ئەرێ تو د بارودوخەکی دا بوریە کو تە هەست ب هەمی هورکاریێن و جهی یان وی بارودوخی کریە؟ هەمی هویرکاری رەنگ، پەنجەر، دەرەجە(پێستر)، دەڤو چاڤێن مروڤا،تو هەست پێدکەی کو بەری نوکە تو یێ لڤی جهی بوی،یان تە ئەڤ گفتو گویە یا کری،بەلێ تو یێ پشتراستی ژی کو ئەڤە چ جارا چێنابیت، ئەرێ مە جارەکێ پرسیارکریەکا بوچی ئەڤ حالەتە رویددەت؟ئەرێ رونکرنەکا زانستی یا پزیشکی یا گونجای هەیە؟ دبێژنە ڤێ دیاردێ (Déjà vu) ئانکو بەری نوکە یا هاتی دیتن، ٩٧٪ ژ خەلکی بکێمی ئێک جار د ژیانا واندا دڤێ ئەزمونێدا بورین.
دیاردا (Déjà vu)
دیاردەکا دەروونی یا بەربەلاڤە، ب رامان "شوهد من قبل" ئانکو بەری نوکە هاتیە دیتن د زمانێ فرەنسی دا، کو مروڤ هەست پێ دکەت کو یێ د ڤی بارودوخی دا ژیای یان یا دیتی د رابردووی دا، هەرچەندە دراستی دا ئیکەم جارە تێدا دبوریت، خاپاندنەکا بیرئینانێ یە کو ژ لایێ مەژی ڤە هاتی ئافراندن، کو تێدا هەستێ نیاسینێ دهێتە خرابکرن و تاکەکەس نزانیت دەم و جهێ ئەزمون یان وی بارودوخێ (بەری هینگی)بنیاسیت.
مێژوویا (Déjà vu)
پەیڤەکا فرەنسیە بو ئێکەم جار هاتە گوتن ژلایێ فەیلەسوفێ فرەنسی إمیل بویراک لسالا ١٨٧٦، بویراک پەیڤا دێژاڤیو وەسا ددەتە نیاسین کو دیاردەکا مەژی یا وەهمی یە، هەستەکە کو تە وەسا هەست پێدکەی کوتو یێ تێدا ژیای یان بەری نوکە تە یێ دیتی، ئێکەم جار زاراڤێ Dèjà vu دپەرتووکا خویا بناڤێ “مستقبل العلوم النفسية" دا بەحس کریەد و گوتارەکێدا د روژناما "Revue Philosophique"بەحس کریە ،و ژ وی دەمی بەردوام بو ئەڤ دیاردە بو جهێ سەرنج راکێشان و گرنگی پێدانێ ژبو فەیلەسوفا .
جورێن Déjà vu
- Déjà Pressenti: هەست پێ دکەم بەری نوکە من دەستێ خو ل ڤێ پێکهاتێ دای یان هەست پێکری.
- Déjà Connu: .هەست پێ دکەم بەری نوکە من ئەف کەسە یێ نیاسی.
- Déjà Raconté :هەست پێ دکەم بەری نوکە ئەڤ خەبەرە (نوچە)یێ بو من هاتی گوتن.
- Déjà Dit: .هەست پێ دکەم بەری نوکە ئەڤە ئاخفتنە یا بومن هاتی گوتن.
- Déjà Recontré: هەست پێ دکەم بەری نوکە ئەف (صدفە)نشکە تشتە من یا دیتی.
- Déjà Entendu: هەست پێ دکەم بەری نوکە من ئەف تشتە یێ گوهـ لێ بوی.
- Déjà Rêvé: هەست پێ دکەم بەری نوکە من ئەڤ خەونە یا دیتی.
- Déjà Sent:.هەست پێ دکەم بەری نوکە ئەڤ بێهنە یا هاتیە من یان من ئەڤ بێهنە یا هەلکێشای.
- Déjà Gôuté: هەست پێ دکەم بەری نوکە من یا طام کریە ڤێ خوارنێ.
- هەست پێ دکەم بەری نوکە من ئەڤ هزرە دزانی.
- Déjà Fait: هەست پێ دکەم کو من بەری نوکە ئەڤ دەستکەفتە یا بدەست ڤە ئینای.
- Déjà Parlé: هەست پێ دکەم کو بەری نوکە من ئەف ئاخفتنە یا گوتی.
- Déjà Visité: هەست پێ دکەم کو من بەری نوکە سەرەدانا ڤی جهی یا کری.
- Déjà Pensé: هەست پێ دکەم کو بەری نوکەمن ب ڤی رەنگی هزرا خو یاکری.
- Déjà éprouvé: هەست پێ دکەم بەری نوکە من ئەڤ خبرەیە هەبو.
- Déjà trouvé: هەست پێدکەم بەری نوکە من یا دیتی.
- Déjà vécu: هەست پێدکەم بەری نوکە یا تێدا ژیایم.
- Déjà voulu: هەست پێدکەم بەری نوکە من یا ڤیای.
ئەگەرێ دروستبونا دیاردا Déjà vu چنە؟
ڤەکولەر نەشیانە بساناهی ڤەکولینێ لسەر ڤی بابەتی بکەن، چونکی ڤێ دیاردێ ئاگەهدارکرنەکا پێش وەخت نینە بەری دەمێ دروست بونا ڤێ دیاردێ مروڤ یێ ئاگەهدار نینە، هەروەسا هندەک جاران لدەف هندەک کەسان روددەت کو چ ئاریشەیەکا تەندروستی نینە دساخ و ساخلەمن چ نەخوشی لێ نینن کو ببنە ئەگەرێ رویدانا Déjà vu ، هەروەسا ئەڤ دیاردە ب لەزاتیەکا زور روددەت و بدیماهیک دهێت ئەڤ ئەزمونە ماوێ ١٠ ـ ٣٠ چرکەیان بەردەوام دبیت ،هندە ژ ئەگەرێن باوەر پێکری کو پەیوەنی یا ب بیروباوەران ڤە هەی ژوان تیوریا:
- نەمانا تەرکیزێ: ئەف تیوریە پێشنیار دکەت کو Déjà vu دەمێ رویددەت تشتەکی د دوو دەمێن جیاوازدا ببینی ئێکەم جار دەمێ دبینی دبیت تەرکیزا تە (سەرنجا ) تە لسەر نەبیت بەلێ مێشکێ تە سەرەرای وێ سنورداریا تەرکیزاتە دبیردانکا تەدا هەلگرتیە،بو جارا دووێ دەمێ دبینی ئێکسەر هزردکەی کو تە بەری نوکە یا دیتی و دراستی دا تە یا دیتی.
- تێکچوونا کارکرنا مێشکی: ئەڤ تیوریە پێشبینیا وێ چەندێ دکەت کو Déjà vu دەمێ رویددەت کو خلەلەک (تێکچونەک یا کەتیە د مێشکی دا ئەگەر بێژین کو یا توشتی تێکچوونەکا کارەبایی یا کورت بوی، وەکی وێ یا کو ددەمێ سەرئێشانێ دا روییدەت.
- زڤرینا بیردانکێ:زوربەیا شرەزایان دوێ باوەرێ دانە کا Déjà vu پەیوەندی یا ب شێوازێ پروسێس کرن و بیرئینانا بیرهاتنا ڤەهەی.
ڤەکولینێن ان کلیریCleary ڤەکولەرا Déjà vu و ماموستایا دەروونناسی ل زانکویا ویلایەتا کلورادو، هاریکاربون بو دروستکرنا هندەک پشتگیریا بو ڤێ ڤەکولینێ، درێیا کارێن خودا هندەک بەلگە یێن دیتین کو Déjà vu د بەرسڤدانا رویدانەکێ دا رەیبدەت کو هاوشێوەیا رویدانەکێ یە کو تە ئەزمون یا پێ هەی بەلێ نە لبیراتەیە، دبیت د زاروکینیا تەدا رویدا بیت یان ددەمەکێ دی دا لێ نە لبیرا تەیە.
