پەرتووکا "فەلسەفە" یا دکتۆر جاسم سولتان نەخشەرێکەکا گشتگیر و ساناهی کری بۆ جیهانا بەرفرەها فەلسەفێ چێدکەت، و ئارمانجا وێ خواندەڤانێ نە پسپۆرە، کو بشێت ب ڤان تێگەهان بگەهیت، ب مەرەما ئاڤاکرنا عەقلیەتەکا رەخنەگر کو شیانا تێگەهشتن و شیکارکرنێ هەبیت. پەرتووک نە ب تنێ ڤەگێرانەکا مێژوویی یە، بەلکو هەوڵدانەکە بۆ تێگەهشتنا وان پرسێن مەزن یێن کو عەقلێ مرۆڤی ب خۆڤە مژیل کری ب درێژاهیا سەردەمان دا. ل خارێ کورتیەکا تێروتەسەل یا پەرتووکێ یە، کو ل سەر بەشێن سەرەکی یێن پەرتووکێ ل دویف ئێک دچیت.
پێشەکی: بۆچی فەلسەفە؟
دکتۆر جاسم سولتان پەرتووکا خۆ دەستپێدکەت ب هەلوەشاندنا هزرێن پێشوەخت یێن تڕس و بێزاربوونێ ئەوێ ل دەف گەلەکا دەربارەی زاراڤێ "فەلسەفە" یێ هەی، ب تایبەت ل ژینگەهێن پارێزگار (محافظ) کو دبیت وەسا ببینن کو فەلسەفە دگەل ئایینی د هەڤدژیێ دایە. نڤیسەر تەکەز دکەت کو فەلسەفە د بن هەمی بابەتێن کویر یێن مرۆڤی دا هەیە، ب ئاگەهـ یان بێ ئاگەهـ، ئەوە "رێکخەر بۆ رەفتارێن مە د ژیانێ دا" و ئامرازەکە بۆ پشتڕاستبوون ژ بانگەشەیێن کەسێن دەوروبەر.
فەلسەفە، کو ب یونانی رامانا وێ "حەزژێکرنا حیكمەتێ" یە، دهێتە پێناسەکرن کو "چالاکییەکا عەقلی یێ ئاراستەکری یە بۆ بەرسڤدانا پرسیارێن کویر و چارەنڤیسساز یێن مرۆڤی ب شێوەیەکێ ڕێکخستی". ئەو سەربەخۆییێ ددەتە کەسایەتییا تاکێ مرۆڤی، و شیانێن رەخنەگرتنێ، و ئاڤاکرنا تێگەهێن تایبەت بۆ ژیانێ ددەتە مە.
دەرگەهێ ئێکێ: تیۆرا زانینێ (ئیپستمۆلۆژیا)
پەرتووک دەستپێدکەت ب ئێکەمین پرسێن مەزن و مەترسیدار یێن ژیانێ: ئەم چاوا دزانین کا ئەم چ دزانین؟ و رادەی باوەرپێکرنا زانینێن مە چەندە؟
پەرتووک بەحسێ ئاڵۆزییا پەیوەندیێ دکەت د ناڤبەرا عەقلی و کەتوارێ (واقیعێ) دەرڤە دا. ئەرێ عەقل لاپەرەکێ سپی یە کو ئەم ب ڕێکا هەستان (حواس) ل سەر دنڤێسین، یان ژی یێ پڕ کرییە ب پێشینەیێن (قەبلیات) بەر وەخت؟
- شک و یەقین (گومان و دڵنیایی): گەنگەشە دگەل ڕینیە دێکارت دەستپێدکەت، یێ کو زانین ل سەر گومانێ دامەزراندی، هەتا گەهشتیە یەقینێ ئێکێ "ئەز هزردکەم کەواتە ئەز یێ هەیم".
- میسالیەت (ئەفلاتوون): دبینیت کو ئەوا د جیهانا مە دا هەی تنێ سیبەرێن راستیێن تەمامن د "جیهانا نموونەیی/موسل" دا، و زانین بیرئینانا وان راستیانە ژ ژیانا نموونەیی.
- تەجریبیەت/ئەزموونگەری (ئەریستۆ، جۆن لۆک، هیۆم): دبینن کو عەقل ژ دایک دبیت وەکی "لاپەرەکێ سپی" و ئەزموونا هەستی (حسی) تاکە ژێدەرێ زانینێ یە. لۆک دبینیت کو ئەم سیفەتێن تشتان وەردگرین (یێن سەرەتایی و لاوەکی) نەکو جەوهەرێ وان.
