ڕۆڵێن کۆمەڵایەتی (Social Roles) تێگەهەکە کو پێکهاتییە ژ پێشبینیێن خەلکی، و کرێارێن کو پێدڤییە بهێنە کرن، و نۆرمێن بەربەلاڤ، ل سەر کارەکێ یان جهەکێ تایبەت ل ناڤ جڤاکی ( وەک کارێ قوتابی، یان ژی یا دەیک و باب، کارەکێ ل کۆمپانیەکێ یان دەزگەهەکێ فەرمی، یان ژی چاوا کەسەک رەفتارێ دکەت وەک هەڤال، یان برا). ئەڤ دیتن و پێشبینیێن کەسێن دەوروبەر رێکێ نیشا مە ددەن کا چەوا رەفتارێ بکەین ل هەر جهەکێ و چاوا ب ڕۆڵێن جیاواز یێن ژیانا خۆ رابین.
وەک بۆ نموونە، دهێتە پێشبینی کرن کو برایێ بچیک دەمێ ب ڕۆڵێ خۆ رادبیت وەک برا، ب رێزگرتن و جوانی دگەل برایێ مەزن باخڤیت. دەیک ژی دهێتە پێشبینی کرن کو یا ب دلۆڤانییە دگەل زاروکێن خۆ. هەر وەسا قوتابی دهێتە دیتن وەک کەسەک کو پێدڤییە ب کارێ خاندنێ ڕابیت و رۆژانە ئەرکێن خۆ بجهبینیت. ئەگەر سەحکەینە کارێ نوژداری ژی، دهێتە دیتن وەک کەسەک کو گەلەک زانست وەرگرتییە و پێدڤییە ل سەر کو ساخلەمی و ژیانا خەلکی بپارێزیت. هەر وەسا دگەل هەر ڕۆڵەکێ دی ل ناڤ جڤاکی. خەلک هندەک پێشبینییا و رێکێن دروست یێن رەفتارێ ددانن بۆ هەر شولەکێ. ئەڤە ژی ل ناڤ جڤاکناسیێ ب ڕۆڵێن جڤاکی دهێتە زانین.
ئەنجامدانا ڕۆڵان
ڕۆڵێن جڤاکی و ئەو بنەما و یاسایێن جڤاک بۆ هەر کارەکێ ددانیت هەمی گاڤا و ژلایێ هەمی کەسان ڤە هەر وەک خۆ ناهێنە بجهئینان. تێگەهەکێ دی یێ گرێدای ب هندێ ڤە دبێژنێ ئەنجامدانا ڕۆڵێ (Role Performance)، کو دیار دکەت کو هەر ڕۆڵەک دبیت وەک بنەمایێن جڤاک بۆ ددانیت بهێتە بجهئینان، یان ژی د هندەک خالان دا دگەل بیت و هندەکا نە، یان ژی دبیت هەر ب ئێک جاری گەلەک یا جیاواز بیت ژ وان بنەمایان. ئەڤە ژی ل دویف وی کەسی دمینیت یێ کو د ژیانا ڕاستەقینە دا ب ڕۆڵەکێ رادبیت، کا دێ چەند یێ جیاواز یان وەکهەڤ بیت دگەل بنەما و پێشبینیێن جڤاکی.
هەروەسا پێدڤییە بزانین کو هەر کەسەک د ناڤ جڤاکەکێ دا بژیت، ب گەلەک ڕۆڵان رادبیت د هەمان دەم دا. وەک کەسەک ل ناڤ مالێ دا برا و کوڕ بیت، دگەل هەڤالا هەڤال بیت، ل ناڤ قوتابخانێ ژی قوتابییە. دبیت ژی ئێک هەبیت ل ناڤ مالێ دەیک بیت، دگەل کارێ خۆ ژی نوژدارە، و هوسا... ئانکو هەر کەسەک ل ناڤ جڤاکی گەلەک ڕۆڵ یێن هەین پێ رابیت. لێ هەبوونا گەلەک ڕۆڵان کێشەیا ژی بۆ کەسی چێدکەت، ئانکو دبیت هەڤسەنگییا د ناڤبەرا ڕۆڵان دا تێک بچیت، یان ژی دوو ڕۆڵێن جیاواز هوسا پێدڤییاتی هەبن کو هەڤدژ بن دگەل ئێک.
فشارا ڕۆڵێ و هەڤدژییا ڕۆڵان
فشارا ڕۆڵێ (Role Strain) ژی وی دەمی رویددەت دەمێ ئێک ڕۆڵ تنێ د ناڤ ژیانا کەسی دا گەلەک یێ ب زەحمەت بیت و گەلەک پێدڤییاتی و داخازی هەنە بۆ ئەنجامدانێ. هەر وەک نۆژدارەک کو ژبەر کاری و زەحمەتییا خاندنێ و نوژداریێ دکەڤیتە بن فشارەکێ و ئەڤ کارە گەلەک ژ کارێن دی و ڕۆڵێن دی یێن وی کەسی تێک بدەت.
هێشتا کێشەکا دی کو ژ هندێ رویددەت دبێژنێ هەڤدژییا ڕۆڵان (Role Conflict)، ئەڤە ژی هینگێ رویددەت ئەگەر پێشبینیێن کو دهێنە کرن ژ دوو ژ ڕۆڵێن کو کەس پێ ڕادبیت هەڤدژی ئێک بن، هەر وەک دەمێ بابەک داخاز ژێ دهێتە کرن کو ل کومبوونا سەمیانێن قوتابییان ل قوتابخانێ ئامادەبیت لێ ژبەر کارێ خۆ هەر ل وی دەمی نەشێت ئامادە بیت. ل بارودوخێن هوسا ژی پێدڤییە فەراتی بهێتە بکارئینان و کارێن گرنگتر بهێنە ئەنجامدان.
هندەک جارا ژی پێشبینیێن جڤاکی بۆ ڕۆڵێ کەسەکێ یا دروست نینە، یان ژی دگەل بهایێن کەسی ناگونجن. هەمی گاڤا ژی پێدڤییە کەس هوسا یێ هشیار بیت ل سەر چاوانییا ئەنجامدانا هەر کارەکێ و هەڤسەنگیێ بێخیتە د ناڤبەرا پێشبینی و داخازیێن جڤاکی ژ لایەکێ، و پێدڤییاتی و بهایێن کەسی ژلایەکێ دی ڤە. بۆ نموونە، دهێتە پێشبینی کرن ل ناڤ جڤاکێ مەدا، کو دەمێ قوتابییەک پێ ل یاسایا قوتابخانێ ددەت، چ قوپیا کرن بیت یان ژی هەر کارەکێ دی، قوتابییێن دی یێن هەڤال چ نابێژنێ، بەلکو خۆ بێ دەنگ دکەن، زیرەک دبینن، یان ژی دەستخۆشیێ لێ دکەن. دبیت ئەڤ پێشبینییە بۆ ڕۆڵێ قوتابیێن هەڤالێن ئێک دگەل بهایێن گەلەک کەسێن دی نەگونجن. ژبەر هندێ ژی دگەل دەمی دبیت ئەڤ کەسە بهایێن خۆ یێن کەسی ژدەست بدەت بۆ ڕازی کرنا پێشبینیێن جڤاکی. ئانکو پێدڤییە کەس یێ هشیار بیت ل سەر هەڤدژییا هندەک جارا د ناڤبەرا داخازیێن جڤاکی و پێدڤی و بهایێن کەسی دا رویددەت، و هندی بشێت بهایێن کەسی یێن باش ژدەست نەدەت بۆ ڕازی کرنا پێشبینیێن کەسێن دەوروبەر.
ب رێکا تێگەهشتنا ڤان تێگەهێن گرێدای ب ڕۆڵێن کومەڵایەتی ڤە، و کێشەیێن ژێ چێدبن، تاک دشێت پتر هەڤسەنگیێ بکەت د ناڤبەرا ڕۆڵێن جیاواز یێن کو پێدڤییە ل سەر ئەنجامبدەت، و هەر وەسا دشێت پتر وان خاڵا دەستنیشان بکەت یێن گرێدای ب بها، کەسایەتی، و ناسناما خۆ، دا کو ڤان پێکهاتەیێن گرنگ یێن ژیانا خۆ ژدەست نەدەت. هەر وەسا ب رێکا بکارئینانا خشتەکێ بۆ رێکخستنا فەراتیێ کەس دشێت ب ڕۆڵێن خۆ یێن گرنگ باشتر رابیت.
پۆختە
هەر کەسەک ل ناڤ ژیانا خۆ دا ب گەلەک ڕۆڵان رادبیت، و دا کو ژیان یا رێکخستی بیت پێدڤییە بەرسڤا ڤان پسیارا بزانیت:
- هەمی ڕۆڵێن تو نوکە پێ ڕادبی ل لیستەکێ بنڤیسە و دەستنیشان بکە.
- هەر هەڤدژییەکێ د ناڤبەرا ڕۆڵان دا دیار بکە.
- بزانە کیشک ژ ڤان هەمی ڕۆڵان گرنگ ترە، و کیشک پێدڤییە کارێ خۆ تێدا سڤک تر بکەی؟
- پسیارێ ژ خۆ بکە کا تە چاوا دڤێت بهێیە دیتن ل هەر ڕۆڵەکێ، و جڤاک چاوا دڤێت تە ببینیت؟ هەڤسەنگیێ د ناڤبەرا دیتنا جڤاکی، و بها و ناسناما خۆ دا ژدەست نەدە.
- هەر گاڤا تە هەست ب واستیانێ کر، کەسێن نیزیک یێن خۆ ئاگەهدار بکە، چونکی کەس نینە پێدڤی ب پشتەڤانی وهاریکارییا کەسێن دی نەبیت.
سوپاس بۆ خاندنێ و هیڤیا مفایی.
نڤیسین: احمد مصطفى