کو د زانستێن دی یێن وەک بیرکاری و تیۆرییان دا، ئەڤ چەندە هێشتا ڕوونتر و ئاشکراترە.
- ئیرادە: دەمێ عەقلێ مرۆڤی تێدگەهیت کو دووماهیا کارەکی دێ یا باش بیت، حەزەک د ناڤ دلی دا پەیدا دبیت بۆ ئەنجامدانا وی کاری. ئەڤ "ئیرادەیا عەقلی" جودایە ژ ئارەزوویێن گیانەوەری. بۆ نموونە: ئارەزوو دبیت حەز ل خوارنێن تامخۆش بکەت یان ژ حەجامەتێ (کێشانا خوینێ) بترسیت، بەلێ عەقل ئیرادەیێ ددەتە مرۆڤی کو پارەی بدەت و ئێشێ قەبوول بکەت دا کو ساخلەم ببیت. ئەگەر خودایێ مەزن عەقل دروست کربا بەلێ ئەڤ هێزا پالنەر (ئیرادە) دروست نەکربا، دا حوکمێ عەقلی یێ بێ مفا بیت.
ل دویماهیێ، دلێ مرۆڤی ب ڤی زانستی و ڤێ ئیرادەیێ یێ تایبەتە و ژ یێ گیانەوەران جودایە. ئەڤ هێزە ل دەف زارۆکان ژی د سەرەتایا ژیانی دا نینن، بەلکو پشتی گەهشتنێ (بلوغ) پەیدا دبن.
دیارکرنا کۆمبوونا سیفەتێن دلی و نموونێن وان:
بزانە کو مرۆڤ د چێکرن و پێکهاتەیا خۆ دا چوار تێکەلی (شوائب) د گەل دانە. لەوما چوار جۆرێن سیفەتان ل دەف مرۆڤی کۆم بووینە، ئەو ژی: سیفەتێن دڕندەیی (السبعية)، گیانەوەری (البهيمية)، شەیتانی (الشيطانية)، و خودایی (الربانية).
- ژ لایێ دڕندەیی ڤە: ژبەر کو هێزا "تۆڕەبوونێ" (الغضب) ب سەر دا زاڵە، مرۆڤ کارێن دڕندەیان دکەت وەک: دوژمنکاری، ڕق و کینە، و هێرشکرنە سەر خەلکی ب لێدان و جنێوان.
- ژ لایێ گیانەوەری ڤە: ژبەر کو هێزا "ئارەزوویێ" (الشهوة) ب سەر دا زاڵە، مرۆڤ کارێن گیانەوەران دکەت وەک: چەپەڵی (شره)، چاڤبرسیاتی، و حەزکرن ل پێشبڕکێیێ و یێن دی.
- ژ لایێ خودایی ڤە (الربانية): مرۆڤ ب سروشتێ خۆ حەز دکەت یێ بلند بیت، یێ ب سەر هەمی تشتان دا زال بیت، و ب تنێ ئەو خودان بڕیار بیت د هەمی کاران دا. هەر وەسا حەز دکەت زانستێ وی هەمی تشتان ڤەگریت و ڕاستیێن هەمی کاران بزانیت. ئەڤە هەمی سیفەتێن خودایی نە، و د هندورێ مرۆڤی دا حەزەکا مەزن بۆ ڤان تشتان هەیە.
- ژ لایێ شەیتانی ڤە: دەمێ مرۆڤ پشکداریێ د گەل گیانەوەران دکەت د ئارەزوو و تۆڕەبوونێ دا، بەلێ ب "تێگەهشتنا" خۆ یا مرۆڤایەتی ڤە، هندەک سیفەتێن خراب یێن شەیتانی تێدا پەیدا دبن. ئەو ژی وەک: فێڵ و تەڵەکە، خاپاندن، و بکارئینانا مەکر و حیلەیان دا کو بگەهیتە مەرامێن خۆ یێن خراب. ئەڤە ئەخلاقێ شەیتانانە.
دل وەک ئاوێنەیەکێ (القلب كالمراة):
دل وەک ئاوێنەیەکێ یە؛ کارێن باش و پەسەندکری دبنە ئەگەرێ هندێ کو دل یێ گەش و ڕوون بیت، هەتا ڕاستیا دینێ خودێ تێدا دیار ببیت. خودایێ مەزن دبێژیت: «أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ».
بەلێ کارێن خراب و گونەهـ، وەک دووکەلەکا ڕەش و تارینە کو بەرەف ئاوێنەیا دلی دچن. ئەڤ تارییە زێدە دبیت هەتا کو دل ب تمامی دهێتە داپۆشین و ژ خودێ دهێتە ڤەقەتاندن. ئەڤە ئەو تشتەیە یێ قورئان دبێژیتێ "الرين" (ژەنگ یان داپۆشین): «كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِم مَّا كَانُوا يَكْسِبُونَ».
ئەنجامێ کۆمبوونا گونەهان ل سەر دلی:
دەمێ گونەهـ ل سەر دلی کۆم دبن، دل ژ ناسینا حەقیێ و ڕاستیێ کورە دبیت. د ڤێ حالەتێ دا، مرۆڤ گرنگیێ نادەتە کارێن قیامەتێ و ب تنێ مەژیێ وی یێ ل سەر کارێن جیهانێ. ئەگەر بەحسێ قیامەتێ و مرنێ ل بەر گۆشێن وی بهێتە کرن، وەک هندێ یە کو تشتەک د گۆشەکێ ڕا بچیتە ژۆر و د یا دی ڕا دەرکەڤیت، چونکی دلی وەرنەگرتیە. ئەڤە ئەو ڕەشی و تاریا دلی یە یا کو د قورئان و سوننەتێ دا هاتیە بەحسکرن.
دەستەسەرکرنا شەیتانی ل سەر دلی ب وەسوەسە و خەيالان:
بزانە کو دل وەک قوبەیەکا ئاڤاکری یە کو چەندین دەرگەھ بۆ ھەنە و ژ ھەر دەرگەھەکێ حالەتەک دچیتە تێدا. یان ژی وەک نیشانەکێ (مەبەستەکێ) یە کو تیر ژ ھەر لایەکێ بۆ دھێنە ئاڤێتن، یان ژی وەک حەوزەکێ یە کو ئاڤێن جودا ژ چەندین رویبارێن ڤەکری دڕێژنە تێدا.
بەلێ دەرگەھێن ڤان کارتێکرنێن نوی د دلێ مرۆڤی دا د ھەمی حالەتان دا ئەڤەنە:
- ژ دەرڤە: پێنج حەواسێن مرۆڤی نە (دیتن، بھیستن، بێهنکرن، تێھنکرن، دەستلێدان).
- ژ ناڤخۆ (باطن): خەیال، ئارەزوو (شەھوەت)، تووڕەبوون، و ئەو رەوشتێن تێکەل د ناڤ سروشتێ مرۆڤی دا.
ئەگەر مرۆڤ ب حەواسێن خۆ هەست ب تشتەکی کر، دێ شوين تبلەکێ ل سەر دلی هەبیت، و ب هەمان شێوە ئەگەر ئارەزوو (شەهوەت) زێدە بوو، بۆ نموونە ژبەر زێدە خوارنێ، دێ شوين تبلەکێ ل سەر دلی هەبیت. مەرەم ئەوە کو دل د گوهۆڕین و کارتێکرنەکا بەردەوام دایە، و تایبەتترین ئەو شوين تبلێن ل سەر دلی چێدبن ب ناڤێ (الخواطر - هزرێن ب سەر دلی دا دهێن) دهێنە نیاسین.
مەبەست ژ "الخواطر" ئەوە چ تشتێن ژ فێربوون و زیکران د دل دا پەیدا دبن، چ ب رێکا زانینەکا نوی بیت یان ب رێکا ب بیرئینانێ (تذکر) بیت، چنکو دبێژنێ "خاطر" ژبەر کو پشتی دل ژێ غافل بووی، دهێتە سەر دلی. ئەڤ هزرە (الخواطر) ئەو بزوێنەرن یێن کو ئیرادێ دهەژینن، چنکو نیت و بڕیار و ئیرادە پشتی وێ دهێن کو ئەو تشتێ مرۆڤی دڤێت ئەنجام بدەت بهێتە سەر دلی.
لەوما دەسپێکا کریاران ب ڤان هزران (الخواطر) دەستپێدکەت، پاشان ئەڤ هزرە ئارەزوویێ پەیدا دکەن، و ئارەزوو ژی بڕیاردانێ (العزم) دهەژینیت، و بڕیاردان ئنیەتێ چێدکەت، و ئنیەت ژی ئەندامێن لەشی دهەژینیت.
ئەو هزرێن (الخواطر) ئارەزوویێ دجوولینن دبنە دوو بەش:
- بەشەک بەرەڤ خرابیێ دچیت.
- بەشەک بەرەڤ باشیێ دچیت.
ژبەر کو ئەڤە دوو هزرێن جودانە، پێتڤی ب دوو ناڤێن جودا هەیە:
- ئەو هزرا پەسندکری و باش دبێژنێ: ئیلهام (إلهاماً).
- ئەو هزرا نەپەسند و خراب دبێژنێ: وەسوەسە (وسواساً).
چنکو روناهیا دلی و تاریاتیا وی دوو ئەگەرێن جودا هەنە:
- ئەگەرێ هزرا کو بەرەڤ خێرێ دچیت دبێژنێ: مەلائیکەت (ملكاً).
- ئەگەرێ هزرا کو بەرەڤ شەڕی دچیت دبێژنێ: شەیتان (شيطاناً).
ئەو سۆکاتی و نەرمیا کو دل پێ خۆ بۆ وەرگرتنا ئیلهاما خێرێ ئامادە دکەت دبێژنێ: تەوفیق (توفيقاً)، و ئەوا دل پێ ئامادە دبیت بۆ وەرگرتنا وەسوەسا شەیتانی دبێژنێ: خاپاندن و سەرداچوون (إغواء وخذلاناً).
خالێن سەرەکی یێن دەرگەهێن شەیتانی بۆ ناڤ دلی:
- پەلەکرن و بێ سەبری (العجلة): کو مرۆڤ کارەکی ب بێ هزرکرن د ئەنجامان دا بکەت.
- ڤیانا دراڤ و جۆرێن جودا یێن مال و سامانی: مژوولبوونا بەردەوام ب کۆمکرن و زێدەکرنا پارەی.
- ڕەزیلی (البخل) و ترس ژ هەژاریێ: ئەوا دبیتە ئەگەرێ هندێ مرۆڤ خێرێ نەکەت و مالێ خۆ پاشکەفت بکەت.
- تەعەسوب و کین: توندڕەوی بۆ مەزهەب و بیروباوەران و ب کێم سەحکرنا خەلکێ دی.
- هزرکرنا خەلکێ "عام" د زات و سفەتێن خودێ دا: کو مرۆڤ هزر د تشتێن وەسا دا بکەت یێن کو ئەقلێ وی پێ نەگەهیت و تووشی شکێ ببیت.
- گۆمانا خراب (سوء الظن) ب موسلمانان: حوکمکرن ل سەر خەلکی ب خراب بێی بەلگە، و ب چاڤەکێ سۆکاتی ل وان نێڕین.
خۆراگریا دلی و جۆرێن وان:
دل د ناڤبەرا خێر و شەڕی دا د دوودلیێ دایە، و دل ب گشتی سێ جۆرن:
- دلێ ئێکێ (يێ هاتیە ئاڤاکرن): ئەڤە ئەو دلێ ئارامە (المطمئن) یێ کو ب زکرێ خودێ دحەویێت.
- دلێ دووێ (المخذول): ئەڤە ئەو دلە یێ پڕی حەز و ئارەزوویێن نەفسێ، و ب پیسی و رەوشتێن خراب هاتیە گەندەڵکرن. دەرگەهێن مەلائیکەتان ل سەر گرتینە و دەرگەهێن شەیتانان ل بەر ڤکرینە. شەیتان ب فێڵ و خاپاندن و سۆزێن درەو یێ ل سەر زال بووی، و روناهیا یەقینێ تێدا یا مری. ئەڤ دلە وەک ئاژەلی ل دویڤ حەزێن خۆ دچیت.
- دلێ سێیێ: ئەڤە ئەو دلە یێ کو هزرێن خێرێ و شەڕی تێدا د هەڤڕکێیێ دانە. هندەک جاران حەز و شەهوەت هان ددەن بەرەڤ شەڕی بچیت، بەلێ ئیمان و ئەقل رێگریێ لێ دکەن و بەرەڤ خێرێ دکێشن. ئەڤ دۆخە ململانێیەکا بەردەوامە کا دێ کیژ لایەن زال بیت.
ململانێیا هەمیشەیی:
دل بەردەوام د ناڤبەرا دوو هێزان دا یێ دهێتە ڕاکێشان:
- ئەگەر سیفەتێن شەیتانی زال بن، دل دێ بەرەڤ لایێ شەیتانی چیت.
- ئەگەر سیفەتێن مەلائیکەتی زال بن، دل دێ بەرەڤ حزبا خودێ و گۆهڕایێ چیت.
وەک پێغەمبەر (سلاڤێن خودێ ل سەر بن) دبیژیت: "دلێ موئمنی د ناڤبەرا دوو تبلێن خودایێ میهرەبان دایە"، مەرەم پێ ئەوە کو خودێ دلان دگوهۆڕیت و جێگیر دکەت. گەلەک کێمە مرۆڤەک هەبیت کو دلێ وی ب تمامی و هەمیشەیی ل سەر لایەکێ جێگیر بیت بێی کو چ گوهۆڕین ب سەر دا بهێن.
نڤیسین: هێما کامیران
ژێدەر: المهذب من احياء علوم الدين