- تەوفیقی/لێکهەلینەر (کانت): ئیمانوێل کانت هات دا کو هەر دوو ئاراستەیان کۆم بکەت، دانپێدان ب وێ چەندێ کرییە کو زانین ب هەستان دەستپێدکەت بەلێ عەقل قالبێن خۆ بسەر دا د سەپینیت (دەم و جهـ و سەبەبیەت هەر ل دەسپێکێ د عەقلی دا هەنە) بۆ ڕێکخستنا ڤان تێچوویان (مدخلات)، و جوداهیێ دکەت د ناڤبەرا "تشت ب ذاتێ خۆ" (کو نەشێین بزانین) و "تشت وەکی کو بۆ مە دیار دبیت" کو ب رێکا هەستێن خۆ دزانین.
- پیڤەرێن ڕاستیێ: پەرتووک گەنگەشەیا تیۆرێن ڕاستگۆیێ (صدق) دکەت، ئەرێ ئەو راستگۆیە ئەوا واقیع نیشا مە ددەت (ئاراستەیێ کەڤن)، یان ژی ئەوا لۆژیک بۆ مە پشتراست دکەت، یان ئەوا مفایێ عەمەلی بۆ هەیە (پراگماتیزم) کو دبینیت ساخلەمییا هزرێ ب سەرکەفتنا وێ یا عەمەلی دهێتە پیڤان.
دەرگەهێ دووێ: فەلسەفەیا زانستی
پەرتووک ژ زانینا گشتی دەرباز دبیت بۆ زانینا زانستی، و ڕوون دکەت کا چاوا زانست هاتە بکارئینان بۆ چێکرنا هێزەکا زال بۆ شڕۆڤەکرنا جیهانێ.
- پێشکەفتنا هزرێن ل سەر گەردوونی: پەرتووک گهورینان ڤەدگێریت هەر ژ فیزیایا ئەریستۆ یا ئارمانجدار (غائی)، بۆ شۆڕەشا کۆپەرنیکۆس و گالیلۆ ئەوا کو لێ دیار بووی کو عەرد نە سەنتەرێ گەردوونی یە، هەتا دگەهیتە فیزیایا نیۆتن یا میکانیکی کو گەردوون وێنە کریە وەکی ئامێرەکێ مەزن کو ب یاسایێن حەتمی ب ڕێڤە دچیت.
- شۆڕەشێن هەڤچەرخ: ل سەر تویرا رێژەیی (نسبیە) یا ئاینشتاین ڕادوەستیت کو دەم و جهـ (زەمەکان) تێکەڵ کرن و دوماهیک ب بیرۆکەیا دەمێ رەها (مطلق) ئینا، و فیزیایا کوانتەم (Quantum Physics) کو احتمالیەت و نەئاشکەرایی ئێخستە ناڤ دڵێ ماددەی دا، کو تێدا (جسیمات) دەربڕینێ ژ زانیارییا دکەن.
- مەنهەجێ زانستی: تەرکیزێ دکەتە سەر "قابلیەتا بەتاڵکرنێ/تەکزیبێ" ل دەڤ کارل پۆپەر، کو دیتیە ئەو تشتێ زانستی جودا دکەت نە شیانا وێ یە بۆ سەلماندنا تیۆران، بەلکو شیانا وێ یە بۆ داڕشتنا تیۆرێن کو د قابلی تاقیکرن و رەتکرنێ بن. زانست ڕاستیێن ڕەها پێشکێش ناکەت، بەلکو ئەگەران (احتمالات) پێشکێش دکەت کو بەڵگە پشتەڤانیێ لێ دکەن.
دەرگەهێ سێیێ: زمان و لۆژیک
نڤیسەر بەشەکێ بۆ فەلسەفەیا زمانی تەرخان دکەت، کو زمان هەر وەکی ئامرازەک کو هزرێ هەڵدگریت دانایە.
- پەیکەرێ زمانی: تیۆرا فێردیناند دی سوسێر دەربارەی "نیشاندەر" (پەیڤ/دەنگ) و "نیشانکری" (تێگەهێ عەقلی) دیار دکەت، و چاوا پەیوەندی د ناڤبەرا وان دا هەیە، کو ب وێ رامانێ یە پەیڤ رامانا خۆ ژ ڕێکا پێگەهێ خۆ د ناڤ سیستەمێ زمانی دا وەردگرن نەکو ژ خودێ (ذاتێ) خۆ وەک پەیڤ.
- ئاڵۆزییا رامانێ (معنی): گەنگەشەیا زەحمەتیا ڤەگۆهاستنا رامانێ ب هویربینی دکەت، ب تایبەت د دەقێن نڤیسینێ دا کو تێدا سیاقێن بارودوخان و زمانێ لەشی دیار نابن، کو دەرگەهی ڤەدکەت بۆ چەندین جۆرێن تەئویلکرنێ، و ئەڤە دێ پاشتر بیتە ئەگەرێ دەرکەفتنا قوتابخانەیێن هزری یێن جودا خۆ ل سەر هەمان بابەت و دەقێ نڤیسی.
