پیێر بۆردیۆ کۆمەڵناس، ئەنترۆپۆلۆجیست و رەوشەنبیرەکێ فرەنسی یێ بەرنیاس بوویە. د درێژیا کارێ خۆ یێ پیشەیی دا، وی بزاڤ کر دیار بکەت کا چەوا دەزگەهێن کۆمەڵایەتی دهێنە دروستکرن بۆ پاراستنا دەستهەڵاتا چینێن زەنگین و دەستهەڵاتدار، و دژی وێ هزرێ بوویە کو رێزبەندیا کۆمەڵگەهێ و نە یەکسانی تشتەکێ سروشتی یە. بیردۆزێن وی لێکۆلین ل سەر وێ چەندێ دکرن کا چەوا نە یەکسانی د ناڤبەرا چینێن جودا دا دمینیت و چەوا سامانێن نە-ئابووری دبنە ئەگەرێ دابەشبوونا چینێن کۆمەڵایەتی.
ژیانا دەستپێکێ و خواندن
بۆردیۆ ل 1ێ تەباخا 1930ێ د گوندەکێ بچویک دا ل ناوچەیا بێرن ل باشوورێ فرەنسا ژ دایک بوویە. ئەو ژ خێزانەکا چینا ناڤینا نزم بوو؛ باپیرێ وی جوتیار بوویە، و بابێ وی وەک فەرمانبەر کار دکر وەک پۆستەچی بێی کو خواندنا خۆ ب دوماهی بینیت. دەیکا وی تا ژیێ 16 ساڵیێ ل قوتابخانێ دخاند، و ل ماڵ ب زمانێ خۆجهی یێ گاسکۆن دئاخفتن.
ژ بەر پاشخانا وی یا گوندی، ئەو هەردەم هەست ب نەئارامیێ دکر ل هەمبەر ئیمتیازاتێن چینایەتی. وی خواندنا سەرەتایی ل گوندێ خۆ ب دوماهی ئینا و پاشان ل قوتابخانەیەکا ئامادەیی ل پاو وەک قوتابیێ بەشێ ناڤخۆیی دخاند. ژ بەر پاشخانا وی، تووشی شۆکەکا رەوشەنبیری ببوو؛ نەچار بوویە جلکێن کەڤن ل بەر بکەت د دەمەکێ دا کو قوتابیێن دی جلکێن مۆدێرن ل بەر دکرن، و هەڤالێن وی یاری ب ئاخفتنا وی یا گوندی دکرن.
سەرباری ڤان ئاستەنگان، زیرەکیا وی یا ئەکادیمی بوویە ئەگەر کو د تاقیکرنێن وەرگرتنێ دا سەرکەڤیت بۆ پەیمانگەهەکا بلند یا پێگەهاندنا مامۆستایان ل پاریس، کو ل ساڵا 1951ێ چوو وێرێ بۆ خاندنا فەلسەفێ. د دوماهیێ دا باوەرنامەیا فەلسەفێ ب دەست ڤە ئینا، بەلێ وەک نەرازیبوون ل هەمبەر سیستەمێ توند یێ قوتابخانێ، رەت کر کو نامەیا دەرچوونێ (تێز) بنڤیسیت. وی پشتی هنگێ دیار کر کو ئەو ژ وی ژینگەها ئەکادیمی یا بژاردە بێزار بوویە، و هەست دکر کو کەسەکێ بیانی یە کو گەهشتیە وێرێ بەلێ ب دروستی ناهێتە قەبوول کرن.
سەربازی و گهۆڕین بۆ کۆمەڵناسیێ
د ناڤەراستا ساڵێن 1950یان دا، بۆردیۆ بۆ سوپایێ فرەنسا هاتە بانگخوازکرن و رەوانەی جەزائیرێ هاتە کرن د دەمێ ململانێیێن داگیرکەریێ دا. د دەستپێکێ دا پاسەوانێ سەربازی بوویە، بەلێ پشتی هنگێ هاتە ڤەگۆهاستن بۆ کارێ نڤیسینگەهێ، کو بوو ئەگەر دەستێ وی بگەهیتە پەرتووکخانەیێن حکومەتێ و چاڤ ب زانایێن مەزن بکەڤیت.
