تە جاران هزرا خۆ کریە کا بۆچی تو هندەک بڕیاران ددەی، وەک بڕیارا چوونە هۆلا وەرزشی یان بزاڤا هێلانا عادەتەکێ خراب؟ ل سالا ١٩٨٥، دەروونناسەکێ ب ناڤێ (ئایزک ئاجزن - Icek Ajzen) تیۆرا رەفتارێ پلاندار (Theory of Planned Behavior) دروست کر بۆ بەرسڤدانا ڤێ پرسیارێ. ئەڤرۆ، ئەڤە ئێکە ژ بەربەلاڤترین مۆدێلێن دەروونناسیێ بۆ تێگەهشتنا کریارێن مرۆڤی. دێ ڤێ تیۆرا دەروونی یا ب ناڤ و دەنگ ب زمانەکێ سادە شڕۆڤە کەین دا کو تو ب درستی تێبگەهی کا ئەم چاوا و بۆچی بڕیارێن خۆ ددەین.
تیۆرا رەفتارێ پلاندار چییە؟
هزرا سەرەکی یا تیۆرا رەفتارێ پلاندار گەلەکا سادەیە: کریارێن تە یێن جەستەیی دکەڤنە ژێر کاریگەرییا نیازێن تە یێن رەفتاری (ئەو تشتێ تو ددلی دا دکەی). نیاز یان مەرەم، بەرهەڤییا تەیە بۆ کرنا کارەکی. ئەڤە ژی قۆناغا پلاندانانا مێشکی یە کو بەری ئەنجامدانا کریارەکا جەستەیی دروست دبیت. ل گۆرەی ڤێ تیۆرێ، هەردەمێ نیازا تە بۆ کرنە کارەکی ب هێزتر بیت، ئەگەرێ ئەنجامدانا وی کاری ژی پتر لێ دهێت.
لێ باشە چ تشت د بنەڕەت دا ڤێ نیازێ دروست دکەت؟ ل گۆرەی ڤێ تیۆرێ، سێ هۆکارێن سەرەکی پێکڤە دبنە ئەگەرێ دروستکرنا نیازێن تە.
سێ پایەیێن کو رەفتارێن مرۆڤی پێکدئینن
بۆ پێشبینیکرنا هندێ کا ئەرێ کەسەک دێ کارەکی کەت یان نە، پێدڤییە تو سەحکەیە ڤان سێ لایەنێن تایبەت یێن مێشکی:
١. هەلویستێ تە یێ تایبەت بەرامبەر وی رەفتاری
ئەڤە پایێ ئێکێ و هەمی گرێدایی وێ چەندێ یە کا تو ب خۆ چاوا وی کاری دبینی و تە چ هزر و هەلوێست ل سەر وی کاری هەنە. ئەرێ ب دیتنا تە ئەڤە کارەکێ باشە یان خرابە؟ هەلویستێ تە ژ وان ئەنجامان دهێت یێن تو پێشبینییا رویدانا وان دکەی. بۆ نموونە، ئەگەر تو باوەریێ ب هندێ بینی کو خوارنا زەرزەواتی رۆژانە دێ تە ساخلەمتر لێ کەت، و تە دڤێت ساخلەم بی، دێ هەلویستەکێ ئەرێنی (باش) بەرامبەر خوارنا زەرزەواتی هەبیت.رێسایەکا گرنگ ل ڤێرێ، هەلویستێن گشتی ب باشی پێشبینییا کریاران ناکەن. پێدڤییە تە هەلویستەکێ تایبەت بەرامبەر رەفتارەکا تایبەت هەبت دا کو ببیتە ئەگەرێ کریارەکا راستەقینە.
٢. پیڤەرێن کەسی (نۆرمێن جڤاکی)
پایێ دووێ گرێدایی وان کەسانە یێن ل دەوروبەرێن تە. مەبەست پێ "فشارا جڤاکی" یە کو تو ژ لایێ کەسێن گرنگ یێن ژیانا خۆ ڤە هەست پێ دکەی، وەکو دایک و باب، هەڤال، یان نوشدارێن تە. ئەگەر هەمی هەڤالێن تە گرنگیێ ب وەرزشێ بدەن و بچنە هۆلا وەرزشی، تو ژی دێ هەست ب فشارەکا جڤاکی کەی کو وەرزشێ بکەی. نیازا تە بۆ ئەنجامدانا کاران دهێتە گهۆرین ل سەر بنەمایێ وێ چەندێ کا کەسێن دی چ ژ تە چاڤەڕێ دکەن، و تە چەند دڤێت خۆ ل گەل وان بگونجینی یان وان رازیکەی.
٣. بیروباوەر ل سەر کۆنترۆلا رەفتارێ (باوەری ب خۆبوون)
پایێ سێیێ ل سەر وێ چەندێ یە کا تو هزر دکەی ئەو کارە چەند یێ ب ساناهی یان ب زەحمەتە بۆ ئەنجامدانێ. ئەڤە وەک باوەری ب خۆبوونێ یە و د دەروونناسیێ دا پێ دهێتە گۆتن "بیروباوەر ل سەر کۆنترۆلا رەفتارێ". ئەگەر باوەرییا تە ب هندێ هەبیت کو شیان، پارە و دەمێ تە هەیە بۆ کرنا کارەکی، ئەو کۆنترۆلا تە دێ یا بلند بیت، و نیازا تە ژی دێ گەلەکا ب هێز بیت. لێ ئەگەر تو هزر بکەی کو کارەک گەلەک یێ ب زەحمەتە یان ژ کۆنترۆلا تە دەرکەفتییە، رەنگە تو چ جاران بزاڤێ ژی نەکەی. ئەڤ چەمکە گەلەک نێزیکی باوەری ب خۆبوونێ یە.
نموونەیێن ژیانا راستەقینە ل سەر ڤێ تیۆرێ
تیۆرا رەفتارێ پلاندار د ژیانا رۆژانە دا چاوا کار دکەت دگەل رەفتارا هێلانا جگارەکێشانێ: رەنگە جگارەکێشەک ب راستی بڤێت جگاران بهێلیت دا ساخلەمییا خۆ باشتر لێ بکەت (هەلویستێ ئەرێنی) و رەنگە هەست ب گڤاشتنەکا مەزن بکەت ژ لایێ خێزانا خۆ ڤە کو ئەو بهێلیت (گڤاشتنا جڤاکی). بەلێ ئەگەر بەری نوکە گەلەک جاران بزاڤا هێلانێ کربیت و سەرنەکەفت بیت، رەنگە هەست بکەت کو نەشێت ڤی کاری بکەت (کۆنترۆلا لاواز یان کێمبوونا باوەریێ). ژبەر کو باوەرییا ئەنجامدانێ نینە، چ جاران نیازا بزاڤکرنێ جارەکا دی ژی دروست ناکەت.
دەرئەنجام
تیۆرا رەفتارێ پلاندار ئامرازەکێ گەلەک باشە بۆ تێگەهشتنا هندێ کا بۆچی ئەم کار و رەفتارێن خۆ دکەین. ب سەحکرنا هەلویستێن مە یێن کەسی، فشارێن مە یێن جڤاکی، و باوەرییا مە ب خۆ، ئەم دشێن ب ساناهی پێشبینییا رەفتارێن مرۆڤی بکەین. ئەگەر تە بڤێت عادەتەکێ خراب ب گهۆری یان ئێکا نوی و ساخلەم دەست پێ بکەی، سەرنجێ بدە ڤان هەر سێ لایەنان و پلانەکا تایبەت یا کارکرنێ بۆ خۆ دروست بکە. سوپاس بۆ خاندنێ و هیڤیا مفایی.
