دەمێ مرۆڤایەتی دەرگەهێ سەدسالیا بیست و ئێکێ ڤەکری، ب هیڤی و ئومێدەکا مەزن بەرەڤ تەکنەلۆژیایێ پێنگاڤ هاڤێتن د هزر و خەیالا مە دا ئینتەرنێت دێ بیتە ئەو پرۆژێ جیهانی یێ کو هەمی مرۆڤان ب ئێک ڤە گرێدەت و سنۆران ژ ناڤ بەت ئەڤرۆ پشتی چەندین سالان ژ ڤێ شۆرەشا دیجیتاڵی ئەم ل بەرامبەر راستیەکا دی یان دژبەر راوەستاینە جیهان یا بوویە (گوندەکێ بچیک) بەلێ د ناڤ ڤی گوندی دا، مرۆڤ چو جاران وەک نوکە هەست ب تەنیایێ نەکریە ئەڤ گۆتارە دێ ل سەر کویراتیا ڤێ گوهۆڕینێ و کاریگەریێن وێ ل سەر روحا مرۆڤی و جڤاکی راوەستیت.
ژ راستیێ بەرەڤ سێبەرێن دیجیتاڵی:
د سەردەمێن بەرێ دا، پەیوەندیێن جڤاکی ل سەر بنیاتێ (هەبوونا جەستەیی) و (زمانێ چاڤان) ئاڤا دبوون. دەما دوو مرۆڤ روینشتنەک پێک دئینا، هەمی هەستێن وان د پشکدار بوون گەرمیا دەنگی، رەنگێ رووخساری، و ئەو بێدەنگیا پڕی رامان کو د ناڤبەرا دوو پەیڤان دا دهێت. بەلێ د سەردەمێ نوکە دا، ئەڤ هەمی تشتە هاتینە کورتکرن بۆ ناڤ شاشەیەکا شیشەیی یا سار. پەیڤێن مە بووینە نڤیسینێن بێ روح و هەستێن مە بووینە ئیمۆجیێن رەنگین ئەم ل سەر سۆشیال میدیایێ خودان سەدان هەڤالانین بەلێ دەما دکەڤینە د تەنگاڤیەکا دەروونی دا، کێم ژ وان هەڤالان دشێن جهێ دانیشتنەکا راستی و مڤا بگرن.
ل لایەکێ دی، دیاردەیا "هەڤرکیێ" یان "نیشادانا ژیانێ" (The Highlight Reel) ب هێز کەفتیە
مرۆڤ ل سەر ئەپلیکەیشنێن وەک ئینستاگرام یان سناپ چاتی تنێ لایەنێ جوان و رەنگینێ ژیانا خۆ نیشا ددەن. ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەرێ هندێ کو خواندەڤان یان بینەر هەست ب کێماسیێ بکەت و ژیانا خۆ ب ژیانا (فلتەرکری) یا خەلکی بەراورد بکەت. ئەنجام ژی دبیتە خەمۆکی و دویرکەفتن ژ راستیێ. ئەم پتر گرنگیێ ددەینە هندێ کا دێ وێنێ مە چەوا دیار بیت نەکو کا ئەم ب خۆ د چ حال دا نە.
