گۆهورینا سەقای قەیرانەکا جیهانییە، لێ کارتێکرنێن وێ ل هندەک جها گەلەک دژوارترن. عیراق نوکە ل رێزا پێشیێ یا ڤێ قەیرانا ژینگەهی دایە، و رووبەڕووی ئاریشەیێن مەزن و تایبەت دبیت کو ژیانا رۆژانە یا خەلکێ وێ دئێخیتە د مەترسیێ دا.
راستییا نەخۆش یا گۆهورینا سەقای ل عیراقێ
ژینگەهەکا بێهێز
عیراق وەک پێنجەمین وەڵاتێ جیهانێ هاتییە دەستنیشانکرن کو زێدەتر دکەڤیتە بەر مەترسییا تێکچوونا سەقای. وەڵات تووشی بلندبوونا پلا گەرمیێ، کێمبوونا بارانێ، و هشکەسالییا دژوار بوویە، دگەل باهۆزێن تەپ و تۆزێ، بیابانبوون، و لەهییان (رابوونا ئاڤێ). ئانکو عیراق ل رێزێن دەسپێکێ دهێت وەک وەلاتەک کو کارتێکرنێن سەقایێ ل سەر دژوارترە.
هۆکارێن مرۆڤی و وەڵاتێن جیران
تنێ ژینگەهـ نینە ئەگەرێ ڤێ قەیرانێ. سیاسەتێن ئاڤێ یێن وەڵاتێن جیران ژێدەرێن سەرەکی یێن ئاڤا عیراقێ گەلەک کێم کرینە. د هەمان دەم دا، زێدەبوونا ب لەز یا هژمارا خەلکی و بکارئینانا خەلەت یا ئاڤێ، خواستەکا مەزن ل سەر ئاڤێ دروست کرییە. بێی ئامادەکاری و پلان دانانەکا باش، ئەڤ گۆهورینا مەزن یا ژینگەهی دێ گەلەک یا خراب بیت و رەنگە گەلەک عیراقی نەچار ببن جهێ خۆ بهێلن تنێ بۆ هندێ کو بژین و بەرەف جهێن دی بچن ژبەر گەرمێ و نەئارامییا سەقایێ.
زێدەبوونا کۆچبەرییا ژبەر سەقای
باجێ مرۆڤی ژبەر کێمبوونا ئاڤێ
ئەم نوکە کارتێکرنا خراب یا کێمبوونا ئاڤێ ل سەر خەلکی دبینین. ل دووماهییا سالا 2021، رێکخراوا نێڤدەولەتی یا کۆچبەریێ (IOM) تۆمار کرییە کو نێزیکەی 20 هزار کەس ئاوارە بووینە ژبەر کێمبوونا ئاڤێ تنێ ل 10 پارێزگەهان ژ 19 پارێزگەهێن عیراقێ. هەر وەسا، ل سالا 2018 خواندنەک ژلایێ جڤاتا پەنابەرێن نەرویجی دیار کر کو ژ هەر 15 خێزانان، خێزانەکا هەی کو ئەندامەکێ وێ یێ نەچار بووی کۆچبکەت بۆ لێگەریان ل سەر کاری ل وان جهێن هشکەسالی لێ هەی.
پێدڤییا بزاڤێن بلەز
ئەڤ ئاوارەبوونە مەترسییەکا دویر نینە؛ بەلکو نوکە یا رویددەت. بۆ رێگریکردن ل قەیرانەکا مەزن کو گرێدایی کۆچبەرییا سەقای بیت، پێدڤییە ب لەز و پێکڤە کار بهێتە کرن.
پلان چییە؟ پلانا نیشتمانی یا خۆگۆنجاندنێ یا عیراقێ (NAP)
ئاڤاکرنا ستراتیژییەتەکێ
بۆ رووبەڕووبوونا ڤان ئاریشەیێن مەزن، حکومەتا عیراقێ ل سالا 2020 پێنگاڤەکا گرنگ هاڤێت ب دەستپێکرنا دانانا پلانا نیشتمانی یا خۆگۆنجاندنێ (NAP). ئەڤ پلانە ئامرازەکێ گرنگە بۆ دەستنیشانکرنا وان جهان کو پێدڤییە پارە و هاریکاری بۆ بهێنە کۆمکرن. هەروەسا بۆ هندێیە کو کێماسییێن حکومەتێ د چارەسەرکرنا ڤان ئاریشەیان دا دیار بکەت و هۆشیارییێ ل سەر ڤێ پلانێ ل دەرڤە و ناوخۆیا عیراقێ زێدە بکەت.
گۆهورینا ئاستەنگان بۆ دەلیڤەیان
یا گرنگ ئەوە کو ئەڤ پلانە دەلیڤەیەکا باش ددەت بۆ چارەسەرکرنا بابەتێ کۆچبەری و ئاوارەبوونێ. ب رێکا دانپێدان ب ڤان راستییان، حکومەت دشێت وان وەک ئاریشە و دەلیڤە بۆ پاشەڕۆژا وەڵاتی بکار بینیت و سەرەدەریێ دگەل دا بکەت.
پێشنیارێن سەرەکی بۆ پاراستنا پاشەڕۆژا عیراقێ
دابینکرنا پارەی و ژێرخانێ (بنیاتی)
بۆ دەربازبوون ژ ڤێ قەیرانێ و پاراستنا خەلکێ لاواز، چەندین پێشنیارێن گرنگ بۆ حکومەتا عیراقێ هاتینە دانان. ئێکەم، پێدڤییە وەڵات مفای ژ رێکخراوێن نێڤدەولەتی و ناڤخۆیی وەرگریت بۆ ب دەستڤەئینانا پارەی، دا کو عیراق بشێت سوزێن خۆ بجهبینیت بۆ رووبەڕووبوونا گۆهرینا سەقای و کۆچبەرییا ژبەر سەقای. چونکە کەسێن ئاوارە پتریا جاران دچنە باژێڕان، گەلەک گرنگە کو ژێرخانە و خزمەتگوزاری بهێنە ب هێز کرن، وەک ئاڤ، ئاڤەڕۆ، کارەبا، هاتن و چوون، و تەندروستی، ب تایبەت ل وان باژێڕێن کو ژمارەیەکا زۆرا کۆچبەران قەستا وان دکەن. زێدەباری ڤێ، مەشقکرن و پێشخستنا شیانێن فەرمانبەرێن حکومەتێ گەلەک پێدڤییە بۆ سەرەدەری کرنەکا باشتر دگەل ڤێ کۆچبەریێ. پاراستنا تەندروستییا گشتی ژی بەشەکێ گرنگە، کو پێدڤییە نەخۆشییێن گرێدایی سەقای بهێنە کۆنترۆل کرن.
بهێزکرنا جڤاکان و هەلسەنگاندنا پرۆژەیێن مەزن
ژبلی دابینکرنا پارەی و خزمەتگوزارییان، پێدڤییە گرنگی ب لایەنێ مرۆڤی ژی بهێتە دان. هەر بڕیارەکا گرنگ کو گرێدایی کۆچبەرییا سەقای بیت، نەخاسم ئەگەر کارتێکرنێ ل سەر ژیانا خەلکی بکەت، پێدڤییە ب راوێژکرن و بەشدارییا خەلکێ دەڤەرێ بیت. پرۆژەیێن مەزن پێدڤی ب دیراسەتەکا هویر هەیە؛ بۆ نموونە، پێدڤییە حکومەت ب باشی قازانج و زیانێن بەنداڤا مەخوول بهەلسەنگینیت، و ب باشی ل رەوشا خەلکێ دەڤەرێ و ژیانا وان بنێڕیت. بۆ برێڤەبرنا ڤی بابەتی ب دروستی، پێدڤییە لیژنەیەکا هەڤپشک ژ چەند وەزارەتان بهێتە پێکئینان بۆ چاڤدێرییا پرۆژێ بەنداڤا مەخوول و هەر وەسا پێدڤی ب بەشداریپێکرنا جڤاکی هەیە. ل دووماهیێ، پێدڤییە عیراق ل رێکێن دی یێن باشتر بگەڕیت بۆ برێڤەبرنا کێمییا ئاڤێ کو کێمترین زیان بۆ سەر خەلکی هەبیت.
نڤیسین: احمد مصطفى
ژێدەر: محاضەرەکا زانکۆیێ بەشەک ژ بابەتێ کۆمەڵناسییا ژینگەهێ، یا ماموستا ڤەژین.