فرانسیس بەیکن (1561 - 1626) فەیلەسۆفەکێ ئینگلیزییە، هەر وەسا وەک زانا، نڤیسەر، و بەرپرس ل هندەک دەزگەهێن بریتانیا کارکرییە. ڕۆڵەکێ گەلەک دیار گێرایە د بنیات دانانا هزرکرنا زانستی یێ سەردەم، و رێکێن ڤەکولینا زانستی ژی. هەر وەسا ئێک بوویە ژ هزرمەندێن سەردەمێ رۆشەنگەریێ ل ئەورۆپا. ل لەندەن ژدایکبوویە ل ناڤ خێزانەکا بەرنیاس، پاشی ژی ل زانکۆیا کامبریج خاندییە، و د ناڤ سیاسەتێ ژی دا پشتی هنگێ کارکرییە. ل دوماهیکێ ژی گەهشتە پلەکا گەلەک بلند ل ناڤ حکومەتێ دا و وەک راوێژکار بۆ شاهی کارکرییە.
بەیکن یێ بەرنیاسە ب داخازکرنا بکارئینانا رێکەکا نوی بۆ بدەستڤەئینانا زانینێ و مەعریفێ. رێکەکا زانستی یا کو پشتبەستنێ ب تێبینیکرن، تاقیکرن، و هزرکرنا ژ حالەت و بارودوخێن بچیک بۆ گشتیکرن ل سەر جڤاکی هەمیێ. ئەڤ شێوازە پاش بوو رێک کو شێوازێن زانستی یێن سەردەم بهێنە دانان. هەر وەسا جەخت ل هندێ کرییە کو زانست پێدڤییە یێ کرداری بیت و مەبەست ژێ ئەو بیت کو ژیانا خەلکی خۆشتر لێ بکەت.
دێ ل ڤێ گوتارێ ژی ل سەر هزرێن سەرەکی یێن فرانسیس بەیکن بەحس هێتە کرن.
ئێک: شێوازا بەیکینی بۆ بدەستڤەئینانا زانستی
گرنگترین کارێ بەیکن کو کاریگەرییەکا مەزن ل سەر زانستێ پشت خۆ هێلان ئەو بوویە کو شێوازەکا نوی بۆ بدەستڤەئینانا زانستێ چێکر. و پشتبەستنێ ل سەر سێ خالا دکەت، ئەو ژی ئەڤەنە:
1. تێبینی کرن
زانست ژ ناڤ جیهانا فیزیکی و راستەقینە دەستپێدکەت، و ب رێکا تێبینیکرنا ڤان دیاردەیێن رویددەن د ژیانا مرۆڤا دا و ژینگەها وان دا دهێتە چێکرن. ئانکو زانست ب رێکا هەست پێ کرن و تێبینی کرنا تشتێن دەوروبەرێن مە دهێتە ئاڤاکرن. وەک تێبینیکرنا ژینگەهێ، دیاردەیێن سروشتی، جڤاکی، سیاسەتێ، ئابووری، و هەتا دوماهیێ.
2. تاقیکرن
پشتی تێبینیکرنا هەر تشتەکێ، دێ تاقی کەی، دێ پشت راست کەی کو هوسا یێ درستە. چ ئەڤ تاقیکرنە ب رێکەکا کیمایی، فیزیکی، بیرکاری، یان ژی تاقیکرنێن جڤاکی ژی دگەل مرۆڤا.
3. گشتیکرن
هزرا گشتیکار، یان ژی ل دەمێ تو ب تشتەکێ یان حالەتەکێ بچیک دەسپێدکەی، درست دخینی، و پاش یاسایەکا گشتی ژێ چێدکەی کو ل سەر جڤاکی یان عەردی و گەردوونی هەمیێ بگونجیت. ئەڤ هزرا هوسا کو ب ئینگلیزی دبێژنێ (Inductive Reasoning)، ب رێکا سەرەکی یا دانانا یاسایێن زانستی هاتە بکارئینان، کو تێدا زانست بەرەف گەشەکرنێ چوویە.
دوو: چار سیبەرێن ژیانێ
بەیکن چار سیبەر ل ژیانا مرۆڤی دەستنیشان کرن، کو دبنە ئەگەر مرۆڤ ب درستی و ب شێوازەکێ لۆژیکی هزرا خۆ نەکەت. ناڤێ وانا کرە خۆداوەند، چونکی خەلک هەر وەکی عیبادەتێ بۆ وان دکەن (دەمێ باوەریێ پێ بینن) بێ کو هاژێ هەبیت کو خەلەتن. دا کو راستی یا دیاربیت، زانا پێدڤییە ڤان چار خۆداوەندە بشکێنیت. ئەو ژی ئەڤەنە:
1. سیبەرا عەشیرەتێ
ئەڤە خەلەتیێن رێکا سروشتی یا هزرکرنا مرۆڤی یە، خەلەتیێن هزرکرنێ ل ناڤ سروشتێ مرۆڤی بخۆ دا. ئانکو لاوازینە د هزرکرنێ دا، و هەمی مرۆڤا ئەڤ لاوازییە یا هەی. رویددەن چونکی مرۆڤ حەسدکەن تشتا د مەژیێ خۆ دا رێکبێخن خۆ هەکە ئەو بخۆ چ رێکخستن د راستی دا تێدا نەبیت، هەر وەسا چونکی مرۆڤ هەستێن خۆ بکاردئینن و زیکا دچنە دەرئەنجاما بێ کو باش هزرا خۆ بکاربینن، هەر وەسا چونکی مرۆڤ هەمی گاڤا تشتا پشتراست دکەت و حەز ل تأکیدێ هەیە خۆ هەکە بەلگە د کێم بن، هەر وەسا چونکی ئەندامێن هەستکرنێ یێن مرۆڤا بخۆ هەمی گاڤا راستیێ ناگەهیننە مەژیی.
2. سیبەرا شکەفتێ
ئەو خەلەتیێن هزری یێن ژ مرۆڤی وەک تاکەکەس دهێن، ژ ئەگەرێ پاشخانەیا کەسی یا جڤاکی، کەسایەتییا وان، خاندنا وان، سەربوڕێن وان، و هەر وەسا ژ کەلتووری. هەر وەک بەیکن دبێژت هەر مرۆڤەک یێ د ناڤ شکەفتەکێ تایبەت ب خۆ ڤە دژیت.
3. سیبەرا سیکێ
خەلەتیێن رویددەن د هزرکرنێ دا ژ ئەگەرێ زمانی، ئەو رێکا ووشە و پەیڤ پێ دهێتە بکارئینان، یان ژی خەلەت تێگەهشتن، یان ژی خەلەت بکارئینان د ناڤ ئاخفتنا رۆژانە دا. وەک بکارئینانا پەیڤێن نەئاشکەرا، یان یێن نە روون، یان بکارئینانا پەیڤێن هەستیاری و سۆزداریێ، یان ژی لێک تێگەهشتنا خەلەت.
4. سیبەرا شانۆیێ
ئەڤە ژی ژ قەبوولکرن و بکارئینانا بێ پشتراست کرن یێن سیستەمێن فەلسەفی، ئایدیۆلۆژی، و بیروباوەرێن کەلتووری دهێت. خەلک ژ باب و باپیرا، یان ژی ژ ژینگەهێ وەردگرن، و بێ دوودلی قەبوول دکەن و باوەریێ پێ دئینن. وەک هزرێن سیاسی، یان یێن ئایینی، یان یێن هزرمەندێن کەڤن.
سێ: زانست هێزە
ئێک ژ هزرێن گەلەک گرنگ یێن بەیکنی ئەوە کو زانست هێزە بۆ کەسی و جڤاکی و وەلاتی ب گشتی، وەک دبێژت: «زانست هێز بخۆیە». هوسا باوەردکر کو زانست و زانین د شیان دایە بهێتە بکارئینان بۆ باشترکرنا ژیانا مرۆڤی، و زێدەکرنا کۆنترۆلا مرۆڤی ل سەر ژینگەهێ، و چارەسەرکرنا کێشەیان ب شێوەکێ کرداری.
دەرئەنجام
ئەڤە هندەک ژ هزرێن سەرەکی یێن فرانسیس بەیکن، لێ دگەل هندێ، ئەڤە تنێ کورتییەک بوویە. بەیکن شیا رێکا ڤەکولینێ و ب دەستڤەئینانا زانستێ بگهورت، کو بوویە ئەگەر ئەم بگەهنە ڤان پێشکەفتنێن زانستی یێن نوکە ل جیهانا مە رویددەن. زانست ب ڤێ رێکێ و هزرێن هزرمەندێن کەڤن شیایە هوسا پێنگاڤێن مەزن بهاڤێژت، دگەل دەمی ژی و ب رێکا کۆمکرنا زەحمەتی و کارێن زانایا دێ بەرەف پاشەرۆژەکا بهێزتر چیت. سوپاس بۆ خاندنێ و هیڤیا مفایی.
نڤیسین: احمد مصطفى