هەرەمییا پێدڤییێن ماسلۆی ئێک ژ دیارترین تیورێن دەروونناسیێ یە، کو دیتنەکا جودا و تایبەت ل سەر هندێ ددەتە دیارکرن کا چ پێدڤییاتی مرۆڤی هەنە. ئەڤ تیۆرییە ژ لایێ دەروونناس (ابراهام ماسلۆ) ڤە هاتییە داڕشتن، و ئاماژێ ب هندێ دکەت کو پاڵدەرێ مرۆڤی نە تنێ بۆ مانا د ژیانێ دایە، بەلکو بۆ گەشەکرن، تێربوون، و بجهئینانا شیانێن کەسی ژیکە. د بنەڕەت دا وەک هەرەمەکێ پێنج-ئاستی هاتییە پێشنیارکرن، لێ ب تێپەڕبوونا دەمی ئەڤ مۆدێلە پێشکەفتییە و بوویە بنەمایەکێ سەرەکی د گەلەک بواران دا وەک پەروەردە و ساخلەمیێ تا دگەهیتە کارگێڕییا کار و بزنسی.
چەمکێ سەرەکی: ژ مانێ تا خۆ-سەلماندنێ
د ناڤەڕۆکا خۆ دا، تیۆرییا ماسلۆی پێشنیار دکەت کو پێدڤییێن مرۆڤی ب شێوەیەکێ هەرەمی (قۆناغ ب قۆناغ) هاتینە ڕێکخستن، کو پێدڤییێن مانا د ژیانێ دا دکەڤنە بنەمایێ هەرەمی و ئارمانجێن ئاڵۆزتر یێن گەشەکرنێ دکەڤنە لووتکەی. ماسلۆ د وێ باوەریێ دا بوویە کو مرۆڤ ب سروشتی دهێنە هاندان بۆ تێرکرنا ڤان پێدڤییان، و ب گشتی ژ ئاستێن خوارێ بەرەڤ سەری ڤە دچن دەمێ کو پێدڤییێن خوارتر ب شێوەیەکێ گونجای دهێنە بجهئینان.
ب شێوەیەکێ نەریتی، ئەڤ هەرەمییە ژ پێنج ئاستان پێک دهێت:
- پێدڤییێن فسیۆلۆژی: ئەڤە ژی پێدڤییێن سەرەکی یێن بایۆلۆژینە بۆ مانا د ژیانێ دا، وەک هەوا، خوارن، ئاڤ، خەو، جهێ مانێ، و هەڤسەنگییا لەشی. ل دویف گۆتنا ماسلۆی، ئەڤە گرنگترین پێدڤینە؛ هەتا کو ئەڤ پێدڤییە نەهێنە بجهئینان، دێ ل پێشییا هەمی بزاڤێن دی یێن ژیانێ بن.
- پێدڤییێن ئێمناهییێ (سەلامەتیێ): هەر دەمێ پێدڤییێن فسیۆلۆژی ب ڕێژەیەکا باش هاتنە تێرکرن، حەزا هەبوونا ژیانەکا پێشبینیکری، ئارام، و ڕێکخستی پەیدا دبت. ئەڤە ئێمناهییا جەستەیی، ئارامییا دارایی، ساخلەمی، و ئازادبوون ژ ترس و ئاڵۆزییان ب خۆ ڤە دگرت.
- پێدڤییێن حەزکرن و ئینتیما (گرێدایبوونێ): ئەڤ ئاستە تیشکێ دئێختە سەر پێدڤییا مرۆڤی بۆ پەیوەندییان، نێزیکبوونێ، و قەبویلکرنا جڤاکی. ئەڤە هەڤالینی، پەیوەندیێن خێزانی، پەیوەندیێن سۆزداری، و حەزا بوون ب پشکەک ژ کۆمێن پشتەڤان ب خۆ ڤە دگرت.
- پێدڤییێن ڕێزگرتنێ: ئەڤە بزاڤا مرۆڤییە بۆ ڕێزگرتن ل خۆ و حەزا وەرگرتنا ڕێز و پێزانینێ ژ کەسێن دی. ئەڤ پشکە دابەش دبت بۆ دوو جۆران: ڕێزگرتنا ناڤخۆیی (هەستکرن ب شیان و دەستکەفتییان) و ڕێزگرتنا دەرەکی (کو پێگەهـ، ناڤ و دەنگ، و پێزانینێ ب خۆ ڤە دگرت).