هەروەسا، تەکنەلۆژیایێ سیستەمێ تەرکیزێ ل دەف مە تێکدایە. پەیوەندیێن خێزانی بووینە قوربانیێ ئاگاداریێن (Notifications) مۆبایلێ. گەلەک جاران دناڤ ئێک مال دا، دایک و باب و زارۆک هەر ئێک ل سەر مۆبایلا خۆ یێ د جیهانەکا جودا دا دژیت، هەرچەندە جەستەیێ وان ل نێزیک ئێکە. ئەڤە ئەو دیاردەیە یا کو زانایێن دەروونی ناڤ ددەن ب "تەنیایا جەماوەری"؛ یانی تو د ناڤ خەلکی دایی بەس یێ تنی یی
ئەڤ دابڕانا جەستەیی و رووخساربوونا پەیوەندییان تنێ کاریگەریێ ل سەر هەستێن مە ناکريه بەلکو مەترسیەکا کویرتر بۆ سەر رەسەنیا زمان و فەرهەنگا ئاخفتنا مە ژی دروست دکەت وەکی :
کاریگەریا ل سەر زمان و فەرهەنگا ئاخفتنێ
ئێک ژ مەترسیێن هەرە مەزن یێن ڤی سەردەمی، لاوازبوونا زمانێ دایكێ و هۆنەرێ ئاخفتنێ یە. د جیهانا دیجیتاڵی دا، مرۆڤ فێری کورتکرنێن بێ رامان بوویە. ئێدی گەنجێ مە پەیڤێن جوان و وێژەیی بکار نائینیت، بەلکو زمانێ وی بوویە تێکەڵەک ژ پەیڤێن بیانی و هێمایێن تەکنەلۆژی. ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەرێ هندێ کو مرۆڤ نەشێت ب دروستی هەستێن خۆ یێن ناخی دەرببڕیت. دەما زمان لاواز بوو، هزر ژی لاواز دبیت، چونکی مرۆڤ ب زمانێ خۆ هزر دکەت.
بەرزەبوونا "پەرژانێ" (Privacy) و تایبەتمەندیێ
د سەردەمێن بەرێ دا، ژیانا تایبەت یا خێزانێ د ناڤ چار دیوارێن مالێ دا یا پاراستی بوو. بەلێ ئەڤرۆ، پەیوەندیێن جڤاکی بووینە وەک شانۆیەریەکا ل بەر چاڤێ هەمی جیهانێ. مرۆڤ هەست دکەت کو پێدڤیە هەمی ساتێن خۆ، ژ خارنێ بگرە تا گەشت و خەمان، ب خەلکی نیشا بدەت. ئەڤ چەندە پیرۆزیا ژیانا تایبەت ژ ناڤ دبەت و پەیوەندیان دکەتە تشتەکێ بازرگانی و ئەڤە ب خۆ بارەکێ دەروونی یێ گرانە کو ناهێلیت مرۆڤ ب ئارامی ل گەل خێزان و هەڤالێن خۆ بژیت.
گوهۆڕینا جەمکێ هەڤالینیێ
جاران هەڤالینی ب واتایا "هەبوون د فەترێن تەنگ دا" بوو. هەڤال ئەو بوو یێ کو تو د رۆژێن رەش دا تە ل دەڤ خوو ددیتی. بەلێ نوکە، تێگەهێ هەڤالینیێ یێ هاتیە گوهۆڕین بۆ هەژمارەکا دیجیتاڵی مرۆڤ دشێت ب هزاران (Followers) هەبن، بەلێ د راستی دا یێ ب تنێ بیت. ئەڤە دابڕانەکا مەزن د ناڤبەر (کەمالا جڤاکی) و (راستییا جڤاکی) دا چێدکەت. گەنجێ مە یێ ئەڤرۆ د ناڤ دەریایەکا پەیوەندیێن ئەلەکترۆنی دا یێ دخەندقت، بەلێ تێهنیێ پەیڤەکا ژ دل و نێڕینەکا پڕی متمانەیە.
ململانێ د ناڤبەرا وێنەی و راستیێ دا
ژ لایەکێ دەروونی ڤە، پەیوەندیێن ئەلەکترۆنی کارتێکرنەکا کویر ل سەر تەندروستیا تاکەکەسی دکەن. ل شوینا کو مرۆڤ هەست ب ئارامیێ بکەت سۆشیال میدیا مێشکێ مە تووشی حالەتەکێ ب ناڤێ (هەڤرکرنا جڤاکی یا نێگەتیڤ) دکەت. مرۆڤ ب بەردەوامی سەیری ژیانا خەلکی دکەت کو ب جوانترین شێوە هاتیە فلتەرکرن و ڤێ چەندێ ب ژیانا خۆ یا ئاسایی و تژی ئاستەنگ بەراورد دکەت؛ ئەنجام ژی دبیتە کێمبوونا باوەریێ ب خۆ و هەستکرن ب کێماسیێ.
زانایێن دەروونی ئاماژێ ب هندێ دکەن کو ئەو "لایک" و "کۆمێنتێن" ئەم چاڤەڕێ دکەین، ل دەف مە دبنە ئەگەرێ ئالۆدەبوونا دۆپامینێ، کو وەک جۆرەکێ ماددێن سڕکەرن؛ ئەگەر نەبن، مرۆڤ تووشی خەمۆکی و دڵراوکێیێ دبیت. ئەڤە دایە نیشاندان کو پەیوەندیێن دیجیتاڵی تەنێ تێراوەبوونا رووخساری ددەنە مە، بەس ناخێ مرۆڤی ب برسیاتی بۆ گرنگیپێدانا راستەقینە و هەبوونا مروڤی د لایێ کەسەکێ دی دا دێمینیت
وەک زانایا دەروونناسی شێری تێرکڵ د پەرتووکا خۆ یا بناڤودەنگ 'ب تەنێ پێکڤە' دا ئاماژێ پێ ددەت: ئێدی مرۆڤان مۆبایل کریە پەناگەهەک دا کو خۆ ژ کویراتیا پەیوەندیێن راستی بپارێزن، و ئەڤ چەندە مە تووشی تەنیایەکا مەزن دکەت هەرچەندە ئەم د ناڤ خەلکی دا بن.
زانایێن وەک زیگمۆنت باومان باوەريا وەسا هەیە کو تەکنەلۆژیایێ پەیوەندیێن مە یێن جڤاکی یێن کرینە تشتەکێ شل و سادە، کو ئێدی ئەو بهایێ جاران یێ هەڤالینیا دلسۆز و بەردەوام نەمایە. هەروەسا پەیوەندی د سەردەمێ نوکە دا زوو دروست دبن و زوو ژی ژناڤ دچن. ئەو دبێژیت ل سۆشیال میدیایێ هەڤالینی گەلەک یا بسانەهی بوویە، چونکی تو ب تەنێ ب کلیکەکێ دشێی هەڤالینیێ دەستپێبکەی و ب کلیکەکێ ژی ب دوماهی بینی، بێی کو چ بەرپرسیاریەت بکەڤیتە سەر ملێن تە.
دوماهی و ئەنجام: سەردەمێ مە، سەردەمێ بلەزبوونا
هەمی تشتانە، بەلێ پێدڤیە ئەم بزانین کو (پەیوەندیێن مروڤایەتی ) پێدڤی ب کێمەکا هێدیبوونێ و کویربوونێ نە. تەکنەلۆژیا نە یا خرابە، بەلێ ئەگەر بێ ئاگەهی بکاربهێت، دێ مە ژ راستییا مە کەت. چارەسەری نە د وێ چەندێ دایە کو ئەم تەکنەلۆژیایێ ب ئێکجاری بڕاوەستینین، بەلکو د وێ چەندێ دایە کو ئەم دووبارە فێری (هۆنەرێ ئاخفتنا روو ب روو) ببین.
بلا ئەم هەول بدەین مۆبایلێن خۆ بکوژین دا کو چاڤێن کەسێن بەرامبەر ببینین. بلا ئەم گوهـ بدەینە ئێش و کەیفێن هەڤالێن خۆ بێی کو چاڤێ مە ل سەر لایکا بیت. ل دوماهیێ، مرۆڤ ب وان مرۆڤان دهێتە نیاسین یێن کو ل دەمێ تەنگاڤیێ دەستێ وی دگرن، نەک ب وان یێن کو ل سەر شاشەیێ دڵەکێ سور (❤️) بۆ دهنێرن. ژیان یا ل دەرڤەی شاشەیانە، بلا ئەم ل وێرێ بژین.
نڤیسین: هیڤی عبدالستار حسن