لدیف ڤەکولینا clearly ئانکو دەمێ تو ئاڤاهیەکی یان دیمەنەکێ سروشتی دبینی وەسا هزر دکەی کو تە بەری نوکە یێ دیتی. هندەک ژ ڤەکولینێن زانستی ورد ترین رونکرنا زانستی بو ڤێ دیاردێ رەنگە ژ ئەگەرێ نە تەمامیا مێشکی بیت کو هەستێن سەختە دروست دکەت، دبێژیتە مەژی کو بەری نوکە ئەز د ڤێ رویدانێ دایا ژیایم بەلێ هورکاریێن رویدانێ نزانیت وەکی(لکیڤە، کەنگی،چاوا) ببورینا دەمی مروڤ دشێت بینیت بیراخو هندەک هویرکاریێن وێ بویەرا نوی هاتی رویدان بەلێ یا مەحالە کو رویدانێن بویەرا رەسەن بهێنە بیرا وی ( کو دمەژی دابون دەمێ رویدانا نوی) ئەڤە ژی ژ ئەگەرێ وان دەمارێن بەرپرس ژ بیردانکا ماوەکورت و ماوە درێژ رویدان دهێنە هەگرتن تێدا بەری ڤەگوهێزنە بەشێ هوشیاریا مێشکی و بهێنە پروسێس کرن،
هەروەسا رونکرنەکا دی یا زانستی بو ڤێ دیاردێ یا هەی ،پەیوەندی ب هەستوەرێ دیتنێ ڤەهەیە، تیوری بەحس دکەت کو چاڤەک رویدانێ بلەزتر تومار دکەت ژ چاڤێ دیتر ،ژبەر هندێ چەند سانیەکا پشتی رویدانێ هەست پێ دکەت کوبەری نوکە ئەڤ رویدانە یا دیتی، بەلێ ئێک ژ کێم وکاسیێن ڤێ تیوریێ ئەوە کوچ شروڤەکرن بو هەستەوەرێن دی نەداینە بونموونە وەکی دەست لێدانێ(کو هەست پێ بکەی بەری نوکە زەربەک یێ ل دەستێ من یێ چەپێ دای)هەروەسا ئێک ژ کێماسیێن دی یێن ڤێ تیوریێ چ شروڤەکرن بوان کەسا نە داینە یێن کو بەس ب ئێک چاڤ دونیایێ دبینن ئانکو چاڤەک کورە،
بەلێ دهەر حالەتەکێ هەی دشێین ڤێ دیاردێ ب شێوەکێ گشتی روون بکەین کو نە گونجاندنا دەمی د تومارکرنا رویدانان دنیڤا مێشکێ چەپێ و راستێ.
رێژەیا توشبویێن Déjà vu
٩٧٪ لسەرجەم هەمی کەسان د ژیانا خودا جارەکێ توشی ڤێ دیاردێ دبن، ٢/٣ یا خەلکی ببەردەوامی توشی ڤی حالەتی دبن ،هەر ٣٠ کەسا ٨ کەس توش دبن، هەمی چین توش دبن لێ ژ هەمیا زورتر چینا توشی ڤێ دیاردێ دبیت گەنجن، هندەک کەسان راگەهاند کو ئێکەم جار توشی ڤێ دیاردێ بوین ٦ سالی بون وهندەکا گوت ١٠ سالی ، دەمێ د ژیێ ١٥ بو ٢٥ سالی توشی ڤێ دیاردێ دبن لەوانە زورتر توش ببن ژیێن درەنگ ئەڤ دیاردە لدەف وان روددەت، هەروەسا پشتی ژیێ ٢٥ سالیێ ب شێوەکێ بەردەوام ئەڤ دیاردە کێم دبیت لدەف وانا، ئەڤ چەندە یا سەرسورهێنەرە چونکی هندی مە دیتی دگەل مەزنبونا تەمەنی ئاریشێن بیردانکێ وبیرئینانێ زێدەدبن بەلێ ئەڤە کێم دبیت ئەڤە ژی تشتەکێ گرنگ بومە ددەتە دیارکرن کو Déjà vu ب هیچ شێوەیەکی ئاریشەکا بیردانکی نینە.
ئەو کەسە کینە توشی دیاردا Deéjà vu دبن؟
- ئەو کەسێن گەلەک خواندەوار.
- ئەو کەسێن حەز ژ گەشتا دکەن.
- ئەو کەسێن خودان موچەیەکێ زۆرن.
- ئەو کەسێن شیان هەین خەونێن خو بیننە بیرا خو.
- ئەو کەسێن کو ژلایێ سیاسی ڤە لیبرالن.
- ئەو کەسێن تەمەنێ وان دناڤبەرا ١٥ـ ٢٥ سالیدا.
صرع بەربەلاڤ ترین حالەتێ دەماریە گرێدای ب Déjà vu چونکی کارتێکرنێ دکەتە سەر temporal lobe یێ مەژی.
هندەک دیاردە مە یێن هەین هاوشێوەی دیاردا Déjà vu :
- جامي فو (Jamais Vu - لم يُشاهد من قبل): بەروڤاژی فیاردا دیژاڤیو یە ،تشتەکێ نیاس مروڤ هەست پێدکەت ئەو تشتە یێ غەریبە نەیاسە.
- بريسك فو (Presque Vu - على وشك التذكر):تشەکە کو هەست پێدکەی دهێتە بیراتە و ناهێتە بیراتە.
نڤیسین: دەروونناس بارین خالد محمد