ڕژێنا پەریزادە کورەڕژێنەکا زۆر گرنگە کو چەندین هورمونین گرنگ بەرهەمدئینیت بۆ چەوانیا بکارئینانا وزێ وچەندین فەرمانێن دی یێن گرنگ.
پەریزادە چییە؟
پەریزادە ئەندامەکێ بچوویکە ب شێوەیی پەلاتینکێ یە و دکەڤیتە بەرامبەر حەفکێ دبن پیستیدا کو وەك ڕژێن کاردکەت بۆ بەرهەمئینانا چەندین هوڕمونێن گرنگ، ئەڤجا دهێتە هژمارتن ئێك ژ کوئەندامێ کورەڕژێن. فەرمانێ هەرە گرنگ و سەرەکی یێ ئەڤێ ڕژێنێ زێدەکرنا لەزاتیا کردارا گوهوڕینا خوارنێ یە بۆ وزێ. هەمی خانەیێن لەشی پێدڤی ب وزێ هەنە ژبەرهندێ هەر ئاریشەیەك د ڕژێنا پەریزادە دا هەبیت زیان ب هەمی لەشی دکەڤیت.
ڕژێنا پەریزادە چ دکەت؟
ئەڤان هوڕمونان بەرهەمدئینیت:-
- تایرۆکسین (Thyroxine)(T4): ئەڤە هوڕمونێ سەرەکیە، هەرچەندە ڕژێنا پەریزادە ئەڤی هوڕمونی زۆر بەرهەمدئینیت بەلێ زۆر کارتێکرن نینە لسەر کردارا گوهاڕتنا خوارنێ بۆ وزێ. دەمێ ئەڤ هوڕمونە دهێتە دەردان بۆ ناڤ خوینێ ب کردارەکێ دهێتە گوهوڕین بۆ T3.
- تریۆدۆتیرۆنین (Triiodothyronine (T3)): ئەڤ هوڕمونە ب ڕێژەیەکا کێمتر دهێتە بەرهەمئینان بەلێ کاریگەریەکا زۆرتر هەیە لسەر کردارا گوهوڕینا خوارنێ بۆ وزێ ژ T4.
- تریۆدۆتیرۆنینێ پێچەوانە (Reverse triiodothyronine (RT3)): ڕژێنا پەریزادە بڕێن هەرە کێم ژ ئەڤی هوڕمونی بەرهەمدئینیت بەلێ فەرمانێ وی بەروڤاژی هوڕمونێ T3یە.
- کالسیتۆنین (Calcitonin): ئەڤ هوڕمونە هاریکارە بۆ ڕێکخستنا ڕێژەیا کالسیومی دخوینێدا.
داکو ڕژێنا پەریزادە هوڕمونان دەربدەت پێدڤی ب یۆدی هەیە کو ماددەیەکە دناڤ خوارنێدا دهێتە دیتن، بگشتی دناڤ خویا یۆدی و دناڤ ئاڤێدا. ئەڤجا ئەگەر تە کێم یان زۆر یۆد هەبیت، دێ کارتێکرن ل ڕێژەیا بەرهەمئینانا هوڕمونێن ڕژێنا پەریزادە بیت.
هوڕمونێن ڕژێنا پەریزادە کارتێکرنێ ل هندەك فەرمانێن لەشی دکەت وەکی:
- چەوانیا بکارئینانا وزێ
- لێدانێن دلی
- هەناسەدان
- هەرسکرن
- پلا گەرمیا لەشی
- گەشەیا مێشکی
- چالاکیێن دەروونی
- پاراستنا پیست و هەستیان
- نەزوکی
ئەرێ مڕوڤ دشێت بێی ڕژێنا پەریزادە بژیت؟
بەلێ مڕوڤ دشێت بێی ڕژێنا پەریزادە بژیت، هەرچەندە دێ پیدڤی ب وەرگرتنا هوڕمونان بی بۆ هەمی ژیاناخۆ داکو توشی چ نەخۆشییان نەبی. ژێڤەکرنا ئەڤی ئەندامی ب ڕێکا نشتەرگەریێ چارەسەریا چەندین نەخۆشیێن پەریزادێ یە.
هندەك ژ نەخۆشیێن پەریزادێ:
نەخۆشیێن پەریزادێ دبەربەلاڤن ب تایبەت لدەف ژنان، ئەڤ نەخۆشیە دهێنە دابەشکرن بۆ دوو جوران ئەوژی جورێ ئێکەمی و جورێ دووەمی. د جورێ ئێکەمیدا نەخۆشی ژ ڕژێنا پەریزادە بخۆ پەیدادبیت بەلێ د جورێ دووەمیدا نەخۆشی ژ ڕژێنێن مەژی پەیدادبیت.
