ئاریشێن زڤڕوکا هەیڤانە

زڤڕوکا هەیڤانە یا نورمال ب درێژیا 21-35 ڕوژان (تێکرایێ 28ڕوژ) ڤەدکێشیت. ماوەیێ خوین دیتنێ یێ نورمال 3-7 ڕوژان ڤەدکێشیت. ئەو خوینا دهێتە ژ دەست دان ب بڕا 30ml-50 دهەیڤێدا دهێتە هژمارتن نورمال، لێ ئەگەر ژ 80ml دهەیڤێدا پتربیت دهێتە هژمارتن خوینا زێدە ئانکو یا ئاسایی نینە.

ژ ئاریشێن زڤڕوکا هەیڤانە:

• زڤڕوکا هەیڤانە یا قورس (Menorrhagia): دەمێ بڕا خوینێ زێدەتربیت ژ 80ml یان خوین دیتن درێژبیت د ماوەیێن رێك دا. 
• Metrorrhagia: خوین بەربوون ژ دەرڤەی ماوەیێ زڤڕوکا هەیڤانە.
• Menometrorrhagia bleeding: خوین دیتنا زێدە و درێژ و نارێك.
• Intermenstrual bleeding: خوین دیتن دناڤبەرا خوین دیتنێن زڤڕوکا هەیڤانە یا نورمالدا.
• Polymenorrhoea: زڤڕوکا هەیڤانە د ماوەیێ کێمتر ژ 21 ڕۆژ ڕوویددەت.
• Oligomenorrhoea: زڤڕوکا هەیڤانە ڕوویددەت زێدەتر ژ مەودایێ 35 ڕوژان و کێمتر ژ شەش هەیڤان.
• Postmenopausal bleeding: خوین دیتن پشتی سالەکێ ژ ب دوماهیك هاتنا زڤڕوکا هەیڤانە د ئافرەتێن تەمەن مەزندا.
• Dysmenorrhoea: ئازاردیتن د زڤڕوکا هەیڤانەدا.
• Cryptomenorrhoea: زڤڕوکا هەیڤانە ڕوویددەت لێ ناهێتە دیتن ژبەرکو جوکا زاوزێ یا هاتیە گرتن.
• Dysfunctional Uterine Bleeding: نە ئاسایی بوونا زڤڕوکا هەیڤانە بێ هەبوونا چ ئەگەرێن ئورگانی.
• Amenorrhoea: نەبوونا زڤڕوکا هەیڤانە پتر ژ شەش هەیڤان.

بەری ب درێژی باس ل هەر ئاریشەیەکێ بکەم یا گرنگە هندەك داتا و ڤەکولینێن نوی بینمە بەر دەستێ هەوە ژبۆ پتر مفای، ژ وان:

• ڤەکولینەك ل سالا 2021 هاتە کرن دەربارەی رادەیێ زانین و تێگەھشتنا ئافرەتان دەربارەی زڤڕوکا هەیڤانە و چاوا دگەریێن ژبوو چارەسەریێ. ل سەرەنجام، هاتە دیتن کو تێگەھشتنا ئافرەتان دەربارەی تایبەتمەندیێن زڤڕوکا هەیڤانە کێمە، و ئەڤە دبیتە ئەگەرێ وێ چەندێ کو گەلەک نەخۆشیێن ئافرەتان پەیداببن.

394 ئافرەتان پشکداری د ڤێ ڤەکولینێ دا کر، نێزیکی نیڤا ئافرەتان (50.3%) دیت کو زڤڕوکا وان یا هەیڤانە نە ئاسایی یە. و دیتن چوونا وان بۆ نوژدارێن پروفیشنال یا کێمە.

ب کورت و کین، ئەڤ ڤەکولینە نیشا ددەت کو ئافرەتان پێتڤی ب زانینەکا باشتر ھەیە دەربارەی زڤڕوکا هەیڤانە و پێتڤیە ب رەنگەکێ پیشەییتر بگەریێن ژبوو چارەسەریێ ل دەمێ ھەست ب گوهۆرینان دکەن.

زڤڕوکا هەیڤانە یا قورس (Menorrhagia)

زڤڕوکا هەیڤانە یا قورس دهێتە پێناسەکرن ب هەبوونا بڕەکا زۆر یا خوینێ د ماوەیێن ئاسایی یێن زڤڕوکا هەیڤانەدا کو پتر بیت ژ 80ml یان ژی ئەگەر نەساخ خۆ بگوهوڕیت کێمتر ژ دوو دەمژمێران، هەروەسا درێژبوونا ماوەیێ زڤڕوکا هەیڤانە کو پتر بیت ژ 7 ڕوژان.

ئەگەرێن سەرەکی

1. ئاریشەیێن ھۆرمۆنی
2. نەخۆشیێن زگماکی
3. کێشەیێن سیستەمی: وەکو نەخۆشیێن خوینێ (کێمبوونا مەیینا خوینێ/Bleeding Disorders)،  یان کێشەیێن جگەر و گورچیسکان.
4. کونتراسێپشن (رێگریکرنا دووگیانیێ): وکو ھندەک جۆرێن حەبکێن رێگریکرنا دووگیانیێ یان ئامیرەیێن دناڤ مالبچووکی دا (IUD).

چارەسەری

چارەسەری ل سەر ئەگەرا بنەڕەتی، ساخلەمیا تە یا گشتی، و پلانێن تە یێن دووگیانییا پاشەروژێ ڤەدگەڕیت.

دەرمان:

• دەرمانێن دژە-هەودانێ یێن نە-ستیرۆیدی (NSAIDs): وەک ئایبوپڕۆفین، بۆ کێمکرنا ئێش و خوین بەربوونێ.
• ترانێگزامیک ئەسید (Tranexamic Acid): دەرمانەکە کو ب رێکا هاندان بۆ مەیاندنێ، هاریکارە بۆ کێمکرنا خوێندانێ.
• کۆنترۆلا زاروکبوونێ یا هۆرمۆنی: حەبک، IUD یێن هۆرمۆنی (وەک: مایرێنا)، یان دەرزیک دشێن زڤڕوکا هەیڤانە رێکبێخن و گەلەک کێم بکەن.
• چارەسەریا پرۆجێستیرۆنی: بۆ راستڤەکرنا نە-هەڤسەنگییا هۆرمۆنی.

رێکار و نەشتەرگەری

هەروەسا چارەسەریا نەشتەرگەری ژی هەیە ژبۆ هندەك ئەگەرێن دیارکری.

خوین دیتن ژ دەرڤەی ماوەیێ زڤڕوکا هەیڤانە (Metrorrhagia)

تایبەتمەندیێن سەرەکی

• دەم : خوین دیتن بێی پێشبینییە و د دەمەکی دا پەیدا دبیت کو تە پێشبینیا زڤڕوکا هەیڤانە نەکریە.
• هاتنا خوینێ: هاتنا خوینێ دبیت ب گوهۆڕیت ژ خوین دیتنەکا هێدی (تنێ چەند دلۆپێن خوینێ) هەتا هاتنەکا کو زێدەتر وەک زڤڕوکا هەیڤانە یا ئاسایی بیت.
• رێکی: شێوێ رێک یێ ئاسایی یێ زڤڕوکا هەیڤانە تێکددەت.

ئەگەرێن سەرەکی

1. نە-هەڤسەنگیێن هۆرمۆنی

ئەڤە ئەگەرەکێ گەلەک بەربەلاڤە. گوهۆڕینێن د ئیسترۆجین و پرۆجێستیرۆنێ دا دشێن ببنە ئەگەرێ ڤەمالینا نە-پێشبینیکری یا ناڤپووشێ مالبچیکی.

• پێش-بدوماهیک هاتنا زڤڕوکا هەیڤانە د ژیێ ئافرەتێ دا (Perimenopause).
• هەبوونا کیسکان.
• نەخۆشیێن تایرۆیدێ.
• دەستپێکرن، ب دووماهی ئینان، یان ژبیرکرنا دوزێن کۆنترۆلا زاروکبوونێ یا هۆرمۆنی.

2. ئاریشێن پێکهاتەیی یێن زکماکی یان پەنجەشێر

3. ئەگەرێن گرێدایی دووگیانییێ

• خوین دیتنا چکلینێ (Implantation Bleeding): خوین دیتنەکا هێدی دەما هێکەکا پیتاندی ب مالبچیکی ڤە دهێتە گرێدان.
• دووگیانییا دەرڤەی مالبچیکی (Ectopic Pregnancy): رەوشەکا پزیشکی یا ب لەزە.
• ژبەرچوون (Miscarriage).

4. هەودان (Infections)

• نەخۆشییا هەودانا حەوزێ (PID).
• توشبوونێن سێکسی (STIs وەک کلەمیدیا یان گۆنۆریا).

5. برین یان رێکارێن پزیشکی

• برینداربوونا زێ یان حەوزێ.
• خوین دیتن پشتى پشکنینەکا حەوزێ، یان سێکس.

6. ئەگەرێن دی

• هندەک دەرمانێن تایبەت (وەک: دەرمانێن ڕوونکرنا خوینێ).
• سترێس یان گوهۆڕینێن مەزن د ژیانێ دا.

چارەسەری ژی گرێدایە ب ئەگەری ڤە ئەڤجا یا پێدڤیە سەرەدانا نوژدارەکێ تایبەتمەند بکەی.

زڤڕوکا هەیڤانە د ماوەیێ کێمتر ژ 21 ڕۆژان (Polymenorrhoea)

نیشانەیا سەرەکی یا ڤێ رەوشێ راستەوخۆیە (بێی ئالۆزی) : 

• سۆرێن بێهناڤەدانێ یێن کو گەلەک نێزیکی ئێک دوو دهێن (ب شێوه‌یه‌كێ به‌رده‌وام کێمتر ژ ٢١ رۆژان د ناڤبەرا وان دایە).

زڤڕوکا هەیڤانە ب خۆ دشێت ل دەمێ هەر زڤڕوکەکێ دا هێدی، ئاسایی، یان گران بیت. ئاریشەیا سەرەکی ل دووبارەبوونێ یە (رێژەیا زێدەیا هاتنێ).

ئەگەرێن سەرەکی (یێن پۆلیمێنۆڕیا)

پۆلیمێنۆڕیا پتریا جاران گرێداییە ب تێکچوونەکێ د زڤڕوکا هۆرمۆنی دا، ب تایبەتی ل نیڤا ئێكێ (قۆناغا چیکلدانەیی).

• بلەزبوونا قۆناغا چیکلدانەیی: ئەڤە ئەگەرا هەرە بەربەلاڤە. دەمێ د ناڤبەرا ڕۆژا ئێكێ یا زڤڕوکا هەیڤانە و هێکدانانێ کێمترە ژ ئاسایی.
• نەبوونا هێکدانانێ (Anovulation): بێی هێکدانان، لەش پرۆجێستیرۆنێ بەرهەم نائینیت. ئەڤە دبتە ئەگەرێ رەوشەکا کو ئیسترۆجین کونترولە و تێدا ناڤپووشێ مالبچیکی کۆم دبت و پاشی ب شێوەیەکێ نە-پێشبینیکری و پتریا جاران ب لەز ڤەدمالیت.

و گەلەك ئەگەرێن دی....

زڤڕوکا هەیڤانە ڕوویددەت زێدەتر ژ مەودایێ 35 ڕوژان (Oligomenorrhoea)

نیشانەیا سەرەکی یا ڤێ رەوشێ یا ب ساناهییە:

• هەبوونا تنێ 4 هەتا 9  زڤڕوکێن هەیڤانە د سالەکێ دا.

ئەگەرێن سەرەکی

• هەبوونا کیسکان: ئەڤە ئەگەرا هەرە بەربەلاڤە.
• کۆنترۆلا هۆرمۆنی یا زارووکبوونێ: ب تایبەتی د چەند هەیڤێن ئێكێ دا یێن بکارئینانا رێبازەکا نوی (وەکی: حەب، دەرزیك، یان IUD), یان پشتی راوەستاندنا وان، دشێت زڤڕوکێن بیهنڤەدانێ گەلەک کێم بکەت یان ب تەمامی ب راوەستیت هەتا لەش ڤەدگەریتە سەر شێوازێ ئاسایی.
• سترێس.
• کێمبوونا کێشا لەشی، کێشا لەشی یا کێم، یان وەرزشکرنا زێدە: لەش ڤێ چەندێ وەک رەوشەکا سترێسێ دبینیت و کارێن نە-پێدڤی یێن وەک زاوزێیێ ب دوماهی دئینیت بۆ پاشکەفتکرنا وزەیێ. ئەڤە د ناڤ وەرزشڤانان و کەسێن ب نەخۆشیێن خوارنێ (eating disorders) ڤە گرێدایی بەربەلاڤە.
• نەخۆشیێن تایرۆیدێ: چ تایرۆیدا ب لەز (hyperthyroidism) و چ یا ب هێدی (hypothyroidism) دشێن زڤڕوکا هەیڤانە تێکبدەن.
• بلندبوونا پرۆلاکتینێ (Hyperprolactinemia): ئاستێن بلند یێن هۆرمۆنا پرۆلاکتینێ (یا کو بەرهەمئینانا شیری هان ددەت) دشێنن رێگریێ ل هێکەدانێ بکەن.
• رەوشێن دی یێن کورەڕژێنان: ئاریشێن کو گرێدایینە ب ڕژێنێن مەژی ڤە.

ئەگەر ئەڤ ئاریشە نەهێتە چارەسەرکرن دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا چەندین نەخۆشیێن دی وەکی نەزوکی و مەزنبوونا ناڤپووشێ مالبچیکی و هتد...

چارەسەری

گوهۆڕینێن شێوازێ ژیانێ: ئەڤە ئێکەم رێبازە بۆ گەلەک حالەتان. کۆنترۆلکرنا سترێسێ، گەهشتن ب کێشا لەشی یا ساخلەم.

ئازاردیتن د زڤڕوکا هەیڤانەدا (Dysmenorrhoea)

جۆرێن ئێشانا زڤڕوکا هەیڤانە (Dysmenorrhoea)

دوو جۆرێن سەرەکی هەنە:

1. یا سەرەکی (Primary Dysmenorrhoea)

• ئه‌و چییه‌؟ ئەڤە (گرژبوونا) رێک، یا بەربەلاڤ ل دەمێ زڤڕوکێ یە کو ب ئەگەرێ نەخۆشییەکا دی نینە. ئێش ب شێوەیەکێ راستەوخۆ گرێداییە ب زڤڕوکا هەیڤانە ڤە.
• کارتێکرن ل کێ دکەت؟ پتریا جاران د  جارێن دەستپێکێ یێن زڤڕوکا  ئافرەتێ (مێناڕکی/menarche) دا و ب دەمێ چوونا ژیێ وێ یان پشتی زارووکبوونێ کێمتر دبیت.
• ئەگەر: ئێش ب ئەگەرێ ماددەیا کیمیایی یا سروشتی یە ب ناڤێ پرۆستاگلاندین کو د ناڤپووشێ مالبچیکی (ئەندۆمێتریۆم) دا دهێتە بەرهەمئینان. پرۆستاگلاندین دبنه ئەگەر کو ماسوولکێن مالبچیکی گرژ ببن  بۆ هاریکارییا ڤەمالینا ناڤپووشی. ئاستێن بلند یێن پرۆستاگلاندینێ دبتە ئەگەرێ گرژبوونێن بهێزتر و ب ئێشتر و دشێت ببتە ئەگەرێ دلرابوونێ، زکچوونێ، و سەرئێشێ.

2. یا دووەمی (Secondary Dysmenorrhoea)

• ئه‌و چییه‌؟ ئەڤە ئێشانەکا ده‌مێ زڤڕوکێ یە کو ب ئەگەرێ نەخۆشییەک یان تێکچوونەکا ژیانەوەییا زاوزێیێ پەیدا دبت.
• کارتێکرن ل کێ دکەت؟ ئەڤ جۆرە پتریا جاران د ژیێ مەزنتر دا پەیدا دبت، پشتی چەندین سالێن زڤڕوکا هەیڤانە یێن ئاسایی.
• ئەگەر: ئێش ب ئەگەرێ رەوشەکا دیارکری یە. ئەگەرێن بەربەلاڤ ڤەدگرن:

1. ئەندۆمێتریۆسیس (Endometriosis): ئەگەرا هەرە بەربەلاڤە شانەیێن کو وەک ناڤپووشێ مالبچیکی نە ل دەرڤەی مالبچیکی گەشە دکەن، کو دبنە ئەگەرێ هەودان و ئێشەکا دژوار.
2. ئەدینۆمایۆسیس (Adenomyosis): شانەیێن ناڤپووشێ مالبچیکی دچنە ناڤ دیوارێ ماسوولکەیی یێ مالبچیکی دا.
3. نەخۆشییا هەودانا حەوزێ (PID): توشبوونا ئەندامێن زاوزێیێ.
4. تەنگبوونا ستوهێ مالبچیکی (Cervical Stenosis): ڤەبوونا ستوهێ مالبچیکی گەلەک بچووکە، کو رێگریێ ل هاتنا خوینا زڤڕوکێ دکەت، و دبتە ئەگەرێ پەستانەکا ب ئێش د مالبچیکی دا.
5. بکارئینانا ئای-یو-دی (IUD): ب تایبەتی ئای-یو-دی یێن نە-هۆرمۆنی (یێن مسێ).

نیشانە

ئێشان پتریا جاران ل ناڤ زکێ خوارێ دهێتە هەستکرن، لێ دشێت بەربەلاڤ ببیت بۆ پشتێ و رانان.

نیشانێن بەربەلاڤ ڤەدگرن:

• ئێشەکا لەرزین یان گرژبوون ل ناڤ زکێ خوارێ.
• ئێشەکا بەند، یا بەردەوام.
• ئێشەکا کو 1-3 رۆژان بەری زڤڕوکا هەیڤانە دەستپێدکەت، 24 دەمژمێران پشتی دەستپێکا زڤڕوکێ د گەهتە لوتکێ، و پشتی 2-3 رۆژان کێم دبیت.
• دلرابوون.
• زکچوون یان ڤالاکرنا زکی.
• سەرئێش.
• گێژبوون.
• ماندیبوون.

رێبازێن چارەسەریێ

چارەسەری گرێداییە ب وێ چەندێ کا ئێشانا زڤڕوکێ یا سەرەکییە یان دووەمی.

بۆ یا سەرەکی:

• گەرمی: بالیفەکا گەرمکرنێ (Heating Pad) یان شەپەکا ئاڤا گەرم ل سەر زکی دشێت گەلەک کاریگەر بیت.
• دەرمانێن ئێشکێمکرنێ یێن بێی رەچەتە (NSAIDs): ئایبوپڕۆفین (Advil, Motrin) یان ناپڕۆکسین (Aleve) ئێکەم رێبازن بۆ بەرەڤانیێ. ئەڤ دەرمانە کار دکەن ب رێکا گرتنا پرۆستاگلاندینان. باشترە ل دەمێ ئێکەم نیشانا زڤڕوکا هەیڤانە یان ئێشێ بهێنە وەرگرتن.
• گوهۆڕینێن شێوازێ ژیانێ: وەرزشکرنا رێک، خوارنەکا ساخلەم، و کۆنترۆلکرنا سترێسێ دشێن هاریکار بن. هندەک ڤەکۆلین ئاماژێ ددەن کو خوارنا تەمامکەران وەک ڤیتامین B1، مەگنیسیۆم (Magnesium)، و چەوریێن ئۆمێگا-٣ دشێن مفادار بن.

بۆ یا دووەمی:

• چارەسەرکرنا ئەگەرا بنەڕەتی: ئەڤە کلیدە بۆ چارەسەریێ.

نڤیسین و ئامادەکرن: هێما کامیران

ژێدەر:

1. GYNAECOLOGY ILLUSTRATED
2. MEDSCAPE
3. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37910035/