دەرگەهێ چارێ: فەلسەفەیا عەقلی
پەرتووک پرسیارەکا جەوهەری دئێخیتە پێش: چ پەیوەندی هەیە د ناڤبەرا عەقلی (هشیاری، هزر) و لەشی (مێشکێ ماددی) دا؟
- دووانەیی (Dualism): وەکی دێکارت کو دیتیە عەقل و لەش دوو جەوهەرێن جودانە د مرۆڤی دا دگەهنە ئێک.
- ماددیەت (Materialism): کو دبینیت عەقل تنێ بەرهەمێ کریارێن کیمیایی و دەمارانە د مێشکی دا، و چ "هەبوونەکا نەماددی" بۆ نینە.
- زیرەکیا دەستکرد: پەرتووک گەنگەشێ دکەت ئەرێ ئامێر دشێت هزر بکەت؟ و ئەرێ هشیاری (وعی) تنێ خوارزمیاتێن ئاڵۆزن یان ئەزموونەکا خۆیەتی و مرۆڤایەتی یا بێ وێنەیە؟
دەرگەهێ پێنجێ: فەلسەفەیا ئایینی
پەرتووک ب وێرەکی بابەتێن ئاڵۆز یێن گرێدایی باوەری و عەقلی بەحسدکەت.
- بەڵگەیێن هەبوونا خودێ:
- بەڵگەیا هەبوونی (وجودی): بەلگە ئەوە کو هەبوون (وجود) یێ هەی و یێ تمامە و بێ کێماسیە (کاملە).
- بەڵگەیا سەبەبی (کۆزمۆلۆژی): بۆ هەر روودانەکێ سەبەک هەیە، هەتا دگەهیتە سەبەبکارێ ئێکێ (المسبب الاول).
- بەڵگەیا دیزاینێ (غائی): ئاڵۆزی د گەردوونی دا (وەکی چاڤی کا چەند یا ئاڵوزە د چێکرنا خۆ دا) بەڵگەیە بۆ سەر دیزاینەرەکێ زیرەک.
- ئارێشەیا شەڕی (خەرابیێ): گرفتەکا کەڤن دیار دکەت: "ئەگەر خودێ یێ هەمی شیان بیت و خودان ڕەحمەکا گشتگیر بیت، پا بۆچی شەڕ/خەرابی هەیە؟". بەرسڤێن جودا دیار دکەت: شەڕ وەکی نەبوونا خێرێ، شەڕ وەکی باجەک بۆ ئازادیا مرۆڤی، یان شەڕ وەکی پێدڤیەک بۆ دەرکەفتنا فەزیلەتێن ئەخلاقی، دگەل ڕەخنەگرتن و گەنگەشەکرنا هەر بەرسڤەکێ.
دەرگەهێ شەشێ: فەلسەفەیا ئەخلاقی
ئەم ل سەر چ حوکمێن خۆ یێن ئەخلاقی ئاڤا دکەین؟ پەرتووک هەر سێ تیۆرێن مەزن دیار دکەت:
- ئەخلاقێ ئەرکی (Deontology): چ ئەرکێ ئایینی بیت (فەرمانێن خودایی) یان ئەرکێ عەقلی وەک ل دەف "کانت" (Kant). کانت دبینیت کو کریارا ئەخلاقی ئەوە یا ب پاڵدەرەکێ ئەرکێ مرۆڤایەتی دهێتە کرن، و وەک حەزکرن ب ئەنجامێن باش، و هەر وەسا گوتییە: ڕەفتارێ بکە هەر وەکی کریارا تە یاسایەکا گەردوونی یە.
- مفا وەرگرتنێ (Utilitarianism): تەرکیزێ دکەتە سەر ئەنجامان. کریارا ئەخلاقی ئەوە یا "مەزنترین بڕا بەختەوەریێ بۆ مەزنترین ژمارا خەڵکی" بدەست دئینیت. بێنتام و جۆن ستیوارت میل نویناراتییا ڤێ بۆچوونێ دکەن. ئاریشەیا وێ ئەوە کو دبیت ستەم ل تاکەکەسێ ب تنێ بکەت بۆ بەرژەوەندیا کۆمێ.
- ئەخلاقێ فەزیلەتێ (Virtue Ethics): ڤەدگێریت بۆ ئەریستۆ، و تەرکیزێ دکەتە سەر ئاڤاکرنا کەسایەتییا خودان فەزیلەت (وەکی ئازایەتی، دەستڤەکری، دانایی).