- خۆ-سەلماندن (خۆ-ڕاستەقینەکرن): ل لووتکەیا مۆدێلا بنەڕەتی، خۆ-سەلماندن نوینەرایەتییا وی پیدڤیی دکەت کو مرۆڤ بگەهتە گۆپیتکا شیانێن خۆ، داهێنانێ بکەت، و ل دویف گەشەکرنا کەسی بچت. ماسلۆی ئەڤ هوسا وەسف کرییە وەک حەزا مرۆڤی بۆ بوون ب هەر تشتەکێ کو شیان هەبیت ببیتێ.
پێدڤییێن کێماسییێ دژی پێدڤییێن گەشەکرنێ
ماسلۆی ئەڤ پێدڤییە پتر پۆلین کرینە ل سەر بنەمایێ هندێ کا چ پێدڤی ل پشت وان هەیە. هەر چار ئاستێن دەستپێکێ (فسیۆلۆژی، ئێمناهی، گرێدایبوون، و ڕێزگرتن) وەک پێدڤییێن کێماسییێ (Deficiency needs یان D-needs) هاتینە پۆلینکرن. ئەڤ پێدڤییە ژ ئەگەرێ بێبەهرکرنێ پەیدا دبن؛ دەمێ کو نەهێنە بجهئینان، دبنە ئەگەرێ پەیدابوونا فشارێ و ڕەفتارێ هان ددەن بۆ "داگرتنا وێ بۆشاییێ". هەر دەمێ ئەڤ پێدڤییە هاتنە تێرکرن، پێدڤییا مرۆڤی بۆ بجهئینانا وان کێم دبت.
بەرۆڤاژی ڤێ یەکێ، خۆ-سەلماندن وەک پێدڤییەکا گەشەکرنێ (Growth need یان B-need) هاتییە پۆلینکرن. هەڤدژ دگەل پێدڤییێن کێماسییێ، پێدڤییێن گەشەکرنێ ژ نەبوون یان کێماسییا تشتەکێ پەیدا نابن؛ بەلکو ئەڤە ژ پاڵدەرەکێ ناڤخۆیی و بەردەوام دهێن بۆ پێشکەفتن، فێربوون، و دەربڕینا کەسایەتییا ڕاستەقینە یا مرۆڤی. ئەڤ پاڵدەرە ژێ زۆر جاران وەک پشکەک ژ گەشتەکا بەردەوام و درێژ بۆ هەمی ژیانێ دهێنە وەسفکرن، نەکو وەک ئارمانجەکا دووماهییێ.
پشتی هەرەما بنەڕەتی: بەرفرەهکرن و وردەکاری
هەرچەندە مۆدێلا پێنج-ئاستی یا ژ هەمیان بەرنیاسترە، لێ ماسلۆی پاشتر چارچووڤەی خۆ بەرفرەهتر کر دا کو چەندین ڕەهەندێن دی ژی ب خۆ ڤە بگرت. ڤەکۆلەران د سالێن ١٩٦٠ و ١٩٧٠ ـان دا هاریکاری کر بۆ پێشخستنا ڤێ هەرەمێ بۆ مۆدێلەکا هەشت-قۆناغی کو ئەڤان یێن خوارێ ب خۆ ڤە دگرت:
- پێدڤییێن هزرکرنێ (مەعریفی): حەزا بنەڕەتی یا مرۆڤی بۆ زانین، تێگەهشتن، مەراق، و ڤەدیتنێ.
- پێدڤییێن جوانییێ (ئیستاتیکی): لێگەڕیان و قەدرگرتنا جوانی، هەڤسەنگی، شێوە، و ڕێکخستنێ.
- پێدڤییێن دەربازبوونێ (ترانسێندێنس): ئەڤ ئاستێ هەرە بلند نوینەرایەتییا وێ حەزێ دکەت کو مرۆڤ ژ کەسایەتییا خۆ یا بەرتەنگ دەرباز ببت بۆ پەیوەندیکردن ب ڕاستییەکا مەزنتر، ئارمانجەکا بلندتر، یان گەردوونێ ڤە، کو زۆر جاران ب ڕێکا خۆبەخشی و کارێ خێرخوازی (الترویزم) و پەیوەندییا ڕۆحی ڤە دیار دبت.
بکارئینانێن پراکتیکی د جیهانا سەردەم دا
سەرباری کەڤنبوونا وێ، چوارچووڤێ ماسلۆی هێشتا ب شێوەیەکێ زۆر گونجای د بوارێن جودا یێن پیشەیی و کەسی دا دهێتە بکارئینان. د جهێ کاری دا، بڕێڤەبەر ڤان تێگەهشتنان بکار دئینن بۆ ئاڤاکرنا ژینگەهەکا بەرهەمدارتر ب ڕێکا چارەسەرکرنا هەردوو پێدڤییێن دەرەکی، وەک مووچەیێ دادپەروەرانە و ئارامییا کاری، دگەل پاڵدەرێن ناڤخۆیی، وەک پێزانین و دەلیڤە بۆ گەشەکرنێ.
د بواری پەرستاری و چاڤدێرییا ساخلەمیێ دا، ئەڤ هەڕەمە وەک ڕێبەرەکێ گشتگیر بۆ چاڤدێرییا نەخۆشان کار دکەت. پزیشک و کارمەندێن ساخلەمیێ تێدگەهن کو هەرچەندە پێدڤییێن پزیشکی بنەمایی نە، لێ گرنگیدان ب هەستێ نەخۆشی بۆ ئێمناهی، کەرامەت، و گرێدایبوونێ گەلەک یا گرنگە بۆ ب دەستڤەئینانا ئەنجامێن باشتر یێن چاکبوونێ و ساخلەمییا گشتی. ب هەمان شێوە، پەروەردەکار ڤێ تیۆرییێ بکار دئینن ب ڕێکا ئاڤاکرنا ژینگەهەکا پۆلێ کو تێدا قوتابی ب شێوەیەکێ جەستەیی و سۆزداری هەست ب ئارامیێ بکەن، ب وێ بەهانەیێ کو ئاستێ ئەکادیمی ب تنێ ل دەمێ پشتەڤانیکرنا پێدڤییێن بنەڕەتی باشتر دبت.
ڕەخنە و دیتنێن سەردەم
هەرچەندە تیۆرییا ماسلۆی ب بەرفرەهی هاتییە ناسین، لێ بێ ڕەخنەیێن مەزن ژی نینە. گەلەک دەروونناسێن سەردەم د وێ باوەریێ دانە کو ئەڤ هەرەمییە ب وی شێوەیێ ڕەق و ڕاستەخۆ نینە کو شێوەیێ هەرەمی پێشنیار دکەت. ڤەکۆلینێن هەڤچەرخ ئاماژێ ددەن کو گەلەک جاران مرۆڤ د ئێک دەم دا ل دویف چەندین پێدڤییان دچن و دشێن پێدڤیێن خۆ بۆ ئارمانجێن بلندتر (وەک داهێنان یان ئارمانجێ مەزن) بپارێزن، خۆ ل دەمێ ڕووبەڕووبوونا بێبەهرکرنەکا مەزن دا ژی.
هەروەسا ڕەخنەگر ئاماژێ ب لایەنگیرییا کولتووری یا چاڤەڕێکری د ڤی مۆدێلی دا دکەن، و دیار دکەن کو ڕەنگە ئەڤە ڕەنگڤەدانا بهایێن ڕۆژئاڤایی و تاکەکەسی ببن کو مەرج نینە دگەل جڤاکێن جیهانێ یێن دی بگونجن. زێدەباری وێ چەندێ، تیۆری ڕووبەڕوویێ ڕەخنەیان بوویە ژبەر بنەمایێ وێ یێ کێم یێ ئەزموونی، چونکی گەلەک ژ دەرئەنجامێن دەستپێکی یێن ماسلۆی ژ شڕۆڤەکرنێن کەسی یێن ژیاننامەیان هاتینە وەرگرتن نەکو ژ ڤەکۆلینێن ئەزموونی (تجریبی) یێن هویر. د ڤی سەردەمی دا، زۆربەی دەروونناسان پاڵدەرێ مرۆڤی وەک پرۆسەیەکا نەجێگیر و فرەڕەهەند دبینن، و هەرەمیێ وەک خالەکا دەستپێکی یا ب مفا بۆ گەنگەشێ دبینن نەکو وەک یاسایەکا موتڵەق بۆ ڕەفتارا مرۆڤی.
نڤیسین: احمد مصطفى
ژێدەر: