زانستێ مێشومۆرێن تاوانکاری (Forensic Entomology) ئێکە ژ پشکێن پراکتیکی یێن گرنگ د زانستێ ژیانناسی و زانستێن تاوانکاری دا. ئەڤ زانستە پشت ب خواندنا مێشومۆر و پێفرەهان دبەستیت یێن کو ل سەر تەرمێن مریان ل جهێن تاوانێ دهێنە دیتن. ئەڤ بوارە هاریکاریەکا مەزن پێشکێشی ڤەکۆلەران دکەت بۆ ئاشکراکرنا نھێنیێن مرنێ، دیارکرنا دەمێ نێزیکی یێ وەغەرکرنێ، و زانینا هندێ کا ئەرێ تەرم ژ جهەکی بۆ جهەکێ دی هاتیە ڤەگوهاستن یان نە.
ئەڤ بوارە بوویە پشکەکا سەرەکی ژ بەلگەیێن تاوانکاری یێن سەردەم ژبەر دەقیقبوونا وێ یا زانستی و پشتبەستن ب خولا ژیانا مێشومۆران.
پێناسەیا زانستێ مێشومۆرێن تاوانکاری
ئەو زانستە یێ کو ڤەکۆلینێ ل سەر پەیوەندیا مێشومۆران ب تەرمێن شیبووی دکەت ب مەرەما خزمەتکرنا ڤەکۆلینێن یاسایی و تاوانکاری، و پشت ب شیکارکرنا جۆرێن مێشومۆران، ژیێ وان و رەفتارێن وان یێن ژینگەهی دبەستیت.
پشکێن زانستێ مێشومۆران
زانستێ مێشومۆران یێ پراکتیکی بۆ سێ پشکێن سەرەکی دهێتە دابەشکرن:
- زانستێ مێشومۆرێن باژێری: گرنگیێ ب وان مێشومۆران ددەت یێن ل ژینگەکێن ئاکنجیبوونێ هەی وەک (کێزک و مێرییان) و کارتێکرنا وان ل سەر ساخلەمیا مرۆڤی و ئاڤاهیان.
- زانستێ مێشومۆرێن کەرەستێن کۆگەهکری: تیشکێ دئێخیتە سەر وان مێشومۆرێن دکەڤنە د ناڤ دەخلوودان و خوارنێن عەمبارکری و کارتێکرنا وان یا ئابووری.
- زانستێ مێشومۆرێن نوژداری–تاوانکاری: ئەڤە ئەو پشکە یا ب شێوەیەکێ راستەوخۆ ب ڤەکۆلینێن تاوانکاری ڤە گرێدای، کو ل سەر وان مێشومۆران دکۆلیت یێن ل سەر تەرمێن مریان کۆم دبن.
قۆناغێن شیبوونا تەرمی و دویڤچوونا مێشومۆران
تەرم د چەند قۆناغەکان دا دەرباز دبیت، و د هەر قۆناغەکێ دا مێشومۆرێن دیارکری پەیدا دبن:
قۆناغا ئێکێ: قۆناغا تازە (Fresh Stage)
- ب خۆلەکان پشتی مرنێ دەستپێدکەت.
- مێشا شین و مێشا مالێ ئێکەم مێشن دگەهنە سەر تەرمی.
- هێکێن خۆ دکەنە د ناڤ کونێن سروشتی یێن لەشی یان برینان دا.
- هێک د ناڤبەرا (8-24) دەمژمێران دا دپەقن.
قۆناغا دووێ: قۆناغا پفبوونێ (Bloat Stage)
- گاز ژ ئەنجامێ چالاکیا بەکتریایان پەیدا دبن.
- لەش پف دبیت و بێهنەکا بهێز ژێ دهێت.
- ئەڤ بێهنە هژمارەکا زۆرتر ژ مێشومۆران رادکێشیت.
قۆناغا سێیێ: شیبوونا چالاک (Active Decay)
- شانە و گوشت ب زوویی دەست ب شیبوونێ دکەن.
- چڕیا مێشومۆران (کرمۆکان) زێدە دبیت.
- کێزکێن نێچیرڤان پەیدا دبن.
قۆناغا چارێ: شیبوونا پێشکەفتی
- چالاکیا بەکتریایان کێم دبیت.
- کرمۆک کێم دبن.
- پاشمایێن شانەیێن لەشی دەست ب هشکبوونێ دکەن.
قۆناغا پێنجێ: شیبوونا هشک (Dry Stage)
- تشتێ دمینیت ب تنێ پیست، هەستی و پرچن.
- کێزکێن پیستی و مۆران (Mites) زال دبن.
گرنگیا زانستێ مێشومۆران د ڤەکۆلینێن تاوانکاری دا
- خەملاندنا دەمێ مرنێ (PMI): ب رێکا زانینا ژیێ کرمۆکان و قۆناغێن گەشەکرنا وان دهێتە دیارکرن.
- دیارکرنا جهێ مرنێ: هندەک مێشومۆر ب تنێ د ژینگەهێن دیارکری دا دژین (وەک بیابان، جهێن تەڕ، یان باژێڕ).
- ئاشکراکرنا ڤەگوهاستنا تەرمی: جوداهیا جۆرێن مێشومۆران ژ ژینگەها دیتنا تەرمی، نیشانا هندێ یە کو تەرم هاتیە ڤەگوهاستن.
- دیارکرنا پشتگوهاڤێتنێ : ب تایبەت د حالەتێن پشتگوهاڤێتنا دانعەمران یان زارۆکان دا.
میكانیزما کارێ شارەزایێ مێشومۆرێن تاوانکاری
شارەزا ڤان کاران ئەنجام ددەن:
- کۆمکرنا نموونەیێن مێشومۆر و کرمۆکان.
- پاراستنا وان ب رێكێن زانستی.
- دەستنیشانکرنا جۆرێ وان.
- هژمارکرنا ژیێ وان ب رێکا پلەیێن گەرمێ و تێکڕایێ گەشەکرنێ.
- ئامادەکرنا راپۆرتەکا زانستی بۆ ڤەکۆلەران.
دوماهی
زانستێ مێشومۆرێن تاوانکاری ب ئێک ژ گرنگترین زانستێن پشتەڤان بۆ دادپەروەریێ دهێتە هەژمارتن، چونکی بەلگەیێن زانستی یێن هویر پێشکێش دکەت بۆ ئاشکراکرنا راستیێ.
نڤیسین : شهنام عگید
ژێدەر
- ڤەکولینا أ.م.د محد مهدي جواد
- https://ihcoedu.uobaghdad.edu.iq/wp-content/uploads/sites/27/2019/01/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%AE%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AF%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%86%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-2.pdf
- https://uokerbala.edu.iq/archives/9034
- https://www.scribd.com/presentation/943481656/%D8%B9%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%86%D8%A7%D9%8A%D9%94%D9%8A-%D8%AF-%D9%84%D9%85%D9%89