عەقیقە چییە ل ناڤ ئایینێ ئیسلامێ دا؟

عەقیقە ئەو پەزە یا مرۆڤ ل ڕۆژا حەفتێ بۆ وی بچویکێ بووی سەر ژێ دکەت.

حیکمەت چیە:

حیکمەت ژی شوکرا نیعمەتا خۆدێیە، و دبیتە پاراستن بۆ بچویکی ژ شەیطانی، و چاڤلێکرنە ب ئیبراهیمیﷺ دەمێ بەرانەک پێش کوڕێ خۆ ڤەدای.

گوتنا ئێکێ:دبێژین واجبە:

• هەر بچویکەک ڕەهینەیە ب عەقیقا خۆ، ل ڕۆژا خەفتێ پەز پێشڤە دهێتە ڤە کوژتن، و سەرێ وی دهێتە تراشین، و دهێتە ناڤکرن.
• پێغمبەریﷺ پێش حەسەنی و حوسەینیڤە، دوو بەران ب دوو بەران دان.

پێغمبەریﷺگوت:(بچویک ڕەهینەیە ب عەقیقا خۆ،) و یا دیارە هەتا مرۆڤ تشتەکی نەدەت ڕەهینە ناهێتە زڤڕاندن، ئەڤە دبیتە دەلیل کو عەقیقە واجبە، و پێغمبەری یا بۆ هەردوو نەڤیێن خۆ دای.

گوتنا دوویێ:دبینیت سونەتە، ئەڤ گوتنە ب هێزترە ژ یا بەری وێ، دەلیلێ وان:

• پێغمبەری ﷺ گوت (هەر کەسەکێ بچویکەک برزقی بوو، و وی ڤیا پەزەکی پێشڤە بدەت بلا بدەت، پێش کوڕی ڤە دو پەزێن وەکی ئێکن، پێش کچێ ڤە پەزەکە).
• مادەم گوت:(ئەگەر وی ڤیا)، مەعنا مرۆڤ یێ بکەیفا خۆیە بدەت یان نە. 

بەلێ دڤێت مرۆڤ گرنگیەکا مەزن پێ بدەت، چونکی ئەڤە سەبەبەکە بچویک پێ باش ببیت و ئەخلاقێ وی جوان بیت، ئیمام ئەحمەدی دگوت:(ئەگەر مرۆڤی پارە نەبن عەقیقێ بدەت، و پارە دەین کرن دا بدەت، من هیڤیا ب خودێ هەی ئەو بۆ وی بەدەلڤەکەت، چونکی وی سونەتەک ساخ کر.

چەند پەزن:

بۆ کوڕی دو پەزن و بۆ کچێ پەزەکە ژ بەر حەدیسا مە بۆراندی ژ پێغمبەریﷺکو گوت:(هەر کەسەکێ بچویکەک برزقی بوو، و وی ڤیا پەزەکی پێشڤە بدەت بلا بدەت، پێش کوری ڤە دو پەزێن وەکی ئێکن، و پێش کچێ ڤە پەزەکە).

شەرتێن پەزی:

• شەرتێن پەزی دڤێت وەکی شەرتێن قوربانی بن، وەک عەمر سالەک تمام کربیت، و چ عەیب لێ نەبن، و یا نەساخ نەبیت.
• دروستە چ ئەو پەزێ بدەت مێ بیت یان نێر بیت،ژ بەر د حەدیسەکێ دا پێغمبەریﷺگوتنە(چ زیان نینە دنێر بن یان مێ)، و دروستە چ مبھ بیت یان بزن چونکی پەیڤا(شاة-پەز) بۆ هەردویا دهێت.
• (چێدبیت گەلەک هزر دکەن کو چێنابیت عەقیقە بهێنەدان ئیلا میھ بیت، و ئەف بوچوونە نە د جهێ خۆدایە، بەلکو دروستە مرۆڤ میها و بزنا بدەت بەلێ یا باشترە کو ژ میها بیت).

ژبلی ڤان دوو جۆرا چ گیانەوەرەکێ دی ناهێنە قەبویلکرن:

ژ بەر حەدیسا عائیشایێ-خودێ ژ رازیبین- دەمێ عبدوڕەحمانێ کوڕێ ئەبو بەکری خودێ کورەک دایێ، هندەکا گوتە عائیشایێ: حێشترەکێ پێشڤە بدە، ئەوێ گوت ئەز خۆ ب خودێ دپارێژم، پێغەمبەر ﷺیا گوتی (دو پەزاێن وەکی ئێک بدەن).