چوار نەخۆشیێن سەرەکی یێن ڕژێنا پەریزادە:
- کێم چالاکیا ڕژێنا پەریزادێ (Hypothyroidism)
- زۆر چالاکیا ڕژێنا پەریزادێ (Hyperthyroidism)
- مەزنبوونا ڕژێنا پەریزادێ (Goiter)
- پەنجەشێرا ڕژێنا پەریزادێ
کێم چالاکیا ڕژێنا پەریزادێ:
ئەڤ نەخۆشیە ڕویددەت دەمێ ڕژێنا پەریزادە هوڕمونان ب ڕێژەیەکا پێدڤی دروست نەکەت و دەرنەدەت، ئەڤەژی کارتێکرنێ ل چالاکیا کردارا گوهارتنا خوارنێ بۆ وزێ دکەت. هندەك ژ ئەگەران ئەڤەنە:
- نەخۆشیێن بەرگریا خۆیی
- هەودانا ڕژێنا پەریزادە
- نەبوونا یۆدی
- کارنەکرنا ڕژێنا پەریزادە هەر ژدایكبوونێ
- ژێڤەکرنا ڕژێنا پەریزادە
زۆر چالاکیا ڕژێنا پەریزادێ:
ئەڤ جورێ نەخۆشیێ ڕویددەت دەمێ ڕژێنا پەریزادە هوڕمونان دروست دکەت و دەرددەت زێدەتر ژ یا پێدڤی بۆ لەشی، و هوسا چالاکیا کردارا پەیدابوونا وزێ بلەزدبیت. هندەك ژ ئەگەران ئەڤەنە:
- نەخۆشیێن بەرگریا خۆیی
- هەودانا ڕژێنا پەریزادە
- وەڕمتنا ڕژێنا پەریزادە
- هەودانا ڕژێنا پەریزادە ئەوا ڕویددەت پشتی زارووکبوونێ
- زێدەبوونا یودی
مەزنبوونا ڕژێنا پەریزادێ:
مەزنبوونا ئەڤێ ڕژێنێ یا بەربەلاڤە بەلێ ئەگەرێن جودا یێن هەین لدویڤ جورێ وێ:
- جورەکێ مەزنبوونەکا سادە هەیە کو ژ ئەگەرێ بەرهەمنەئینانا هوڕمونان دروست دبیت چونکی ئەڤ ڕژێنە هەولددەت خۆ مەزن بکەت دا بشێت وان کێماسیان قەرەبوو بکەت.
- جورەکێ دی هەیە ژ ئەگەرێ نەبوونا یۆدی دروست دبیت.
- جورەکێ دی هەیە کو هەتا نوکە ئەگەر نە هاتیە زانین لێ دبیت هندەك دەرمان ئەگەربن.
پەنجەشێرا ڕژێنا پەریزادێ:
ئەڤ پەنجەشێرە ژ شانەیێن ڕژێنێ دەستپێدکەن، و پتریا جاران چارەسەریا ئەڤی جورێ پەنجەشێرێ یا سەرکەفتیە.
نیشانێن هەبوونا ئاریشەیێن ڕژێنا پەریزادە چنە؟
- کێمبوون یان زێدەبوونا لێدانێن دلی
- کێمبوون یان زێدەبوونا کێشا لەشی
- دوودلی و خەموکی
- نە ڕێک وپێکیا زڤڕوکا هەیڤانە
- خۆ لبەرنەگرتنا گەرم و سەرمایێ
چ تاقیکرن ب کاردهێن بۆ دەستنیشانکرنا نەخۆشیێن پەریزادێ؟
ل دەستپێکێ تاقیکرنا خوینێ دهێتە کرن بۆ دیارکرنا ڕێژا TSH و هەروەسا T3, T4.
ڕێژا ئاسایی یا TSH: 0.5 to 5.0 mIU/L.
هەرچەندە دهندەك ڕەوشاندا ئەڤ ڕێژە دهێتە گوهوڕین بۆ نموونە ددەمێ دووگیانیێ دا.
ئەڤجا ئەگەر ئەڤ ڕێژەیە دئاسایی نەبن، ل ئەڤی دەمی دێ پێدڤی ب هندەك تاقیکرنێن دی بی.
چ هۆکار ئەگەرێ تووشبوونێ ب نەخۆشیا پەریزادە زێدە دکەت؟
ئەڤ نەخۆشییە دبەربەلاڤن و کاریگەری لسەر هەر تەمەنەکی هەیە. دگەل ئەڤێ ژی هندەك هۆکار مەترسیا تووشبوونێ ب ئەڤێ نەخۆشیێ زێدە دکەن کو بریتینە ژ: بوماوەیی، هەبوونا نەخۆشیێن بەرگریێ وەك نەخۆشیا شەکرێ جۆرێ 1، ڕۆماتیزم، بکارئینانا دەرمانێن زۆر یۆد دناڤدا و تەمەنێ سەر 60 ساڵی، بتایبەتی بۆ ژنان.
نڤیسین: هێما کامیران
ژێدەر: Cleveland Clinic