دەمێ وی ل جەزائیرێ گەلەک گرنگییا خۆ هەبوویە بۆ پێشکەڤتنا هزرێن وی. ئەو ب توندی دژی داگیرکەریێ بوو و پشتەڤانیا بزاڤێن نەتەوەیی یێن خۆجهی دکر بۆ سەربەخۆبوونێ. وی ب چاڤێن خۆ دیت کا چەوا داگیرکەریێ پێکهاتەیێن کۆمەڵایەتی یێن کەڤنار تێکدان و لێکدان د ناڤبەرا شارستانیەتا خۆجهی و ئەوروپی دا دروست کر. پشتی سەربازیێ، ئەو ل جەزائیرێ ما وەک مامۆستا و ڤەکۆلەر، و لێکۆلینێن مەیدانی ل سەر خەلکێ وێرێ ئەنجام دان. ل دوماهیێ، ژ بەر گەفێن کوشتنێ ژ لایێ گرووپێن راستڕەوێن توندڕەو، نەچار بوویە وەڵاتی بجهـ بهێلیت. ڤێ قۆناغێ ب تەمامی ئاراستەیێ وی ژ فەلسەفێ بۆ کۆمەڵناسی و ئەنترۆپۆلۆجیێ گۆهارت.
ژیانا ئەکادیمی و کاریگەری ل سەر جەماوەری
پشتی ڤەگەڕیانێ بۆ فرەنسا ل ساڵا 1960ێ، بۆردیۆ چەندین پۆستێن گرنگ ل ناڤ ژینگەها ئەکادیمی یا فرەنسی دا وەرگرتن. وی ل چەندین زانکۆیان دەرس گۆتن و رێڤەبەریا سەنتەرێن ڤەکۆلینان یێن ناڤدار دکر، تا کو ل ساڵا 1981ێ بوویە سەرۆکێ بەشێ کۆمەڵناسیێ ل کولیژا فرەنسا (Collège de France) کو بەرزترین دەزگەهێ ئەکادیمی یێ فرەنسایە. ئەڤ پۆستە دەستکەفتەکێ مەزن بوو کو ب تەمامی جودایە ژ بنەچەیا وی وەک کوڕێ فەرمانبەرەکێ گوندی. د ژیانا خۆ یا تایبەت دا، ل ساڵا 1962ێ هەڤژینی پێک ئینا و سێ کوڕ هەبوون.
ل قۆناغێن دوماهیێ یێن ژیانا وی یێ پیشەیی، کو ژ ساڵێن 1980یان دەستپێدکەت، بۆردیۆ بوویە کەسایەتیەکێ دیار د گۆڕەپانا گشتی دا. وی ب چالاکی پشتەڤانی ل مافێن بێ ماڵان، بێکاران و کۆچبەرێن بێ بەڵگەنامە دکر. زۆر جاران بۆچوونێن خۆ ل سەر رەوشێن سیاسی ددان و ب توندی دژی نیۆلیبرالیزم و جیهانگیریێ دئاخڤت. دەمێ کو ل 23ێ کانوینا دووێ یا ساڵا 2002ێ ب نەخۆشیا پەنجەشێرێ (سەرەتان) د ژیێ 71 ساڵیێ دا وەغەرا دوماهیێ کری، مرنا وی بوویە نۆچەیێ سەرەکی یێ تەلەفزیۆنێن فرەنسا و سەرۆک و سەرکردەیێن وەڵاتی خەمگینیا خۆ دەربڕی.
چەمک و بیردۆزێن سەرەکی
بۆردیۆ کۆمەڵەکا ئامرازان دروست کر بۆ شیکرنا چەوانییا کارکرنا کۆمەڵگەهێ، ب تایبەتی ل سەر هندێ کا چەوا کریارێن مرۆڤی ب پێکهاتەیێن کۆمەڵایەتی ڤە گرێدایینە. چارچێوەیێ وی یێ بیردۆزی ل سەر سێ چەمکێن سەرەکی رادوەستیت:
- هابیتوس (Habitus): ئەڤە ئاماژەیە بۆ وان شیان و رەوشتان یێن کو مرۆڤ ژ کۆمەڵگەهێ و رەوشەنبیریێ فێر دبن. ئانکو وەک رەوشەکا بەردەوام یا کو مرۆڤی فێردکەت کو ب شێوەیەکێ سروشتی و گونجای د ناڤ رەوشێن کۆمەڵایەتی دا رەفتارێ بکەت. هابیتوس زانینەکا بنەجهـ ددەتە مرۆڤی کا چەوا د ناڤ جیهانا خۆ دا بژیت، و مرۆڤی بەرەف چەندین هەست و کریاران دبەت کو خۆ ئەگەر ئەو ب خۆ ژی ڤان تشتان نەهەلبژێریت، دێ ل ناڤ ناخێ وی دا ژلایێ جڤاکی ڤە هێنە چەسپاندن.
- مەیدان یان گۆڕەپان (Field): مەیدان ئەو جهێ کۆمەڵایەتی یە کو خەلک تێدا دژین، کارلێکێ دکەن و هەڤڕکیێ دکەن. بۆردیۆ ژیانا کۆمەڵایەتی د ناڤ مەیدانەکێ دا هاوشێوەی یاریەکا رێکخستی دکر، بەلێ یاریەک هوسا کو یاسایێن وێ ژ لایێ چەند کەسێن دەستهەڵاتدار ڤە هاتیە دانان. هەر مەیدانەک ب باڵانسەکا هێزێ دهێتە رێکخستن، کو تێدا کەسێن زاڵ و کەسێن بن دەست هەنە، کو هەمی هەڤڕکیێ دکەن بۆ ب دەستڤەئینانا زاڵبوونێ ب رێکا بکارئینانا وێ هێزا ل بەر دەستێ وان.
- سەرمایە (Capital): بۆردیۆ دیتنا ئابووری یا کەڤنار بەرفرەهتر کر و دیار کر کو سامانێن نە-ئابووری گەلەک د گرنگن بۆ دروستکرنا دابەشبوونا چینایەتی. وی چەندین جۆرێن سەرمایەی دەستنیشان کرن:
- سەرمایەیێ ئابووری (Economic capital): سامانێن ماددی یێن راستەوخۆ، وەک پارە، مولک و پشک.
- سەرمایەیێ رەوشەنبیری (Cultural capital): زانین، شارەزایی، حەز و پێزانینێن دروست. ئەڤە دشێت د ناڤ مێشک و لەشێ مرۆڤی دا هەبیت، یان ب شێوەیێ کەلوپەلێن وەک هونەر و پەرتووکان، یان ب شێوەیێ دامەزراوەیی وەک باوەرنامەیێن ئەکادیمی.
- سەرمایەیێ کۆمەڵایەتی (Social capital): تۆرێن پەیوەندیان، و ناسناڤێن جڤاکی یێن گرنگ یێن کو کەسەک هەبن.
- سەرمایەیێ هێمایی یان رەمزی (Symbolic capital): جۆرێن ناڤداریێ، سەنگ و رێزێ. ئەڤ جۆرێ سەرمایەیێ گەلەک یێ ب هێزە چونکی بەرژەوەندیا خۆ ڤەدشێریت و خۆ وەسا دیار دکەت کو بهایەکێ کێم یێ هەی. بۆردیۆ هەروەسا ئاماژە ب وێ چەندێ ژی کر کو زمان ب خۆ وەک هێزەکا رەمزی کار دکەت.
پەروەردە و دووبارە بەرهەمئینانا نە یەکسانیێ
ئێک ژ بابەتێن سەرەکی یێن لێکۆلینێن بۆردیۆی، رۆلێ سیستەمێن پەروەردەیی یە د هێلان و دووبارە کرنا بەرهەمئینانا دابەشبوونێن چینایەتی یە. وی دیار کر کو قوتابخانە ب تنێ خەڵاتێ زیرەکیا درست ناکەن یان وەک جهەکێ بێ لایەن کار ناکەن. بەلکو، زارۆک دچنە ناڤ سیستەمێ قوتابخانێ دا ب قەبارەیێن گەلەک جودا یێن سەرمایەی کو ژ دەمێ پەروەردەکرنا وان بەری هنگێ هاتییە.
زارۆکێن ژ خێزانێن دەولەمەند و ب ئیمتیاز، باشتر ئامادەنە بۆ سەرکەفتنێ چونکی خێزانێن وان هەر ل ژیەکێ بچیک وان فێری یاسایێن نەگۆتی یێن یارییا ئەکادیمی، ئاخفتنا فەرمی، و زانینێن هونەری دکەن. پاشی سیستەمێ قوتابخانێ ڤی سەرمایەیێ رەوشەنبیری یێ بۆماوەیی خەڵات دکەت ب سەرکەفتنا ئەکادیمی، و دگهۆریت بۆ باوەرنامەیێن فەرمی کو دبنە ئەگەرێ ب دەستڤەئینانا کارێن ب مووچەیێن بەرز.
ژبەر کو ئەڤ مفایێ سیستەمی یێ ڤەشارتییە، قوتابیێن زەنگین وەسا هزر دکەن کو سەرکەفتنا وان ب تنێ ژبەر زیرەکیا وان ب خۆیە. ل بەرامبەر دا، ئەو قوتابیێن ژ چینێن هەژارتر کو د ناڤ سیستەمی دا سەرناکەڤن، وەسا هزر دکەن کو شکەستنا وان ژ بەر کێمیا شیان و زیرەکیا وان ب خۆیە. بۆردیۆ گەهشتە وێ ئەنجامێ کو ئەڤ پرۆسەیە ب تەمامی ئەنجامێن نە یەکسان دروست دکەت و رەوا دکەت، و گەرەنتیێ ددەت کو چینێن دەستهەڵاتدار بەردەوام کۆنترۆلا خۆ ژ نفش بۆ نفشی بپارێزن.
نڤیسین: احمد مصطفى
ژێدەر: