توڕا پەیوەندیێن کۆمەڵایەتی (Social Networks)، توڕەکا پەیوەندی و هەڤنیاسین ولێکتێگەهشتنێ یە، د ناڤبەرا کەسان، گڕۆپان و رێکخراوان دا ل ناڤ جڤاکی. ئەڤ پەیوەندیێن جڤاکی هەردوو جۆرێن پەیوەندیێن ئۆنلاین (ب رێکا ئینتەرنێتی) و یێن د ژیانا راستەقینە ژی دا بخۆڤە دگریت. پەیوەندیێن کۆمەڵایەتی کاریگەریێ ل رێکا هاتنوچوونا پێزانینا، مال و سامانێ و سەرچاوەیێن ماددی و مەعنەوی، د ناڤبەرا ئەندامێن یەکەیێن جیاواز یێن جڤاکی دا دکەت، و پەیوەندیێن هوسا ژێدەرەکێ گرنگێ کارتێکرنێ یە ل کەسێن دەوروبەر. توڕێن پەیوەندیێن کۆمەڵایەتی گرنگییەکا مەزن هەیە د ژیانا کەسی دا، ژ لێگەڕیان و دیتنا دەرفەتێن کاری، ب دەستڤەئینانا پێزانینێن گرنگ، و هەتا وەرگرتنا پشتەڤانییان ل دەمێ پێدڤییاتیێ. ئەگەر تاک یێ هشیار ژی بیت ل سەر توڕێن کۆمەڵایەتی یێن خۆ، دشێت وان جهـ و پەیوەندییان دەستنیشان بکەت یێن کو تێدا کێشە بۆ چێدبن، وەک هەست ب تنێ بوونێ، بێ پشتەڤانییێ، و بێ هێزییێ. هەر وەسا دێ شێت وان جها ژی دەستنیشان کەت یێن کو تێدا دشێت دانوستاندنێن ئەرێنی بکەت، پەیوەندیێن بهێز ئاڤاکەت، وسەرچاوە و پێزانینا لێک بگهوریت و خۆ بهێزتر لێ بکەت. هوسا ژی دێ شێت وان پەیوەندییا یێن کو کاریگەرییەکا نەرێنی ل سەر هەی، دگەل دمینیت و بەردەوامیێ نەدەتێ، و وان پەیوەندیێن ئەرێنی ژی بهێزتر لێ بکەت و بەردەوام بیت ل سەر. ئانکو پەیوەندیێن تە یێن جڤاکی شیانێن تە دیاردکەن بۆ دەستڤەئینانا پێزانینا، دەرفەت و سەرچاوەیان ژی، ژبەر هندێ ژی جهێ تە ل ناڤ توڕێن پەیوەندیێن کۆمەڵایەتی گەلەک گرنگ ترە ژ تایبەتمەندیێن تە یێن کەسی و یێن خاندنێ. دێ ل ڤێرێ ژی بەحسی هندەک تێگەهێن گرێدای ب ڤان پەیوەندیییا کەین، دا کو ببیتە رێکەک بۆ هەر کەسەکێ بشێت باشتر ب ڤان پەیوەندییا بگەهیت، و باشتر بکاربینیت بۆ بەرژەوەندیێن خۆ.
گرێک و پەیوەندی
دناڤ توڕا پەیوەندیێن کۆمەڵایەتی دا، دوو پێکهاتە هەنە، ئەو ژی گرێکن و پەیوەندینە. گرێک دبیتە کەسەک یان دەزگەهەک یان رێکخراوەک ل ناڤ توڕێ دا، پەیوەندی ژی ڤان گرێکان گرێددەت و تێکەلی ئێک دکەت. ئەگەر بەحسی گڕۆپەکێ بچیک یێ تیلیگرامی بکەین، هەر ئەندامەک تێدا دبیتە گرێک، و نامە و وێنەیێن تێدا دهێنە فرێکرن دبنە پەیوەندی. هەر کەسەک ل ناڤ خەلکی دا دبیتە گرێکەک ل ناڤ توڕا مەزن یا پەیوەندیێن کۆمەڵایەتی. و ل ناڤ ڤێ توڕێ دا، گرێک وەک ئێک نینن، ئانکو کەس وەک ئێک نینن، هەر وەسا پەیوەندی ژی دبیت بۆ ئارمانجەکا سۆزداری بیت، یان ژی گرێدای ب کاری بیت، یان ژی پەیوەندییەکا ئابووری، یان ژی جڤاکی بیت، هتد...
پێدڤییە تاک گرنگیێ ب کوالیتیا ڤان پەیوەندییا بدەت، هەر وەسا کوالیتیا گرێکێن نیزیک ل ناڤ توڕێ دا. د هەمان دەم دا، ژمارا ڤان گرێک و پەیوەندیێن نیزیک ژی گرنگییەکا مەزن هەیە، ئانکو ئەگەر کێم بن، دبیت چ مفایێ ژێ نەبینی، ئەگەر ژمارەکا زێدە مەزن ژی بن، دبیت گەلەک ژ دەمێ تە و ژیان و شیانێن تە ببەت. ژبەر هندێ ژی گرنگیدان ب کوالیتی و ژمارا ڤان گرێک و پەیوەندییا و جهێ تە ل ناڤ توڕێ دا گەلەک یا باشە بۆ پاشەرۆژا تە.
پەیوەندیێن بهێز و پەیوەندیێن لاواز
دوو جۆرێن پەیوەندییان هەنە ل دویف هێزا ڤان پەیوەندییان. یێن هەین یێن بهێز، وەک پەیوەندیێن خێزانێ و هەڤالێن نیزیک. یێن هەین یێن لاواز ژی، هەر وەک کەسەک تو ژدویر ناس دکەی یان ژی تە جارەکێ بۆ دەمەکێ کورت دگەل ئاخفتییە.
هەر ئێک ژ ڤان جۆرە پەیوەندییان بۆ مەبەستەکێ دهێتە بکارئینان، پەیوەندیێن بهێز ئەون یێن کەس دشێت پتر پێشبینییا پشتەڤانییەکا ماددی و مەعنەوی یا بهێز ژێ بکەت. لێ هەبوونا پەیوەندیێن لاواز ژی بۆ هەر کەسەکێ دەرفەتا زێدە دکەت. دەرفەتێن ڤەدیتنا کاری، ب تایبەت ب رێکا پەیوەندیێن لاواز دهێت، پتر خۆ ژ پەیوەندیێن بهێز. ئەڤە ژی دبێژنێ هێزا (گرانۆڤیتەر) یێ پەیوەندیێن لاواز.
ئانکو پەیوەندیێن بهێز پشتەڤانییەکا مەزن یا سۆزداری و ماددی ژێ دهێت ل دەمێ کەسەک د نەخۆشیان دا بیت، یان ژی د دەمەکێ زەحمەتێ خۆ دا بیت. لێ پەیوەندیێن لاواز دشێن هزرێن نوی، دەرفەتێن نوی، و پەیوەندیێن مفادار یێن نوی بیننە ناڤ ژیانا کەسی دا.
چڕییا توڕا پەیوەندیێن کۆمەڵایەتی
چڕییا توڕێ (Network Density) ب هندێ دهێتە پیڤان کا چەند ژ کەسێن ل ناڤ توڕەکێ دا پەیوەندیێن هەڤپشک هەنە. بۆ نموونە، ل ژینگەهێ گوندا، چڕییا توڕا پەیوەندییا د ناڤبەرا گوندییا دا یا بلندە، ئانکو هەمییا گەلەک هەڤنیاسێن هەڤپشک هەنە، و هەمی ئێک ودوو ناس دکەن. لێ ل جهەکێ وەک باژێرەکێ مەزن وەک دهوک یان هەولێرێ، ژبەر ژمارا مەزن یا خەلکی ل ناڤ باژێرێت هوسا دا، چڕییا توڕا پەیوەندییان د ناڤبەرا کەسێن نێشتەجێ ڤان باژێرا یا کێمە و لاوازە، و گەلەک یێت هەین پەیوەندیێن وان دگەل خەلکی یا سنوردارکرییە ب کەسێن نیزیک و نیاسان. ئانکو ل ناڤ باژێرا کێم خەلک هەیە کو پەیوەندیێن وانا هەڤپشکن دگەل گەلەک کەسێن دی یێن باژێری.
کومەلگەهێن چڕییا پەیوەندییان تێدا بهێز باشن بۆ پەیداکرنا باوەریێ ب ئێک و دوو و بهێز کرنا هەڤگرتنا جڤاکی، لێ ل جڤاکێن هوسا دا خەلک زوی ب زوی ڕووبرووی پێزانینێن نوی و جیاواز نابن، و بەهرا پتریا دەمی جڤاکێن هوسا ل سەر خۆ گرتینە و گەلەک هاش کەسێن دەرڤەی توڕێ نینە. ئانکو جڤاکێن هوسا بۆ باوەریێ و سەقامگیریێ ڕۆڵێ خۆ دگێرن.
لێ ل جڤاکێن مەزن تر، و ل دەمێ چڕییا توڕا پەیوەندییا یا کێم بیت، پتر خەلک هەیە هەر رۆژ تشتەکێ نوی دزانیت، هەر رۆژ ڕووبرووی پێزانینێن نوی و خەلکێ نوی و دەرفەتێن نوی دبیت. ئەڤە ژی دبیتە دەرفەت بۆ ڤەدیتنەکا هزرێن نوی و دەرفەتێن نوی.
هەردوو جۆرێن جڤاکان باشی و خرابیێن خۆ یێن هەین، لێ پێدڤییە کەس یێ هشیار بیت کو ل ناڤ جڤاکەکێ هوسا دا نەژیت کو ل سەر خۆ گرتی بیت هەتا وێ ڕادەی کو ببیتە ئەگەرێ هندێ ئەو کەس نەشێت هزرێن نوی، و بیروباوەریێن جیاواز ژ یێن خۆ قەبوول بکەت.
ل دوماهیکێ ژی، ئەڤە هندەک تێگەهێن گرێدای بابەتێ پەیوەندیێن کۆمەڵایەتی کو دشێن ریتنا مە بۆ ڤان پەیوەندییان باشتر و کویر تە بکەن. سۆپاس بۆ خاندنێ و هیڤیا مفایی.
نڤیسەر: احمد مصطفى