شێوازێ پەروەردەکرن و ڕاکرنا زارۆکان ژ خێزانەکێ بۆ خێزانەکا دی جیاوازە، و پاشخانەیا کەلتووری یا خێزانێ ڕۆڵەکێ مەزن هەیە د ئاراستەکرنا ڤێ پرۆسێسێ دا. کارێ دەیک و بابایە کو زارۆکێن خۆ مەزن کەن و بکەنە کەسەکێ پێگەهشتی یێ باش د ناڤ جڤاکی دا، کەسێن هوسا کو دشێن خۆ بخودان بکەن، و ژیانەکا سەرکەفتی ببەنە سەری. زارۆک ل دەسپێکا ژیانا خۆ وەک لاپەڕەکا سپی یە، چ ژ هەلگرتنا بەرپرسیارەتیێ و رێڤەبرنا ژیانا خۆ نزانن. ئەڤ لاپەرە ژی دگەل تێکەلیێ دگەل کەسێن دەوروبەر و دگەل بورینا دەمی هیدی هیدی فێردبیت بۆ هندێ کو ل پاشەرۆژێ ژیانەکا سەربەخۆ برێڤەببەت. رێکا پەروەردەکرنا زارۆکی ژلایێ دەیک و بابا ڤە ئێکە ژ فاکتەرێن کاریگەر ل سەر ڕاکرنا زاروکی. دێ ل ڤێ گوتارێ ژی بەحسی چار شێوازێن سەرەکی یێن پەروەردەکرنا زارۆکان کەین.
پەروەردەکرنا زارۆکان چییە؟
ل دەمێ دبێژن پەروەردەکرنا زارۆکان، ل ڤێ گوتارێ بەحسی هندێ یە کا چاوا دەیک و باب زارۆکێ خۆ مەزن دکەن. بەحسی پشتەڤانی کرن و فێرکرنا زارۆکی یە ل دەمێ هیدی هیدی مەزن دبیت، خەلەتیان دکەت، ژ خەلەتیێن خۆ فێر دبیت، و بەرپرسیارەتیێن گرێدای ب تەمەنێ خۆ ڤە وەربگریت، و کێشەیێن دهێنە رێکێ چارەسەر دکەت. ئانکو زارۆک ل دەمێ ژیانا خۆ دەسپێدکەت، پێشبینی ژێ دهێتە کرن کو خەلەتییان بکەت، و دگەل دەمی سەربوڕ بۆ چێدبن. ڕۆڵێ دەیک و بابا ل ڤێرێ پشتەڤانی کرنە، ئاراستەکرنە، راستڤەکرنە، و فێرکرنە. ئەڤ پرۆسێسە ژی دبێژنێ پەروەردەکرنا زارۆکان.
شێوازێن پەروەردەکرنێ
چار شێواز یێن سەرەکی یێن پەروەردەکرنێ هەنە، ئەو ژی ئەڤەنە:
- شێوازێ دەستهەلاتدارییا تۆند
- شێوازێ دەستهەلاتدارییا سڤک
- شێوازێ رێکپێدانێ
- شێوازێ گرنگی پێنەدانێ
بەری دەست ب روونکرنا ڕامانا هەر ئێک ژ ڤان شێوازان بکەین، پێدڤییە بزانین کو مەرج نینە دەیک و باب هەمی گاڤا پێگیری ب ئێک ژ ڤان شێوازان بکەن، بەلکو دبیت دوو شێوازان یان پتر بکاربینن و ل دویف بارودوخان. بۆ نموونە، ئەگەر زارۆک ل بن مەترسیێ بیت ژ ئەگەرێ هەر بارودوخەکێ، دبیت دەیک و باب شێوازەکێ تۆند بکاربینن کو جهێ دانوستاندنێ نەهێلن دا کو زارۆکێ خۆ بپارێزن. ئەگەر ژی وانا دڤیا رێکێ بدەنە زارۆکێ خۆ ئەو بخۆ بڕیارێ بدەت و سەربوڕەکێ ژێ وەربگریت و ژێ فێربیت، دبیت رێکەکا ئاسان تر و نەرم تر بکاربینن.
دهێتە گوتن کو: “زارۆکێن تە ژ کریارێن تە فێردبن، نەک ئامۆژگاریێن تە”
ئێک: شێوازێ دەستهەلاتدارییا تۆند
د ڤێ شێوازێ دا دەیک و باب یاسایێن گەلەک تۆند ددانن سەر زارۆکێن خۆ، و پێشبینیێن گەلەک مەزن و بلند ژێ دکەن، و سزادانێ بکاردئینن بۆ ئاراستەکرنا رەفتارێن زارۆکی. ئەو دەیک و باب یێن ڤێ شێوازێ بکاردئینن گەلەک رژدن ل سەر یاسایێن خۆ و ب ئێک جاری رێکا دانوستاندنێ تێدا ناهێلن، و هندە جارا زارۆک دهێتە سزادان سەرا کریارەکێ بەری کو بزانیت کا بۆچی ئەڤ یاسایا هوسا هاتییە دانان.
