تێگەهێ زانستێن سیاسی، دەوڵەتێ وەکی «کومەکە ژ تاکان، کو ل هەرێمەکا جوگرافی یا دیارکری دژین، و دەسەڵاتەکا سیاسی یا ل سەر ناڤهاتی د ناڤبەرا وان دا هەیە، و ئەڤ کیانێ سیاسی سەروەریێ ل سەر ئاخا خۆ دکەت» پێناسە دکەت. لەورا ئاخ، و ئەو مرۆڤێن ل سەر دژین ، و دەستهەلاتا سیاسی، و ئەو سەروەریا ئەڤ کیانە پێ دهێتە نیاسین، ڕەگەزێن بنەڕەتی نە بۆ هەر دەوڵەتەکێ. ئەڤ سەروەریە ب ڕێکا تۆڕەکا دامەزراوەیێن گشتی د دەوڵەتێ دا دهێتە پەیڕەوکرن کو ئەوا پێ دهێتە گوتن حکومەت، و ئەوە یا کو نوێنەراتیا دەوڵەتێ دکەت ل دەۆربەرێن دەرڤە: هەرێمی و ناڤدەولەتی.
بەڵێ سیستەمێ سیاسی ئامرازێ بڕێڤەبرنا ژێدەرێن دەوڵەتێ یە، و ئینانا جهێ ئاسایشا ناڤخۆیی و دەرەکی، و دەستڤەئینانا مەزنترین ڕێژە یا بەرژەوەندیا گشتی یە. ئانکو ئەو زێدەتر وەک بڕێڤەبەریەکێ یە کو سەرپەرشتیا چالاکیێن سیاسی، ئابووری، یێن وێ دەوڵەتێ دکەت، و ئارمانجا وێ یا بنەڕەتی باشترکرنا ئاستێ ژیانا وان کەسانە ئێن ل سەر وێ ئاخێ دژین.
پاشان سیستەمێن سیاسی پێشکەفتن، و پەیوەندیا ناڤبەرا موڵکداری و حوکمڕانیێ ئێکجار هەلوەشاند، ڤێجا پاشایەتیا دەستووری پەیدا بوو، کو تێدا ئەو کەسێ موڵک هەبیت حوکمی ناکەت، ئەگەر چ ئاماژەیەکا دەستووری د سیستەمێ حوکمڕانی دا بۆ وی هەبیت ژی، بەلێ د وردەکاریێن ڕۆژانە یێن ژیانا گشتی دا دەستکاریێ ناکەت.
د ڤێ قۆناغا سێێ دا، دامەزراوەیا دەوڵەتێ ڤەگوهاست بۆ شێوازەکێ حوکمڕانیێ ئاقڵانەتر و ژیرانەتر، چ ب ڕێکا دیارکرنا دەمێ بڕێڤەبرنێ ب دوو خولان کو خولا سێێ نینە، و چ ب ڕێکا گرێدانا بەردەوامیا بڕێڤەبەریێ ب شیانا وێ ل سەر دەستڤەئینانا سەركەفتنێن دیار ل سەر ئاستێن جوراوجور.
پێشکەفتنا دیموکراتی و هزری د جیهانێ دا جەخت ل سەر وێ چەندێ کر کو دڵسۆزی یان سەر ب دەوڵەتێ بوون، ناهێتە دانان
سەر ب وی کەسی بوون کو حوکمی دکەت یان بڕێڤە دبەت. ئەڤ حاکمە وەک چینەکا بڕێڤەبەرن کو کارۆبارێن دامەزراوەیێن گشتی د دەوڵەتێ دا بڕێڤە دبن، و بەردەوامیا وان یا گرێدایە ب سەرکەفتنا وان د چارهسهركرنا كێشهیێن گهلی دا.
ئەو تاکن ئەوێن نوێنەراتیا دامەزراوەیان د قۆناغەکا دیارکری دا دکەن.کویا بەردەوامە ب بەردەوامیا ئاخێ و گەلی. یا دەمکی یە، و بەردەوامیا وان ب مانەڤەیا د پۆستێن وان دا گرێدایە. ب نەمر نامێنیت ل سەر کەسەکێ. بەردەوامیا وان ب ڕەزامەندیا گەلی یان (د ڕژێمێن دیکتاتۆری دا) ب هێزێ گرێدایە. دەوڵەت حاکمێن وێ نینن ئەگەر یێن باش ژی بن، چ بگەهیتە ئەگەر یێن خراب یان شکستخوار بن. دەوڵەت بەردەوام دبیت ب بەردەوامیا ئاخێ و ئەو مرۆڤێن ل سەر، کو هەمی ب پێکڤە گەلی پێکئینن، بەلێ سیستەمێن سیاسی ل دووڤ ئێک دهێن و دچن وەکی شەڤ و ڕۆژێ، و ڕاستگۆ بوو ئەوەی گوتی: «ئەگەر بۆ ئێکێ دی با، دا ب تە نەگەهیت».
سیستەمێن بڕێڤەبرنا دەوڵەتێ ل سەر سێ قۆناغێن سەرەکی دەرباز بووینە:
- قۆناغا ئێکێ: ئەو کەسێ خودان بخوبیت ، ئەو بوو حوکم دکر.
- قۆناغا دووێ: جودابوونا موڵکداریێ ژ حوکمڕانیێ، ڤێجا ئەو کەسێ خودانبیت حوکم نەدکر.
- قۆناغا سێێ: دەربازبوون ژ حوکمڕانیێ بۆ بڕێڤەبرنا گشتی یا تۆڕا دامەزراوەیێن سیاسی و جێبەجێکار کو نوێنەراتیا دەوڵەتێ دکەن.
پاشان سیستەمێن سیاسی پێشکەفتن، و پەیوەندیا ناڤبەرا موڵکداری و حوکمڕانیێ ئێکجار هەلوەشاند، ڤێجا پاشایەتیا دەستووری پەیدا بوو، کو تێدا ئەو کەسێ موڵک هەبیت حوکمی ناکەت، ئەگەر چ ئاماژەیەکا دەستووری د سیستەمێ حوکمڕانی دا بۆ وی هەبیت ژی، بەلێ د وردەکاریێن ڕۆژانە یێن ژیانا گشتی دا دەستکاریێ ناکەت.
د ڤێ قۆناغا سێێ دا، دامەزراوەیا دەوڵەتێ ڤەگوهاست بۆ شێوازەکێ حوکمڕانیێ ئاقڵانەتر و ژیرانەتر، چ ب ڕێکا دیارکرنا دەمێ بڕێڤەبرنێ ب دوو خولان کو خولا سێێ نینە، و چ ب ڕێکا گرێدانا بەردەوامیا بڕێڤەبەریێ ب شیانا وێ ل سەر دەستڤەئینانا سەركەفتنێن دیار ل سەر ئاستێن جوراوجور.
پێشکەفتنا دیموکراتی و هزری د جیهانێ دا جەخت ل سەر وێ چەندێ کر کو دڵسۆزی یان سەر ب دەوڵەتێ بوون، ناهێتە دانان
سەر ب وی کەسی بوون کو حوکمی دکەت یان بڕێڤە دبەت. ئەڤ حاکمە وەک چینەکا بڕێڤەبەرن کو کارۆبارێن دامەزراوەیێن گشتی د دەوڵەتێ دا بڕێڤە دبن، و بەردەوامیا وان یا گرێدایە ب سەرکەفتنا وان د چارهسهركرنا كێشهیێن گهلی دا.
جوداهیا ناڤبەرا دەوڵەتێ و سیستەمێ سیاسی:
دەسەڵاتەکا داهێنایی نەخشەیەکە كۆ گرێدایە ب ناسنامە و کیانێ نیشتمانی یێ بەردەوام.ئەو تاکن ئەوێن نوێنەراتیا دامەزراوەیان د قۆناغەکا دیارکری دا دکەن.کویا بەردەوامە ب بەردەوامیا ئاخێ و گەلی. یا دەمکی یە، و بەردەوامیا وان ب مانەڤەیا د پۆستێن وان دا گرێدایە. ب نەمر نامێنیت ل سەر کەسەکێ. بەردەوامیا وان ب ڕەزامەندیا گەلی یان (د ڕژێمێن دیکتاتۆری دا) ب هێزێ گرێدایە. دەوڵەت حاکمێن وێ نینن ئەگەر یێن باش ژی بن، چ بگەهیتە ئەگەر یێن خراب یان شکستخوار بن. دەوڵەت بەردەوام دبیت ب بەردەوامیا ئاخێ و ئەو مرۆڤێن ل سەر، کو هەمی ب پێکڤە گەلی پێکئینن، بەلێ سیستەمێن سیاسی ل دووڤ ئێک دهێن و دچن وەکی شەڤ و ڕۆژێ، و ڕاستگۆ بوو ئەوەی گوتی: «ئەگەر بۆ ئێکێ دی با، دا ب تە نەگەهیت».
نڤیسین: دیندار سەرگەلی