دەرگەهێ حەفتێ: فەلسەفەیا سیاسی
ئەم چاوا دگەل ئێک دژین؟ پەرتووک بنەمایێن ژیانا سیاسی یا مرۆڤی گەنگەشە دکەت.
- پەیمانا جڤاکی (العقد الاجتماعي):
- تۆماس هۆبز: مرۆڤی وەکی گورگ دبینیت بۆ برایێ وی یێ مرۆڤ، و چارەسەری د دەستبەرداربوونێ دایە ژ ئازادیێ بۆ حاکمەکێ باش (لیڤیاسان) دا کو ئیمناهیێ بپارێزیت.
- جۆن لۆک: دبینیت کو مرۆڤ مافێن سروشتی یێن هەین (ژیان، ئازادی، خاوەنداری)، و حکومەت ئەرکێ وێ پاراستنا ڤان مافانە، و درستە خەلک ل سەر حکومەتێ بدەرکەڤن ئەگەر یا سەرکەفتی نەبوو د پاراستنا ڤان مافان دا.
- رۆسۆ: دبینیت کو جڤاکێ مرۆڤان ب سروشتێ خۆ تێکدایە، و پێشنیارا "ئیرادا گشتی" دکەت وەکی چارەسەری (رێککەفتنا خەلکی ل سەر یاسایان)، کو ئەڤە بوویە رێکخۆشکەر بۆ شۆڕەشان و هندەک جارا ژی بۆ دیکتاتۆریەتان.
دەرگەهێ هەشتێ: ئاراستەیێن فەلسەفی یێن هەڤچەرخ
پەرتووک جوداهیێ دکەت د ناڤبەرا دوو ڕەوتێن سەرەکی دا کو کۆنترۆلا فەلسەفەیا رۆژئاڤایی یا نوی کرینە:
- فەلسەفەیا شیکاری (ئەنجلۆسەکسۆنی): گرنگیێ ددەتە شیکارکرنا لۆژیکی بۆ زمانی، و هەلوەشاندنا پرسان بۆ پارچەیێن بچیک بۆ پشتڕاستبوون ژ هویربینیا وان. گرێدایی زانست و لۆژیکێ بیرکاریێ یە (ڕاسل، ڤیتگنشتاین).
- فەلسەفەیا کێشوەری (ئەوروپی): پتر گرنگیێ ددەتە پرسێن مەزن، هەبوون، واتا، و مێژوو. و ڤان سێ دەرگەهان بخۆڤە دگریت:
- دیاردەناسی (Phenomenology): خواندنا ئەزموونا جیهانێ هەر وەکی کو بۆ هەستان و هۆشێ دیار دبیت (هۆسڕڵ).
- هەبوونیەت (Existentialism): تەرکیز ل سەر ئازادیا تاکی و بەرپرسیارەتییا وی ژ ئاڤاکرنا واتایێ خۆ ب خۆ د جیهانەکا ئاڵۆز دا (سارتەر، هایدگەر).
- بنیادگەری (Structuralism): لێگەڕیان ل دویڤ پەیکەرێن ڤەشارتی یێن کو ڕەفتار و زمانی ب ڕێڤە دبەن (لیڤی شتراوس).
- پۆست-مۆدێرنە (ما بعد الحداثة): رەخنەگرتن ل گێرانەوەیێن مەزن (السردیات الکبری) دگریت، و شک برن د ڕاستییا ڕەها دا دکەت، و تەرکیزکرن ل سەر دەستهەلاتێ و گوتارێ دەستهەلاتێ دکەت (دێرێدا).
دەرئەنجام
دکتۆر جاسم سولتان پەرتووکا خۆ ب دوماهیک دئینیت ب تەکەزکرن ل سەر هندێ کو فەلسەفە نە بابەتەکێ هزری یێ زێدەیە، بەلکو پێدڤیەکا ژیانێ یە. پەرتووک هند بەرسڤێن دوماهیێ پێشکێش ناکەت، هندێ کو ئامراز و تێگەهان پێشکێش دکەت کو خواندەڤانی شیاندار دکەت ل تێگەهشتنا جیهانێ و دەستنیشانکرنا پێگەهێ خۆ تێدا. و ئێک ژ ئەنجامێن فەلسەفێ ئەوە کو هزرکرنا ڕەخنەگر و ئازاد بهێتە بکارئینان. سوپاس بۆ خاندنێ و هیڤیا مفایی.
نڤیسین و کورتکرن: احمد مصطفى
ژێدەر: پەرتووکا "الفلسفة" یا دکتۆر جاسم سلطان