گوهۆرینا عەقیقێ ب پارەی:

نە یا دروستە مرۆڤ پارەیان پێش پەزی ڤە بدەت، چونکی مەرەم ژ عەقیقێ بڕینا سەرێ ئاژەلیە وەکی د حەدیسێ دا هاتی (خوینەکی پێشڤە بدەن)و پارە جهێ وێ ناگریت، و الله أعلم 

پرچ تراشین:

سونەتە ڕۆژا حەفتێ پرچا سەرێ بچویکی بهێتە تراشین، ژ بەر حەدیسێن بوراندین و سونەتە مرۆڤ وان میا بکەتە د تەرازیا زیڤی دا و کا دبیتە چەند گرام هند گراما بکەتە خێر، ژ بەر پێغەمبەریﷺ دەمێ خودێ حەسەن دایە فاتیمایێ گوتێ:(سەرێ وی بتراشە، و ب کێشا میێن وی زیڤی بۆ هەژاران بکە خێر. 

ئەگەر دوو پەز بدەست نەکەڤن ئەرێ دروستە پەزەکێ بتنێ بدەت:

• (ئەو کەسێ عەقیقێ بدەت ئەو ل دیف سونەتێ دروست نادەت، حەتا پێش کوری ڤە دوو پەزا بدەت نە پەزەکێ).
• بەلێ دروستە ژی پێش کوری ڤە پەزەکا بتنێ بدەت ئەگەر دوو بدەست نەکەتن، و بەر دەستێ وی یێ بەر تەنگ بیت.

زاروک ل روژێن عەیدا قوربانی:

• ئەگەر کەسەکی عەیال بوو، و ل روژێن عەیدا قوربانی عەقیقە بو وی زاروکی دا ب ئنیەتا قوربانی و عەقیقێ هەردووکان، دروستە وەبکەت.
• چونکی دروستە مروڤ سوننەتان بکەتە د گەل ئێک ب ئنیەتا هەردووکان.

قوربان ژی سوننەتە، و عەقیقەژی سوننەتە.  و نە دروستە بو عەقیقێ چێلێ یان حێشترێ سەرژێکەت ڤێجا پێغەمبەری ﷺ بو عەقیقێ بەحسا حێشترێ و چێلێ نەکر.

و نوکە دێ بێژین عەقیقە دێ هێتە دان پێش زاڕوکی ڤە ل ڕۆژا (7)ێ:

لسەر هەر موسلمانەکی واجبە ئەو گرنگیێ ب هندێ بدەت کو ئەو پەزی ل دەمێ سەرژێ بکەت، بەلێ ئەگەر نە گەهشت ل وی دەمی ئەو دشێت هەر وەکو زانایێ مەزن (محمد ناصر الدین الألبانی) دبێژیت: هندەک ریوایەت یێت هاتین بەرفرەھی یا ئێخستیە ددەمی دا کو ئەگەر مرۆڤ نەشیا ڕۆژا حەفتێ ڤەکوژیت، ئەو دشێت ڕۆژا(14) یان (12)یان هەر گاڤا دشیاندا بیت سەرژێکەت. 

• ئەگەر بچویک بوو، و بەری ڕۆژا حەفتێ مر، دروستە مرۆڤ عەقیقێ پێشڤە بدەت، ئەگەر بچویک بوو و یێ مری، مرۆڤ چ عەقیقا پێشڤە نادەت، واللە أعلم.
• ئەگەر دایبابێن کەسەکی پێشڤە نەدابیت، دروستە دەمێ مەزن دبیت ئەو پێش خۆڤە بدەت، یا هاتی ژ(حەسەن بەسری)دبێژیت:(ئەگەر عەقیقە پێش تەڤە نەهاتبیتە دان، پێش خۆڤە بدە، بلا تو ببیە زەلام ژی)

ئەرێ دێ چل گوشتێ عەقیقێ کەن:

(تە چ دڤێت وەلێ بکە)، ئەگەر تە بڤێت تو مالا خۆ بخون بخۆ لدیف دلێ خۆ ب درێژیا حەفتیەکێ دوو حەفتیا یان سێیان، و ئەگەر تە بڤێت بکە خێر، یان تە بڤێت کومکە دناڤبەرا خارنێ و خێرکرنێ یان تە بڤێت خەلکی دا خاز بکە زەنگین و فەقیرا، و باشتر دا خازی ئەوە مرۆڤ کەسێن فەقیر داخاز بکەت.

چەند تێبینی:

بۆ دیارکرنا ڕۆژا حەفتێ، ئەگەر بچویک بو نموونە ل ڕۆژا چارشەمبێ بوو، ل حەفتیا د دویڤ دا ڕۆژا سێشەمبێ، قاعیدێ ڤی بابەتی ( ئەوە ڕۆژا دبیت، ل حەفتیا د دویڤ دا ڕۆژەکێ بەری وێ ڕۆژا حەفتێیە.

نڤیسین: رێژین عیماد عبداللە