پەیوەندیێن مرۆڤایەتی، چ د خێزانێ دا بن، چ د هەڤالینیێ یان د پەیوەندیێن سۆزداری دا بن، ل سەر بنەمایەکێ ئاڵۆز ژ هەست و نێزیکبوونێ دهێنە ئاڤاکرن. ئێک ژ وان فاکتەرێن سەرەکی یێن کو ئاراستە و جۆرێ ڤان پەیوەندیان دیار دکەت، "پێشبینی" نە. پێشبینی ئەو وێنە و هزرن یێن کو ئەم د مێشکێ خۆ دا چێدکەین کا دڤێت یێ بەرامبەر چاوان دگەل مە سەرەدەریێ بکەت. ل جهێ کو ئەڤ پێشبینیە ببنە ڕێبەرەک بۆ تێگەهشتنێ، گەلەک جاران دبنە ئەگەرێ دروستبوونا کێشە و ساربوونا پەیوەندیان.
ئەرێنی و نەرێنییا پێشبینیان
هندەک کەسێن شارەزا د بوارێن جڤاکی و پەیوەندیان دا هزر دکەن کو پێشبینی چ کاریگەریا خراب لسەر پەیوەندیان نینە چونکی تشتەکە د هزر و خەیالا مروڤی دا و رەنگڤەدانێ ناکەت بو ناڤا پەیوەندیێ د واقعی دا، بەلێ هندەکێن دی دبێژن کو پێشبینیا گەلەک مەترسی یا هەی بو سەر پەیوەندییان و چارەنڤیسێ پەیوەندیێ ژی دیار دکەت گەلەک جارا.پێشبینی ب خۆ نە تشتەکێ خرابە، بەلکو گرێدایی جۆر و ڕاددەیێ ڕاستەقینەبوونا وانن:
- پێشبینیێن ڕاستەقینە (ئەرێنی): وەک پێشبینیکردنا ڕێزگرتنێ، ڕاستگۆییێ، و پشتەڤانیێ. ئەڤە دبنە ئەگەرێ بەهێزبوونا پەیوەندیێ و پاراستنا سنورێن ساخلەم.
- پێشبینیێن نەڕاستەقینە (نەرێنی): وەک ئەڤێ چەندێ کو یێ بەرامبەر دڤێت ب تەمامی یێ بێ عەیب بیت، یان دڤێت ب بێ پەیڤین ل حەز و خەمێن مە بگەهیت. ئەڤ جۆرە دبیته ئەگەرێ بێهیڤیبوونێ (Disappointment).
کاریگەریێن سەرەکی یێن پێشبینیان ل سەر پەیوەندیان
مودێلێ خێزانی (النموذج العائلي)
خێزان ئێکەم قوتابخانەیە کو مرۆڤ تێدا فێری هزرا پەیوەندیان دبیت. زارۆک ل دۆڕماندێ خۆ تەماشەدکەن کا دایک و باب چاوان دگەل ئێک سەرەدەریێ دکەن، و پاشان ل سەر ڤی بنەمایی پێشبینیان بۆ پاشەڕۆژا خۆ چێدکەن.کاریگەری: ئەگەر مرۆڤ د خێزانەکا پڕ ژ کێشە یان بەڕوڤاژی، د خێزانەکا زێدە نموونەیی (ئایدیال) دا مەزنببیت، دێ پێشبینیێن وەسا ژکەسێ بەرامبەر کەت کو یان وەک دایک و بابێن وی بیت، یان ژی دێ ترسا هندێ ههبیت کو تووشی هەمان کێشەیێن خێزانا خۆبیت. ئەڤە ژی بارگرانیەکێ دئێخیتە سەر پەیوەندیێ چونکی کەسێ بەرامبەر ژینگەهەکا دی و کەسایەتیەکا دی یا هەی.
داتایێن دیجیتالێ و چێکرنا وەهمێ (المدخلات الرقمية و صناعة الوهم)
سۆشیال میدیا تژیە ژ وێنە و ڤیدیۆیێن کورت یێن پەیوەندیێن "بێ عەیب" و دیاریێن گرانبەها و ژیانا بەختەوەر. ئەڤ دیمەنە بتنێ پشکەکا بچووک و فلتەرکری یا ژیانێ نە، نەکو ڕاستی.کاریگەری: ئەڤ تشتە پێشبینیێن مرۆڤی بەرەڤ "وەهمێ" دبەن. مرۆڤ دەست دکەت ب بەراوردکرنا ژیانا خۆ یا ڕاستەقینە دگەل ژیانا فلتەرکری یا سەر شاشەیان. ئەڤ چەندە دبیته ئەگەرێ دروستبوونا پێشبینیێن نەڕاستەقینە ژ کەسێ بەرامبەر، و ل دوماهییێ دبیتە ئەگەرێ دلگرانیا بەردەوام و ساردبوونا پەیوەندیێ.
دەنگڤەدانا جڤاکی و بێهیڤیکرن ژلایێ هەڤالان ڤە (الصدى الاجتماعي ومحبط الأقران)
مرۆڤ بنەڕەت دا کاریگەرە ب بوچۆنێن جڤاکی و ئاخفتنا هەڤال و دەوروبەرێن خۆ (الاقران). دەمێ د جڤاکیدا یان دناڤ بازنەکێ هەڤالان دا پیڤەرەک دهێتە دانان بۆ پەیوەندیا سەرکەفتی، مرۆڤ دکەڤیتە بن فشارێ.کاریگەری: ئەگەر هەڤالێن مرۆڤی هەردەم گازندا ژ پەیوەندیێن خۆ بکەن (محبط الاقران)، یان پیڤەرێن سادە یێن جڤاکی بسەپینن، ئەڤ چەندە پێشبینیێن مرۆڤی تێکددەت. مرۆڤ دێ هەردەم چاڤەڕێی کێماسیان کەت یان دێ پێشبینی کەت کو پێدڤیە ڕەفتارا یێ بەرامبەر ل گۆڕەی حەزا جڤاکی بیت، نەکو ل سەر بنەمایێ حەز و دئێکگەهشتنا ڕاستەقینە یا دناڤبەرا هەردو لایان دا.
وەرچەرخان و گوتارێن فکری یێن سەردەم (التحولات والخطابات الفكرية المعاصرة)
سەردەمێ مە یێ نوو گۆڕانکاریێن مەزن د تێگەهشتنا پەیوەندیان دا چێکرینە. گوتارێن فکری یێن نوو زێدەتر جەختێ ل سەر "تاکەکەسیێ" (Individualism)، ئازادیا ڕەها، و بەرژەوەندیێن کەسی دکەن.کاریگەری: ئەڤ وەرچەرخانە دبیتە ئەگەرێ هندێ کو پێشبینیا مرۆڤی بۆ پەیوەندیێ ئەوە بیت کو یێ بەرامبەر بتنێ ل خزمەتا حەز و ئارامییا وی دا بیت، ب بێ هندێ کو قوربانیێ یان هەڤکاریێ پێشکێش کەت. ئەڤ پێشبینیا زێدە تاکەکەسی، پێکڤەژیانێ و بەردەوامییا پەیوەندیان زحمەت لێ دکەت.
ئاڤاکرنا دەروونی و ئەزموونێن پێشتر (البناء النفسي والتجارب السابقة)
سروشتێ دەروونی یێ مرۆڤی (وەک باوەریبخۆبوون یان دلگرانی) دگەل وان برین و ئەزموونێن تاڵ یێن کو د پەیوەندیێن پێشتر دا چێبووین، کارتێکرنەکا ڕاستەوخۆ ل سەر مێشکێ وی دکەن.کاریگەری: ئەگەر کەسەک د ڕابردوودا تۆشی خیانەتێ یان پشتگوھ هاڤێتنێ ببیت، ئاڤاکرنا وی یا دەروونی دێ هەردەم د حالتێ بەرەڤانیێ دا بیت. پێشبینیا وی بۆ پەیوەندیا نوو دێ ل سەر بنەمایێ "ترسێ" بیت (بۆ نموونە: پێشبینی دکەت کو ئەڤ کەسە ژی دێ وی هێلیت). ئەڤ جۆرە پێشبینیە دبنە ئەگەرێ گۆمانێ و نەبوونا باوەریێ، کو ل دۆماهییێ پەیوەندیێ ژ ناڤ دبەن.
چاوا ئەم دشێین هەڤسەنگیێ بپارێزین؟
بۆ هندێ کو پێشبینی پەیوەندیێن مە تێکنەدەن، پێتڤیە چەند پێنگاڤەکێن هۆشیارانە باڤێژین:ڕازیبوون ب قسمەتی (الرضا بالقدر والقمسة)
(نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُم مَّعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۚ )ئایەتا پیرۆز دیاردکەت کو دابەشکرنا ڕزقی و بەختەوەریێ یا ددەستێ خودێ مەزن دا، و ئەڤ چەندە هندێ دگەهینیت کو هەر کەسەک د دونیایێ دا یێ هاتیە تاقیکرن ب وی تشتێ بۆ هاتیە نڤیسین.پەیام و ڕاسپاردە: ڕازیبوون ب قسمەتی مانا وێ نە هندە کو مرۆڤ تەمبەڵ بیت و کار نەکت، بەلکو مانا وێ "ئارامیا دل و دەروونی" یە. دەمێ تو دزانی قسمەت یێ ل دەستێ خودایی، تو خۆ ژ حەسودیێ و بەراوردکرنا ژیانا خۆ دگەل یا خەلکی دپارێزی. ئەڤ چەندە ەحەتیەکا مەزن ددەتە دەروونێ مرۆڤی دناڤ جیهانەکا تژی پێشبرکی دا.
مرۆڤ ڕێڤینگێ ڕێكێ یە (عابر سبيل)
«كُنْ فِي الدُّنْيَا كَأَنَّكَ غَرِيبٌ أَوْ عَابِرُ سَبِيلٍ» حەدیسا پێغەمبەری (س.خ) مە فێری هندێ دکەت کو مرۆڤ د دونیایێ دا وەک غەریبەکێ یان ڕێبوارەکێ کاتی بیت، چونکی ل دوماهییێ ئەڤ جیهانە دێ ب دوماهیک هێت.پەیام و ڕاسپاردە: ئەگەر مرۆڤ د دونیایێ دا ب چاڤێ ڕێبوارەکی تەماشەی ژیانێ بکەت، دێ کێمتر خۆ ب کێشە و خەمێن زوڕ کاتی ڤە گرێدەت. ئەڤ هزرە دبیته ئەگەرێ هندێ کو مرۆڤ زێدە بارێ دەروونی یێ گران نەخەتە سەر ملێن خۆ، و د تێکچوونا کاتی یا بارودۆخان دا زوو بێهیڤی نەبیت، چونکی دزانیت چ تشت یێ بەردەوام نینە.
پێشبینیا کارکرن و وەستیانێ (توقع التعب والجهد)
ژیانا دونیایێ ل سەر بنەمایێ بێ عەیبی و ەحەتیەکا ڕەها نەهاتیە ئاڤاکرن. مرۆڤ پێدڤیە پێشبینی کەت کو د ڕێکا گەهشتن ب ئارمانجێن خۆ دا دێ ماندیبوون و بەربەست هەبن.پەیام و ڕاسپاردە: کێشە ل وێرێ چێدبیت دەمێ مرۆڤ پێشبینی دکەت کو دڤێت ژیان هەردەم یا بساناهی و بێ کێشە بیت (نموونەیا خەیالی). دەمێ تو ژ پێشوەخت دا هشیار بی کو کارکرن پێدڤی ب چاندن و ماندیبوونێ هەیە، تو دگەل هەر ئاستەنگەکێ ناڵەناڵێ ناکەی و خۆ ڕادەست ناکەی، بەلکو ڕاستیێ وەکی خۆ دێ قەبیل کەی.
پێشبینیێن گونجای بۆ کەسێ بەرامبەر (توقعات واقعية)
سروشتێ مرۆڤی یێ وەسایه کو خەلەتیان دکەت و کێماسی ل دەڤ هەنە، کەسێ بێ عەیب نینە.پەیام و ڕاسپاردە: ئێک ژ مەزنترین هۆکارێن تێکچوونا پەیوەندیان، هەبوونا پێشبینیێن خەیالی و نەگونجایە ژ کەسێ بەرامبەر (التوقعات الناشزة). ڕاسپاردە ئەوە کو تۆ مرۆڤان وەک خۆ قبووڵ بکەی، نەکو وەک وان وێنەیێن خەیالی یێن د مێشکێ تە دا. دەمێ تو پێشبینیێن گونجای دکەی، دێ کێمتر تووشی دلشکاندن و عاجزبوونێ بی.
قەبیلکرن هەڤدژێ گەشەپێدانێ نینە (القبول لا ينافي التطوير)
قەبیلکرنا ڕەوشا نوکە (چ ڕەوشا خۆ یا دەروونی و ماددی بیت، یان کێماسیێن کەسێ بەرامبەر) مانا وێ ڕاگرتن و تەسلیمبوون نیە.پەیام و ڕاسپاردە: هندەک مرۆڤ هزر دکەن ئەگەر ڕازیبوون و قەبیلکرن (القبول) هەبیت، ئێدی مرۆڤ پێش ناکەڤیت. ئەڤە هزرهكا شاشە. قەبیلکرن ئانکو ئەز د ڕاستیێ دگەهم و شەرێ ڕاستیێ ناکەم، پاشان ژ وێ خالێ دەست پێدکەم بۆ باشترکرن و گەشەپێدانێ (التحسين والتطوير). مرۆڤێ عاقل ڕەوشا خۆ قەبیل دکەت بۆ هندێ دا ببیتە بنەمایەکێ بهێز بۆ ئاڤاکرنا پاشەڕۆژەکا باشتر، نە بۆ هندێ ل جهێ خۆ بڕاوەستیت.
دەرئەنجام
پێشبینی دشێن ئامرازەک بن بۆ پێشڤەبرنا پەیوەندیێ ئەگەر ل سەر بنەمایێ ڕێزگرتن و ڕاستیێ بن. بەلێ، کلیلا سەرەکی بۆ سەرکەفتنا هەر پەیوەندیەکێ ئەوە کو ئەم کێمتر پێشبینیان بکەین و زێدەتر گۆتوبێژ و دئێکگەهشتنێ بکەینە بنەما. ب ڤێ چەندێ، پەیوەندی ژ بازنێ مەرجان دەرکەڤیت و بەرەڤ ڤیان و پشتەڤانیا ڕاستەقینە دچیت.کوردیکرن و دەستکاری : شەهنام عکید
ژێدەرێ سەرەکی: د. محمد موسى الأمين – فقهێ پەیوەندیان (ژ کورسێ: سِوار العروس).