زارۆکێن ل بن شێوازێ دەستهەلاتدارییا تۆند دا مەزن دبن، گەلەک زیرەکن د بجهئینانا رێنمایا دا، و هەمی گاڤا رەفتارێن وانا ل بن کۆنترولا دەیک و بابایە. لێ دبیت دگەل بورینا دەمی هوسا مەزن بن و ترس ژ سزایێ ددلێ وان دا، هەر وەسا دبیت سەربوڕێن کێم هەبن د بڕیاردانێ ل سەر پرسەیێن ژیانا خۆ. ژبەر هندێ ژی، مەزن دبن و هندەک کێشە هەنە د سەرەدەریکرنا خۆ دگەل کەسێن دی د ژیانا جڤاکی دا، و هەر وەسا فێری بڕیاردانێ ب رێکەکا دروست نابن.
نموونە ل سەر ڤێ شێوازێ ژی هەر وەک ل سەر سفرا خارنێ هندەک یاسا هەبن، وەک بۆ نموونە؛ دێ وان خارنا خۆی وەک یێن هەمیا، و دێ هەمی گاڤا خارنا تە کرییە د سینیکا خۆ دا خلاس کەی. بەلێ پا دگەل هەبوونا ڤان یاسایا، دێ سزا هەبن، و زارۆک بخۆ نزانیت بۆچی ئەڤ یاسایە هوسا هاتینە دانان یان چ گرنگییا خۆ هەیە بۆ ژیان و ساخلەمییا وان.
دوو: شێوازێ دەستهەلاتدارییا سڤک
ئەڤ شێوازە ب شێوازێ نموونەیی دهێتە دانان چونکی د هەمان دەم دا نەرمی و دل فرەهی تێدا هەیە، و هەر وەسا ب شێوەکێ دیار جهێ دەیک و بابا وەک کەسێن مەزن ل ناڤ ماڵێ ژی دیاردکەت. زارۆک ل بن ڤێ شێوازێ دزانن و تێدگەهن کا چ ژ وانا دهێتە پێشبینی کرن، و ژبەر چ ئەگەر و بۆچی. ئانکو دەیک و باب ب روونی ئەگەرێن دانانا ڤان یاسایان بۆ زارۆکێن خۆ بەحسدکەن، و دبێژنە وانا ژی ئەگەر وان پێگیری پێ نەکر دێ چ رویدەت. هەر وەسا دەیک و باب گوهێ خۆ ددەنە بۆچوونێن زارۆکێن خۆ و پێشنیارێن وان بەرچاڤ دهێنە وەرگرتن.
ئەو زارۆکێن ل بن ڤێ شێوازێ گەشەدکەن پەیوەندییەکا گەلەک بهێز وباش دگەل دەیک و بابێن خۆ ئاڤادکەن. ل پاشەرۆژێ دبیتە ئەگەر وانا باوەری ب خۆ هەبیت، بەرپرس بن ل کریارێن خۆ، و شیان هەبن ژیانا خۆ و هەستێن خۆ برێڤەببەن. دێ کەسایەتییەکا بهێز هەبیت، و هەر وەسا زیرەکن و هەمی دەما ل دویف سەرکەفتنێ دچن.
ئەگەر هەر بەحسی نموونا سفرا خارنێ بکەین، دێ ل ڤێرێ یاسا هەبن بۆ وانا، لێ ئەو دزانن کا بۆچی ئەڤ یاسایە هاتینە دانان، و دێ چ دەرئەنجامێن خراپ ل سەر ساخلەمییا وانا هەبیت ئەگەر ئەو ل دویف نەچوون. هەر وەسا دێ وانا ژی رێک هەبیت هندەک جارا بۆچوونێن خۆ ل سەر خارنێ بێژن، یان ژی داخازا خارنەکا تایبەت بکەن ل حەفتیێ جارەکێ.
سێ: شێوازێ رێکپێدانێ
ل ڤێ شێوازێ دەیک و باب خۆ ددانن وەک هەڤاڵێن راستەقینە یێن زارۆکێن خۆ. گرنگییەکا گەلەک زێدە پێ ددەن، و دلێ وانا چ جارا ناهێلن، و چ پێشبینیێن مەزن ژێ ناکەن، و هەر وەسا رێکێ ددەنێ یا وان دڤێت بکەن. چ جارا ژی هەولا راستڤەکرن یان ژی ئاراستەکرنا رەفتارێن وانا ناکەن. ئەڤ جورە دەیک و بابە راستە کو رێکێ ددەنە زارۆکێن خۆ هەمی تشتا دیف دلێ خۆ بکەن، لێ ئەگەر کێشەیەک مەزن ژ ئەگەرێ وانا رویدا، ئەو دوودل نابن و دەست ژێ بەرددەن.
زارۆک ل بن ڤێ شێوازێ هەمی تشتا دیف دلێ خۆ دکەت، ئازادی یا هەی بڕیارێ بدەت چ بخۆت، کەنگی بنڤیت، و ئەرکێن خۆ یێن خاندنێ ژی بکەت یان نەکەت. زارۆکێن هوسا باوەرییەکا مەزن بخۆ هەیە، و شیانێن وانا یێن جڤاکی و تێکەلیێ بهێزن. بەلێ پا د هەمان دەم دا دبیت گەلەک داخازییا بکەن، و شیان نەبن هەستێن خۆ کۆنترول بکەن. ژبەر هندێ ژی دبیت زارۆکێن هوسا بگەهنە قوناغا سنێلەیی یان پێگەهشتنێ و ئەو ئامادە نینن بۆ هەلگرتنا هەر بەرپرسیارەتییەکێ.
ل سەر سفرا خارنێ ژی، زارۆکێن هوسا هەمی گاڤا ل دویف دلێ خۆ خارنێ دخۆن، گەلەک داخازییا دکەن، ب خارنێن ساخلەم رازی نابن، و کێم زەرزەوات و فێقی دخۆن. و هوسا مەزن دبن کو نەشێن خۆ دگەل خارنا خەلکێ رۆژانە یێ کۆمەڵگەهێ بگونجینن.
چار: شێوازێ گرنگی پێنەدانێ
د ڤێ شێوازێ دا، دەیک و باب پێدڤیێن زارۆکی یێن رۆژانە ژی بۆ دابین ناکەن، و هیچ گرنگیێ پێ نادەن. چ پێشبینییا ژ زارۆکێ خۆ ناکەن، هەر وەسا چ سنورا ژی بۆ نادانن. لێ دڤێت بزانین کو ئەڤە هەمی گاڤا ب حەزێت دەیک و بابا روینادەت، گەلەک جارا ژ ئەگەرێ بارودوخێن ژیانا خێزانێ یێن زەحمەت ئەڤە چێدبیت. بۆ نموونە ئەگەر خێزان تنێ ژ دەیک یان تنێ ژ بابی پێکبهێت (ژێکڤەبن)، یان ژی ئەگەر هەردووکا ژی کار هەبیت و گەلەک درەنگ دمیننە ل کارێ خۆ، یان ژی ئەگەر دەیک یان باب ئێشێن دەروونی، یان ژی جڤاکی، یان ژی ساخلەمی هەبیت.
زارۆکێن ل بن ڤێ شێوازێ مەزن دبن، ژبەر نەچارییا خۆ دبنە کەسێن هوسا کو دشێن دگەل بارودوخێن زەحمەت خۆ بگونجینن، و پشتبەستنێ ب خۆ دکەن هەر ل ژییەکێ بچیک. لێ گەلەک زەحمەتە بۆ وانا هەستێن خۆ کۆنترول بکەن، و زوی ب زوی نەشێن پەیوەندیێن بهێز دگەل کەسێن دەوروبەر گرێبدەن. مەزن دبن و وانا باوەری بخۆ نینە، و دبیت بکەڤنە بن کاریگەریێن کەسێن خراپ دەرڤەی خێزانێ.
زارۆکێن هوسا هەر خارنا ساخلەم ب دەست وان ناکەڤیت، و خێزانا وانا سفرەکا خارنێ یا رێکخستی رۆژانە نادانیت. هزرا وانا تنێ ئەوە کا نوکە چ بخۆن و چاوا خۆ تێر کەن، و پێدڤیێن وانا یێن رۆژانە ناهێنە بەردەست کرن.
شێوازێ پەروەردەکرنێ کەسەکێ باش مسوگەر ناکەت
دڤێت بزانین کو شێوازێ پەروەردەکرنێ تنێ نینە کو کاریگەری ل سەر پاشەرۆژا زارۆکی هەبیت، بەلکو گەلەک تشتێن دی ژی یێن هەین. وەک خێزانا مەزن، جیران، قوتابخانە، هەڤال، و میدیا و بارودوخێن ژینگەهێ ب گشتی. لێ بێ گومان پەروەردەکرنا دەیک و بابا ئێک ژ فاکتەرێن بهێزە، مرۆڤەکێ باش ل پاشەرۆژێ مسوگەر ناکەت، لێ رێژەیا هندێ زێدەتر دکەت.
دەرئەنجام
شێوازێ دەستهەلاتدارییا سڤک باشترینە د پەروەردەکرنا زارۆکان دا، و دەرئەنجامێن ئەرێنی و باش ل ناڤ زارۆکا ل پاشەرۆژێ دهێلیت. هندەک یاسا و سنورێن دیار بۆ زارۆکی ددانیت، کو بۆ دهێتە دیارکرن کا بۆچی هوسا هاتنە دانان. و رێکێ ژی ددەتە زارۆکی بۆچوونا خۆ هەبیت، و جهی بۆ دانوستاندنێ ژی دهێلیت. ل دوماهیکێ ژی، زارۆکەکێ ساخلەم و زیرەک ژێ چێدبیت. سۆپاس بۆ خاندنێ و هیڤیا مفایی.
نڤیسین: احمد مصطفى
ژێدەر:
- Sanvictores, T., & Mendez, M. D. (2022, September 18). Types of parenting styles and effects on children. StatPearls- NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK568743/
- Nelson, C. (2023, May 10). The 4 types of Parenting styles: What style is right for you? MAYO CLINIC. Retrieved October 2, 2025, from https://mcpress.mayoclinic.org/parenting/what-parenting-style-is-right-for-you/