هەڤژینی، وەک هەر ستوینەکا جڤاکی و مرووڤایەتی، گرێبەستەکا پیرۆزە کو دوو مرۆڤان پێکڤەگرێدەت بۆ ئاڤاکرنا پاشەرۆژەکا هەڤپشک. لێ کیشەیا سەرەکی ئەوە کو گەلەک جاران ئەڤ گرێبەستە دکەڤیتە د ناڤبەرا دوو جەمسەرێن هەڤدژ دا: (یان دکەڤیتە بن سیبەرا مادەگەرییێ و رەسمیاتێن ساڕ، یان ژی د ناڤ خەیالێن سۆزداری یێن بێ بەرپرسیارەتی دا نوقم دبیت. ئەرێ چەوا هەماهەنگی دێ ڤان ئاریشەیان چارەسەر کەت یان رولی د کێمکرنا واندا بینیت؟
1. گرێبەستا مادی: خێزانا بێ گیان
دەما هەڤژینی ب تنێ دبیتە ئامرازەک بۆ دابینکرنا پێدڤیێن ژیانێ یێن مادی، ئەڤ گرێبەستە گیانێ خۆ یێ مرۆڤایەتی ژ دەست ددەت. ل ڤێرە هەڤژین وەک دوو "هەفپشکێن بازرگانی" رەفتارێ دکەن؛ ماف و ئەرک د چارچۆڤەیەکێ یاسایی و دارایی یێ بەرتەنگ دا دمینن. د جڤاکێ مە یێ ئەڤرۆ دا، گەلەک جاران گرنگی ب مەراسیمێن بێ مفا و مەزاختنێن زێدە و مارەییێن گران دهێتە دان، کو ئەڤە هەمی دبیتە ئەگەرێ هندێ کو هەست و سۆز د ناڤ ڤان خەرجیان دا بمرن. ئەنجام دبیتە جڤاتەکا سار کو تێدا مال دبیتە ئوتێلەک بۆ نانخوارن و نڤستنێ، بێی کو چ تێکەلیێن رۆحی هەبن. مرۆڤ ل ڤێرە هەست ب تنێبوونەکێ دکەت د ناڤ مالەکا تژی ژ کەلوپەلێن گرانبها دا!
2. خەیالا سۆزداری: سۆزێن بێ کردار و بەرهەم
ل ئالیێ دی، هندەک هەڤژینیێ ب تنێ د "هەست و سۆزان" دا دبینن. راستە ئەڤین هاندەرێ ژیانێ یە، لێ ب تنێ بەس نینە بۆ راگرتنا گرانیا ئاریشەیێن ژیانێ. ئەوێن کو ب تنێ ب چاڤێ رۆمانسییەتێ ل هەڤژینیێ دنێرن، زوی تووشی شۆکێ دبن دەما ب ئەرکێن مالێ، پەروەردەکرنا زارۆکان و بەرپرسیارەتیێن جڤاکی دکەڤن. ئەڤینەکا بێ بەرپرسیارەتی، وەک خانیەکێ بێ ئەساسە، د بەرامبەر ئێکەم باهۆزا ژیانێ دا دهەرفیتت. سۆزێن بێ کردار، ب تنێ پەقینەکا کیمیایی یا دەمکی نە د مێشکێ مرۆڤی دا، لێ هەