هەر جڤاکەک پێدڤی ب هند مەرجێن بنەڕەتی هەیە داکو بمینیت، و ئەڤ پێدڤیێن گرنگ ب پێدڤیێن کارایی (functional prerequisites) دهێنە نیاسین. تالکۆت پارسۆنز، کۆمەڵناسەکێ بەرنیاسە، باوەری ب وێ چەندێ هەبوویە کو هەر کۆمەڵەکا رەفتاران دشێت وەک سیستەمەکێ کریاری بهێتە دیتن کو تێدا پارچەیێن جودا جودا ل گەل ئێکدو و ژینگەها دەوروبەرێن خۆ کارلێکێ دکەن. بۆ شڕۆڤەکرنا چەوانیا پاراستنا رێکخستنێ د ڤان سیستەمان دا، وی کورتییەک ژ چار پیتا، AGIL داڕێشت، کو ب پارادایما چار-کارایی ژی دهێتە نیاسین. ل دویڤ بۆچوونا پارسۆنز، هەر سیستەمەکێ جڤاکی یێ زیندی پێدڤییە چار ئاریشەیێن کارایی چارەسەر بکەت داکو بمینیت و سەقامگیر بیت: خۆگونجاندن (Adaptation)، ب دەستڤەئینانا ئارمانجان (Goal Attainment)، ئێکگرتن (Integration)، و پاراستنا شێوازێ ڤەشارتی (Latent Pattern Maintenance).
1. خۆگونجاندن: مانەڤە د ژینگەهێ دا
پێدڤیا ئێکێ یا کارایی خۆگونجاندنە، کو گرێدایی وێ چەندێ یە کا سیستەمێ جڤاکی چەوا کارلێکێ ل گەل ژینگەها خۆ یا دەرەکی دکەت. بۆ مان و بەردەوامبوونا جڤاکەکێ، پێدڤییە بشێت خۆ ل گەل دەوروبەرێن خۆ بگونجینیت و هەروەسا وێ ژینگەهێ بگوهۆڕیت و بکاربینیت بۆ بجهئینانا پێدڤیێن خۆ. ئەڤە ژی بکارئینانا سەرچاوەیان ب خۆڤە دگریت دا کو سیستەم بشێت خۆڕاگر بیت و ئارمانجێن خۆ یێن بەرفرەهتر بجهـ بینیت. د جڤاکێن مەزن و سەردەم دا، دامەزراوەیێن ئابووری ب شێوەیەکێ سەرەکی بەرپرسن ژ ڤێ ئەرکێ خۆگونجاندنێ. پیشەسازییێن وەک چاندنێ و خزمەتگوزاریێن جودا جودا یێن بازاری پێدڤیێن بنەڕەتی یێن ژیانێ دابین دکەن، وەک خوارن و جهێ ئاکنجیبوونێ. ب دابینکرنا ڤان کەلوپەل و خزمەتگوزاریێن سەرەکی، ئابووری رێکێ ددەتە تەڤایا سیستەمێ جڤاکی کو گەشە بکەت، بهێتە گوهۆڕین و ب سەرکەفتیانە کار بکەت.
2. ب دەستڤەئینانا ئارمانجان: دیارکرنا ئاراستەی
پشتی کو سیستەمەک خۆ ل گەل ژینگەها خۆ گونجاند، پێدڤییە مەبەستەکا روون هەبیت. ب دەستڤەئینانا ئارمانجان ئاماژەیە بۆ شیانا جڤاکەکێ کو ئارمانجێن خۆ دیار بکەت و سەرچاوەیان ئامادە بکەت بۆ گەهشتن ب وان ئارمانجێن دیارکری. د ناڤ سیستەمەکێ جڤاکی یێ بەرفرەهتر دا، دامەزراوەیێن سیاسی و حکومەت بەرپرسیاریا دانانا ئەولەویەتێ بۆ ڤان ئارمانجان ل ستۆیێ خۆ دگرن. بیرۆکراسیەتا دەولەتێ، ل گەل رێکخراوێن دی، کار دکەت بۆ دابەشکرنا وان سەرچاوەیێن کو ژ لایێ ئابووری ڤە هاتینە کۆمکرن، دا کو پێدڤیترین ئارمانجێن جڤاکی بجهـ بینیت. چ ئەو ئارمانج بەرگرییا نیشتمانی بیت، پێشخستنا ژێرخانێ، یان خۆشگوزەرانییا گشتی بیت، بوارێ سیاسی ئاراستەی دیار دکەت و وان کریاران رێکدئێخیت یێن کو بۆ گەهشتن ب وێرێ پێدڤینە.
3. ئێکگرتن: پاراستنا پێکڤەگرێدانا سیستەمی
د دەمەکێ دا کو جڤاک ب دویڤ ئارمانجێن خۆ دکەڤیت و سەرچاوەیان دابەش دکەت، ب شێوەیەکێ سروشتی ململانێ د ناڤبەرا تاک و کۆمێن جودا جودا دا دروست دبن ل ناڤ هەر جڤاکەکێ. ئێکگرتن ئەرکەکێ گرنگە بۆ رێکخستن، هەماهەنگی، و کۆنترۆڵکرنا پەیوەندیێن د ناڤبەرا پارچەیێن جودا یێن سیستەمی دا، دا کو ب شێوەکێ رێکخستی کار بکەت. ئەڤ پێدڤییە، پێکڤەگرێدانا ناڤخۆیی و هەڤگرتنا جڤاکی دپارێزیت. دامەزراوەیێن یاسایی، وەک دادگەهـ و پۆلیس، رۆلەکێ سەرەکی د بجهئینانا ڤێ پێدڤییێ دا دگێڕن. ب رێکا دیارکرنا رێسا و پەیوەندیێن فەرمی د ناڤبەرا مرۆڤ و رێکخراوان دا. ب رێڤەبرنا گرژییان و دابینکرنا رێکەکا رێکخستی بۆ چارەسەرکرنا ناکۆکییان، سیستەمێ یاسایی ئەگەرێن ململانێ کێم دکەت و ئێکگرتنا سیستەمی مسۆگەر دکەت.
4. پاراستنا شێوازێ ڤەشارتی: دابینکرنا بەردەوامییا بهایان
پێدڤییا دوماهیکێ ژی پاراستنا شێوازێ ڤەشارتییە. ئەڤ کاراییە بەردەوامبوونا وان بهایێن بنەڕەتی مسۆگەر دکەت کو د ناڤ جڤاکی دا هاتینە چەسپاندن. ژ بەر کو ئەڤ پێدڤییە ب بێدەنگی کار دکەت و رەنگە هەردەم وەک کاراییێن ئابووری یان سیاسی دیار نەبیت، پێ دهێتە گۆتن "ڤەشارتی". ئەو دامەزراوەیێن ل سەر بنەمایێ باوەریێ هاتینە ئاڤاکرن، وەک خێزان، سیستەمێن پەروەردەیی، و ئایین، ڤی ئەرکێ بنەڕەتی بجهـ دئینن. ب رێکا پەروەردەکرنا بەردەوام یا زارۆکان و دابینکرنا ژینگەهەکی بۆ ئارامییا دەروونی و کێمکرنا گرژییان، ئەڤ دامەزراوەیە شێوازێن کەلتووری نوی دکەنەڤە و وان بهایان دپارێزن کو بۆ جڤاکەکا سەقامگیر پێدڤینە.
پەیوەندی د ناڤبەرا ڤان چوار سیستەمان دا
ئەڤ چوار پێدڤیێن کارایی ب تنێ و جودا ژ ئێکدو کار ناکەن؛ ئەو ب کویری ب دگەل ئێک د گرێداینە و بۆ پاراستنا رێکخستنا جڤاکی پشت بەستنێ ل سەر ئێکدو دکەن. د گەل پێشکەفتنا جڤاکان، ئەڤ ئەرکە د ناڤ دامەزراوەیێن تایبەتمەند دا دهێنە جوداکردن، لێ دگەل وێ چەندێ ژی ب شێوەیەکێ تەمامکەر ل گەل ئێک کار دکەن.
سیستەمێ ئابووری (خۆگونجاندن) کەرەستەیێن خاڤ کۆم دکەت و سامان ژ ژینگەهێ دروست دکەت. پاشان، سیستەمێ سیاسی (ب دەستڤەئینانا ئارمانجان) ئاراستەیی دیار دکەت کا ئەڤ سامانە دڤێت چەوا بهێتە بکارئینان بۆ بجهئینانا ئەولەویەتێن جڤاکی. د هەمان دەم دا، سیستەمێ یاسایی (ئێکگرتن) ب رێکا بجهئینانا رێسایێن روون مسۆگەر دکەت کو بوارێن ئابووری و سیاسی بەرەڤ ناکۆکیێن ئالۆز نەچن. ل دوماهیێ، سیستەمێن کەلتووری و خێزانی (پاراستنا شێوازێ ڤەشارتی) پشت راست دکەن کو ئەو تاکێن کو ئابووری، سیاسەت، و یاسایێ ب رێڤە دبەن، باوەری ب بهایێن سەرەکی یێن جڤاکی هەیە و خودان سەقامگیرییا دەروونینە بۆ بجهئینانا رۆلێن خۆ. پێکڤە، ئەڤ بەشێن کارلێککەر مەیلەکا ب هێز بەرەڤ سەقامگیری و کارکرنا ب رێک و پێک د ناڤ سیستەمێ جڤاکی دا دروست دکەن.
نڤیسین: احمد مصطفى
ژێدەر: