رێنێ دێکارت (1596 - 1650) ب بەرفرەهی وەک "بابێ فەلسەفا سەردەم" دهێتە نیاسین. فەیلەسووف، بیرکار و زانایەکێ زیرەکێ فرەنسی بوو، کو شێوازێ هزرکرنا مە بۆ جیهانێ گوهۆڕی. دبیت ژی تو هەر نوکە ناڤدارترین گۆتنا وی بزانی: "ئەز هزر دکەم، لەوما ئەز یێ هەیم." لێ کارێن وی گەلەک ژ ڤێ گۆتنێ پترن. دێکارتی بناغەیێ زانست و فەلسەفا سەردەم دانا.
ژیانا دەستپێکێ و فێربوون
رێنێ دێکارت ل 31ێ ئادارا 1596ێ ل باژێرێ لا های ل فرەنسا ژ دایک بوویە (ئەڤ باژێرە پاشی ب ناڤێ وی هاتە ناڤکرن و بوو "دێکارت"). دەیکا وی دەمەکێ کێم پشتی پەیدابوونا وی وەغەر کر، و ژ لایێ دەیکا بابێ خۆ ڤە (داپیرا وی) هاتە خودانکرن. ل دەمێ خواندنێ، چوو کۆلیژا لا فلێش یا یەسووعیان، ل وێرێ فێربوونەکا بەرفرەهـ د بوارێن بیرکاری، زانست و فەلسەفا کەڤن یا ئەرستۆی دا وەرگرت. لێ، پشتی دەرچوونێ، هەست کر کو ئەو ژ گەلەک ژ وان تشتێن وی خاندین یێ نەپشتراستە و تژی گومان هەیە.
پشتی ب دەستڤەئینانا باوەرناما یاسایێ ل سالا 1616، دێکارتی بڕیار دا کو کارێ یاسایێ نەکەت. ل شوینا وێ، وەک خۆبەخشەک پەیوەندی ب سوپایێ هۆلەندا کر و دگەل وان کار کر. د ڤی دەمی دا، وی ئیسحاق بیکمان دیت، کو بیرکارەکێ هۆلەندی بوو و حەزا دێکارتی بۆ زانست و بیرکاریێ دووبارە زیندی کرەڤە. ل شەڤەکا سار یا زڤستانێ ل سالا 1619، دێکارتی سێ خەونێن روون دیتن کو بوونە ئیلهاما ئەرکێ ژیانا وی: ئاڤاکرنا سیستەمەکێ نوی و ئێکگرتی یێ زانینەکا پشتڕاست کری کو ل سەر بنەمایێ بیرکاری و هۆکاران (عەقلی) هاتبیتە ئاڤاکرن.
لێگەڕیان ل دویڤ پشتڕاستیێ: "ئەز هزر دکەم، لەوما ئەز یێ هەیم"
دێکارتی دڤیا فەلسەفەیەکێ ژ سفرێ ئاڤا بکەت. بۆ ڤێ چەندێ، وی "رێبازا گومانێ" یا خۆ یا ناڤدار پەرەپێدا. وی بڕیار دا کو هەر باوەریەکا جهێ گومانێ بیت رەت بکەت. ئەرێ ئەم دشێین باوەریێ ب هەستێن خۆ بکەین؟ نەخێر، چونکی هندەک جاران چاڤێن مە مە دخاپینن. ئەرێ دبیت ژیان بتنێ خەونەکا ئالۆز بیت؟ بەلێ، ئەڤە ژی چێدبیت.
ب گومانکرن ل هەر تشتەکێ، دێکارت گەهشتە خالا سفر یا زانینێ. لێ، ئەو تێگەهشت کو تنێ ئێک راستی هەیە کو وی ب چ رەنگان نەدشیا گومانێ تێدا بکەت: ئەو ژی هەبوونا وی ب خۆ بوو. بۆ هندێ کو گومانێ بکەت، دڤیا ئەو هزر بکەت. و ئەگەر ئەو هزر بکەت، بێگومان ئەو یێ هەی. وی ئەڤ تێگەهشتنە ب ڕستەیا لاتینی یا ناڤدار بەرجەستە کر (Cogito, ergo sum) "ئەز هزر دکەم، لەوما ئەز یێ هەیم." ئەڤە ژی بوو ئەو پشتڕاستیا ڕەهایە یا کو وی بنەمایێن فەلسەفا خۆ ل سەر ئاڤا کری.
تیۆری و چەمکێن سەرەکی
1. دووانەیا هزر و لەشی (دووانەیا دێکارت)
ئێک ژ هزرێن دێکارتی کو گەلەک گەنگەشە ل سەر هاتیە کرن، تیۆریا وی یا هزر و لەشی یە. وی گۆت کو هزر (مێشک/عەقل) و لەشێ فیزیکی دوو تشتێن ب تەمامی جودانە و سروشتێ وان ژی گەلەک جیاوازن:
- هزر: تشتەکێ هزرکەر و نەفیزیکی یە (جهی ناگریت و ناهێتە دابەش کرن).
- لەش: تشتەکێ فیزیکی و بەرفرەهکرییە (جهی دگریت و وەک ئامیرەکێ کار دکەت، لێ نەشێت هزر بکەت).
ئەڤ چەمکە، کو ب دووانەیا دێکارتی دهێتە نیاسین، "کێشەیا هزر-لەشی" د فەلسەفێ دا پەیدا کر: ئەگەر هزر ب تەمامی نەفیزیکی بیت و لەش ب تەمامی فیزیکی بیت، چەوا کارلێکێ دگەل ئێک دکەن؟ دێکارتی پێشنیار کر کو ئەو د مێشکی دا پێکڤە دهێنە گرێدان، لێ فەیلەسووف و زانا هەتا ئەڤرۆ ژی گەنگەشێ ل سەر پەیوەندیا دروست د ناڤبەرا هزرێن مە یێن هشیار و مێشکێ مە یێ فیزیکی دا دکەن.
2. سیستەمێ پۆتانان یێ دێکارت
د بیرکاریێ دا، دێکارتی داهێنانەکا مەزن کر: وی رێکەک دیت بۆ گرێدانا جەبر و ئەندازەیێ ب ئێکڤە. ب بکارئینانا تەوەرێ x و y، شێوەیێن ئەندازەیی دشیان دایە ب رێیا هاوکێشەیێن جەبری بهێنە پێناسە کرن. ئەگەر تە جارەکێ گرافەک د بیرکاریا قۆناغا ئامادەیی دا کێشابیت، تە "پۆتانێن دێکارت" بکار ئیناینە، سیستەمەک کو راستەوخۆ ب ناڤێ وی هاتیە ناڤکرن!
3. دیتنەکا میکانیکی بۆ سروشتی
بەری دێکارتی، فەلسەفا کەڤن (کو ل سەر بنەمایێ هزرێن ئەرستۆی هاتییە ئاڤاکرن) سروشت ب مەرەمێن رۆحی و "شێوەیێن جەوهەری" شرۆڤە دکر. دێکارت ب تەمامی ژ ڤێ چەندێ دویر کەفت. وی مۆدێلەکێ "میکانیکی" یێ فیزیکێ بەلاڤ کر. باوەری ب هندێ هەبوو کو گەردوونا فیزیکی (وەک هەسارە، رووەک، ئاژەڵ و لەشێ مرۆڤی) وەک ئامیرەکێ مەزن کار دکەن بتنێ ب رێکا یاسایێن فیزیکی یێن قەبارە، شێوە و لڤینێ.
پەرتووک و کارێن سەرەکی یێن دێکارت
دێکارت پتریا ژیانا خۆ (نێزیکی 20 سالان) ل هۆلەندا دەرباز کر. ئەو ل وێرێ ل ئارامیێ دگەڕیا بۆ کارکرنێ، هەروەسا بۆ ئازادیا هزری دا کو ژ وێ چەوساندنا ئایینی یا کو زانایێن وەک گالیلۆی ل جهێن دی تووشی دبوون، رزگار ببیت. د ڤی دەمی دا، وی کاریگەرترین پەرتووکێن خۆ بەلاڤ کرن:
- گۆتارەک دەربارەی رێبازێ (1637): ب زمانێ فرەنسی هاتیە نڤیسین دا کو خەلکێ ئاسایی ژی بشێن بخوینن، ئەڤ پەرتووکە رێبازا وی یا لۆژیکی و گۆتنا وی یا ناڤدار "ئەز هزر دکەم، لەوما ئەز یێ هەیم" دایە نیاسین. هەروەسا هندەک گۆتار دەربارەی تیشکناسی، کەشناسی و ئەندازەیا نوی ب خۆ ڤە دگریت.
- تێڕامان د فەلسەفا ئێکێ دا (1641): شیکارا وی یا مەزن، کو تێدا ب کویری دچیتە ناڤ رێبازا خۆ یا گومانێ، هەبوونا خودێ، و دووانەیا هزر و لەشی.
- بنەمایێن فەلسەفێ (1644): پەرتووکەک کو مەرەم پێ ئەو بوو ببیتە جهێ وانەگۆتنێن کەڤن یێن زانکۆیان، و هەمی تشتەک ژ زانینا مرۆڤی هەتا یاسایێن فیزیکێ بخۆڤە دگرت.
- حەزێن رۆحێ (1949): کارەک کو هەستێن مرۆڤی شرۆڤە دکەت و کا چەوا هزر دشێت کۆنترۆلا حەز و هەستێن لەشێ فیزیکی بکەت.
سالێن دوماهیێ و میراتێ وی
ل سالا 1649، شاژن کریستینا یا سویدی داخازا دێکارتی کر بۆ کۆشکا خۆ ل ستۆکهۆلم، دا کو ببیتە مامۆستایێ وێ یێ فەلسەفێ. شاژنا گەنج داخاز ژێ دکر کو سپێدەهیان دەمژمێر 5:00 راببیت بۆ وانەگۆتنێ. بۆ دێکارتی، کو هەمی ژیانا خۆ عادەتێ وێ چەندێ هەیە درەنگ ژ خەو راببیت ژبەر ساخلەمیا وی یا لاواز، زڤستانا دژوار یا سویدێ و خشتەیێ زوی یێ وانەیان بۆ وی کۆژەک بوون. ل وی دەمی، ئەو تووشی پەژیكا سیهان بوو و ل 11ێ شوباتا 1650، د ژیێ 53 سالیێ دا وەغەر کر.
رێنێ دێکارت میراتەک ل دویڤ خۆ هێلا کو ب تەمامی هزرکرنا مرۆڤایەتیێ گوهۆڕی. ب پسیارکرنا پسیارێن زەحمەت، داخوازکرنا پشتڕاستیا ڕەها، و گرێدانا بیرکاری و زانستی پێکڤە، راستی ژی ناسناڤێ بابێ فەلسەفا سەردەم هەژی وی یە. هزرێن وی دەربارەی هەبوونێ، عەقلی، و سروشتێ میکانیکی یێ گەردوونێ هەتا ئەڤرۆ ژی کاریگەری ل سەر شێوازێ تێگەهشتنا مە بۆ جیهانێ دکەن.
نڤیسین: احمد مصطفى
ژێدەر: