ئۆتیزم تێکچوونەکا گەشە دەمارییە گەلەک جاران ژ زارۆکاتیێ دەستپێدکەت، و ب شێوەکی سەرەکی کاریگەریێ دکەت ل سەر تێکەلیێ " پەیوەندیێ" و کارلێکا کۆمەڵایەتێ و ڕەفتاران . و هاتیە ناڤکرن ب " دورزڤڕین " چونکی توندی و نیشانێن وێ ب شێوەکی بەرفرەهـ ژ کەسەکی بۆ کەسەکی دیتر جێوازن .
ساڵۆخەتێن بنەرەتییە ئوتیزمێ :
زەحمەتی د پەیوەندیا کۆمەڵایەتیدا : وەکی تێگەهشتنا نیشانێن نە لەفزی ئانکو ( زمانێ لەشی ، تونا دەنگی )، یان زەحمەت هەبوون د دەستپێکرنا دیالۆکەکی یان بەردەوامی پێدان .
شێوازێن ڕەفتارکرنێیە دووبارە یان ڕوتینی : وەکی هەردەم دووبارەکرنا هندەک پەیڤان، یان لڤینا هندەک لڤینێن دەستنیشانکری ( لڤاندنا دەستی و هەژاندنا لەشی) یان پێگیریەکا توند ب ڕوتینەکی ژیانێیە دەستنیشانکری .
گرنگیدانێن بەرتەنگ یان گەلەک تەرکیز : بۆ نموونە گرنگیدانەکا زێدە ب بابەتەکی یان یاریەکا دەستنیشانکری .
هەستیاریا هەستی : دبیتن کەسێ ئۆتیزم هەی هەستیاریەکا زور هەبیتن یان لاوازیا بەرسڤدانێ بۆ دەنگان ، ڕوناهیان ، بهنانان ، دەستلێدانێ .
ئەگەر یان فاکتەرێن پێشبینکری ( نەبتنێ ئەگەرەکی دەستنیشانکریە بەلکو زۆرن) ئەوژی ئەڤەنە :
- فاکتەرێن بۆماوەیی.
- فاکتەرێن بایولوجی ( گوهوڕین د گەشەبوونا مێشکی دا).
- فاکتەرێن ژینگەهی ( دبیتن ئەڤ جۆرێ فاکتەران کاریگەریا خۆ هەبیتن بەلێ نە ئەگەرێ سەرەکینە ).
دەستنیشانکرن :
دەستنیشانکرنا ئەڤێ تێکچوونێ دهێتە ئەنجامدان ب ڕێکا تیمەکا تایبەتمەند (وەکی نوژدارێ دەروونی ، پسپۆرێ هەڤپەیڤینێ ، پسپورێ دەروونی ) ، ئەڤ چەندە دێ ل دویف تێبینکرنا ڕەفتاران و مێژوویا گەشەپێدانێ ل دویف پیڤەرێن DSMـ5 یان ICDـ11.
چارەسەریکرن و پشتەڤانیکرن:
- چارەسەریا ڕەفتاری (ABA) : ئەڤ جۆرە چارەسەریە باشە بۆ ڕاستڤەکرنا ڕەفتاران و دەستڤەئینانا شارەزایێن نوی.
- چارەسەریا پەیڤینێ و هەڤپەیڤینێ : باشە بۆ هەڤپەیڤینێ .
- چارەسەریا پیشەیی: بۆ پێشخستنا بەهرەمەندیێن ژیانێ و سەربەخۆیێ .
- پشتەڤانیا خێزانێ : ب ڕێکا ئاراستەکرنا دەروونی و ڕاهێنانکرن ل سەر ڕێکێن سەرەدەریکرنێ .
هندەک جاران جۆرە دەرمان هەنە دهێنە بکارهینان بۆ چارەسەریکرنا نیشانێن هاوڕێ وەکی دلتەنگیێ و لڤینا زێدە ، بەلێ نابنە چارەسەرییا دوماهی بۆ ئۆتیزمێ .
کۆرتییا بابەتی
ئۆتیزم نە نەخۆشیەکە دهێتە چارەسەرکرن ب دەرمانان ، بەلکو حالەتەکا گەشەیە بەردەوام دبیت د ژیانا وی کەسی دا ، بەلێ زانینا پێشوەخت و پشتەڤانیا پێشوەختە گونجای دێ کارتێکرنەکا باش هەبت د کۆالیتیا ژیانا زارۆکی و خێزانا وی دا .
نڤيسین: خالد مسلم
ژێدەر: الجمعية الأمريكية للطب النفسي (2022). الدليل التشخيصي والإحصائي للاضطرابات النفسية (DSM-5-TR)