تالكۆت پارسۆنز ل دەف گەلەك کەسان ب كاریگەرترین جڤاکناسێ ئەمریکی یێ سەدێ بیستێ دهێتە هژمارتن. زانایەكێ ئەمریکییە کو بیردۆزا وی یا "کارێ جڤاکی" کارتێکرن ل سەر چەندین بوارێن جڤاکناسییا سەردەم کرییە. پارسۆنز ب دانانا بناغەیێ بیردۆزا "فەنكشنالیزما سەردەم" (کارکرنا پێکهاتەیێن جڤاکی) دهێتە نیاسین، و هەمی ژیانا خۆ تەرخان کر بۆ دروستکرنا سیستەمەکێ گشتی یێ بیردۆزی بۆ شڕۆڤەکرنا جڤاکی.
ل خوارێ پوختەیەکا ژیان، کار و چەمکێن وی یێن گرنگ هەیە.
ژیانا دەستپێکی و خاندن
ژدایكبوون و مەزنبوون:
پارسۆنز ل 13ێ کانوونا ئێکێ (دیسەمبەر) یا سالا 1902 ل کۆلۆرادۆ سپرینگس ل ئەمریکا ژ دایك بوویە. بابێ وی مامۆستایێ زمانێ ئینگلیزی و جێگرێ سەرۆکێ کۆلیژا کۆلۆرادۆ بوو.
خاندن:
پارسۆنز ل کۆلیژا ئەمھێرست زیندەوەرناسی (بایۆلۆجی)، جڤاکناسی، و فەلسەفە خاندییە، و باوەرنامەیا بەکالۆریۆس ل سالا 1924 وەرگرت. پشتی هنگێ، ل قوتابخانا لەندەن بۆ ئابووریێ خاند. پاشان ژی ل سالا 1927 باوەرنامەیا دکتۆرا (PhD) د ئابووری و جڤاکناسیێ دا ل زانکۆیا ھایدلبێرگ ل ئەڵمانیا وەرگرت.
کارێ وی یێ پێشەنگ ل زانکۆیا ھارڤارد
پشتی کو بۆ ماوێ سالەكێ (ل سالا 1927) ل کۆلیژا ئەمھێرست مامۆستایەتی کر، پارسۆنز وەك مامۆستا ل بەشێ ئابووری ل زانکۆیا ھارڤارد دەست ب کار بوو. کارێ وی دگەل گەشەکرنا زانکۆیێ بەرەڤ پێش چوو. و ل دەمێ زانکۆیا ھارڤارد ئێکەم بەشێ جڤاکناسیێ ل سالا 1931 ڤەکر، پارسۆنز بوو ئێک ژ دوو مامۆستایێن وێ بەشێ ل وی سەردەمی. و ل سالا 1944 ناسناڤێ زانستی پرۆفیسۆر وەرگرت.
تێکەلکرنا زانستان:
ل سالا 1946، وی ڕۆلەکێ سەرەکی هەبوو د ئاڤاکرنا بەشێ پەیوەندیێن جڤاکی دا، کو بەشەکێ هەڤپشك بوو د ناڤبەرا جڤاکناسی، ئەنترۆپۆلۆجی (مرۆڤناسی)، و دەروونناسیێ دا. هەروەسا وی هەتا سالا 1956 سەرۆکایەتییا ڤێ بەشی دکر.
کارتێکرنەکا بەرفرەهـ:
پارسۆنز دەروونناسییا کلینیکی و مرۆڤناسییا جڤاکی دگەل جڤاکناسیێ کرە ئێک، کو ئەڤ تێکەڵکرنە هەتا ئەڤرۆ ژی د زانستێن جڤاکی دا دهێتە بکارئینان. هەروەسا ل سالا 1949 بوو سەرۆکێ کۆمەڵەیا جڤاکناسێن ئەمریکی. ل سالا 1973 ل ھارڤارد خانەنشین بوویە، بەلێ بەردەوامی دا نڤیسین و وانەگۆتنێ ل سەرانسەری ئەمریکا.
بیردۆز و چەمکێن سەرەکی یێن جڤاکناسی
کارێن پارسۆنز ب گشتی وەك قوتابخانەیەکا تەمام یا هزرا جڤاکی دهێنە دیتن. ل شوینا کو بتنێ سەرنجێ بدەتە سەر ڤەکۆلینێن بچویك، ئارمانجا وی یا سەرەکی ئەڤە بوویە کو چەندین زانستێن جڤاکی بکاربینیت بۆ دروستکرنا ئێک بیردۆزا گشتی بۆ پەیوەندیێن مرۆڤی.
بیردۆزا کارکرنێ (Functionalism) و پرەنسیپێ ئارەزوومەندانە
د ئێکەم پەرتووکا خۆ یا گرنگ دا ب ناڤێ پێکهاتەیا کارێ جڤاکی (1937)، پارسۆنز کارێن ماکس ڤێبەر و ڤیلفرێدۆ پارێتۆ ب جڤاکناسییا ئەمریکی دانە نیاسین. وی مفایەكێ زۆر ژ کارێن ڤێبەر، پارێتۆ، ئەلفرێد مارشال، و ئیمیل دورکھایم وەرگرت بۆ دروستکرنا بیردۆزەکا سیستەماتیك بۆ کارێ جڤاکی. ئەڤ بیردۆزە ل سەر بنەمایێ "ئارەزوومەندانە" هاتییە ئاڤاکرن، ب واتایا هندێ کو مرۆڤ ل دەمێ هەلبژارتنا د ناڤبەرا بهایان و کاران دا، تا ڕادەیەكێ یێ ئازادە.
پێکهاتەیێ کارکرنێ و سیستەمێ جڤاکی
پارسۆنز پشتەڤانی ل شڕۆڤەکرنا پێکهاتە-کارکرنا (Structural Functionalism) جڤاکی دکر. ئەڤ ڕێبازە ل وان ڕێکان دگەڕیێت کو چاوا پشکێن جڤاکی دگەل ئێک کار دکەن بۆ پێشخستن و پاراستنا وی سیستەمی یێ کو ل ناڤ جڤاکی دا جهێ خۆ گرتی.
سیستەمێ جڤاکی:
د پەرتووکا خۆ یا ناڤدار، سیستەمێ جڤاکی (1951) دا، پارسۆنز شڕۆڤەکرنا خۆ برە سەر سیستەمێن مەزن و کێشەیێن ڕێکوپێکی، یەکگرتن، و هەڤسەنگییا جڤاکی دا. وی گرنگی ب پەیوەندییا د ناڤبەرا سیستەمێ جڤاکی، سیستەمێ کەلتووری، و کەسایەتیێ دا کرییە. هەروەسا پارسۆنز جهێ بیردۆزا جڤاکناسیێ د ناڤ دامەزراوەیێن دەرەکی یێن جڤاکی دا دیت، نەکو د ناڤ دەروونێ مرۆڤی دا (وەك چاوا سیگمۆند فرۆید و ڤێبەر دبێژن).
"ڕۆلێ نەخۆشیێ" د جڤاکناسییا پزیشکی دا
ب بکارئینانا بیردۆزێن خۆ د بوارێن تایبەت دا، پارسۆنز چەمکێ "ڕۆلێ نەخۆشیێ" د جڤاکناسییا پزیشکی دا دروست کر، کو پەیوەندی ب دەروونناسیێ ڤە هەبوو. ڕۆلێ نەخۆشیێ چەمکەکە کو گرنگیێ ددەتە لایەنێن جڤاکی یێن نەخۆشکەفتنێ. ئەڤ چەمکە دیار دکەت کا چ ماف و ئەرک دکەڤنە سەر ملێ وی کەسێ کو د جڤاکی دا ب نەخۆش دهێتە هەژمارتن.
دوماهیک
تالكۆت پارسۆنز ل 8ێ گۆلانا سالا 1979 ل میونخ، ئەڵمانیایا ڕۆژئاڤا، پشتی جەڵتەیەکا مێشکی وەغەرا دوماهییێ کر. وی کەلەپوورەکێ کویر و گرنگ ل دویف خۆ هێلا کو هەتا ئەڤرۆ ژی بەردەوامە د دروستکرنا گەنگەشەیان د ناڤبەرا زانایان دا. سوپاس بۆ خاندنێ و هیڤیا مفایی.
نڤیسین: احمد مصطفى
ژێدەر: