پێناسەکرنا هۆشیاری و تێگەهشتنا نیشتمانی ل جڤاکەکێ بۆ جڤاکەکێ جودایە، و ئەڤ پەیڤە ب خۆ ل دەستپێكێ دیرۆکا دەولەتێن مۆدێرن (وێستفاڵیا) بوویە بناغەیێ سەرەکی ، و بوویە ئەگەرێ بلندبوونا پێشکەفتن و پاراستنا ناسنامەیا مللەتان. ئاخ ڕووبەرەکێ پیرۆزە کو تێدا مێژوو، کلتۆر، ناسنامە و قوربانیدانا چەندین نەوەیان تێکەل بوویە. ئاستێ خەمخوریا جڤاکی بۆ ئاخ و مللەتی پیڤەرێ هێز، سەقامگیرى و بەردەوامیا دەولەتانە.
لێ مخابن، دەمێ ئەم جڤاکێ خۆ ب هندەک جڤاکێن دەوروبەر بەراورد بكەین، ئەم دبینین کو هێشتا د هەبوونا هەستێ نیشتمانی یێ راستەقینە دا ڕێگری، کۆسپ و ئاستەنگێن مەزن هەنە، بەلاڤترین و مەترسیدارترین ژ وان "عنصریەتا عشائری" یە، ئەڤە ژی دەرئەنجامەکێ تەعلە بۆ لاوازبوونا "سەروەرییا یاسایێ" (Rule of Law) و کێمبوونا باوەریێ ب دام و دەزگەهێن فەرمی.
ئەگەر ئەم سەرنجێ بدەینە نموونەیەکا وەکی وەلاتێ ئیرانێ، سادەترین راستی ئەوە کو تێگەهشتنا وان بۆ وەلات و نیشتمانی هاتییە ئاستەکێ بلند کو پاراستنا دەولەت و ئاخێ ل سەر هەمی تشتەکی دهێت، لدەمێ كو فارسان دیت سەركردەیێن وان ئێك لدویڤ ئێك دهێنە كۆشتن و بوردۆمان لسەر مالێن وان دا بەردەوام،د تەنگاڤی و قەیرانێن سیاسی دا، هەستێ پاراستنا نیشتمانی هان ددان کو خەلک قوربانیێن مەزن بدەن و ڕویبرووی مەترسیێن مرنێ ببن، ژ بەر کو بۆ وان (مانا نیشتمانی ، مانا ناسنامەیا وان بخویە) و سەلماندن كو جڤاكەكێ تێگەهشتی و خودان وەعی نە؛ ئەڤەژی فۆرمەکە ژ "هەستێ نەتەوەیی یێ ئاراستەکری" کو تێدا بەرژەوەندییا گشتی و پاراستنا قەوارەیا دەولەتێ پێشییا بەرژەوەندیێن تایبەت، خێزانی و هەتا حزبێن سیاسی دگریت.
لێ ب مخابنیڤە، ل دەڤەرێن مە (کوردستان و عێراق) هێشتا ڕەفتار و تێگەهشتنێن ژێرخانا جڤاکی و سایکۆلۆژییا جڤاکی د ئاستێ نیشتیمانپەروەریێ دا نەگەهشتینە قۆناغا "پێگەهشتنا سیاسی" (Political Maturity). ل گەلەک جهـ و بارودۆخان دا، بەرژەوەندی و ناڤێ عەشیرەتێ، یان سەرکردایەتی و هێزا عشائری دکەڤنە پێش دەولەتێ ل سەر سەروەرییا قانوونێ و بەرژەوەندیا گشتی. د هندەک ڕویدانان دا مرۆڤ دبینیت کو "سەب-ناشناڵیستی" (Sub-nationalism / ژێر-نەتەوەیی) یان ناسنامەیا عەشیرەتێ، ب سەر ناسنامەیا نیشتمانی دا كەفتییە، و ئەڤە ژی ڕێگریێ ل ئاڤاکرنا "دەولەتا دامەزراوەیی" (Institutional State) دکەت.
ئەڤ سەدەمە نە بتنێ دەولەتێ وەک هێزەکا پارێزەر لاواز دکەت، بەلكو هەبوونا مللەتی ب خۆ ژی دکەتە دبن پسیارێ ڤە. دەمێ تاک د جڤاکەکی دا بێهێز بیت و هەست ب وێ نەکەت کو دەولەت و نیشتمان كەلها پاراستنا وی یە، ئەو پەنایێ دبەتە ناسنامەیێن (وەکی عەشیرەت، حزبایەتییا توند، یان ئۆلتەرماتیفێن مەزهەبی و ئایینی)، ئەڤ ژەهرە بخو هۆکارە بۆ دابەشكرنا "کۆنتراکتا جڤاکی" (Social Contract) د ناڤبەرا هاوڵاتی و دەولەتێ دا. دەمێ گرێبەستا جڤاکی شکەستنێ بینیت، دەولەت نامینیت و بتنێ عەشیرەت و لایەنێن وەهمی دمینن.
بۆ هندێ كو ئەم ژ ڤێ قەیرانا هزری و جڤاکی دەربکەڤین، ئەڤرو پێدڤییا مە برێڤەبرنا پروسەیەكا هۆشیاریا نیشتمانی هەیە، ژ رێكا پەروەردەیەکا دروست و مۆدێرن، میدیایەکا نیشتیمانپەروەر و بێلایەن، و سەروەركرنا یاسایێ ب سەر هەمی هێزێن ژێرخان و عەشایری دا بێ (استثناء). هەتا کو ئەم فێر نەبین کو "دەولەت" و "نیشتمان" پێش هەمی تشتەکی دکەڤن، و هەتا کو عەشیرەت نەبیتە پالپشت و هاریکار بۆ یاسایێ ، ئەم نەشێن پێنگاڤەکا راست بەرەڤ ئاڤاکرنا "وەلاتەکێ خودان سەروەری" برێڤەببەین.
ل دوماهیێ، خەمخورییا راستەقینە ئەو نینە کو مرۆڤ شانازیێ ب ناڤێ هۆزەکێ یان لایەنەكێ دیاركری بکەت، بەلكو ئەوە کو مرۆڤ ئامادە بیت گیان، شیان و دەمێ خۆ بۆ ڤێ ئاخێ بکەتە قوربانی، یێ کو هەمی وەرارا مە دپارێزێت بێ جوداهی د ناڤبەرا تاکی و ڕەگەزێن جڤاکی دا. نیشتمان ئەو كەلهەیە ئەگەر نەهێتە پاراستن، دێ تاك یێ نەپاراستی بیت.
نڤیسین : روژهات كوچەر
 |
| نڤیسەر |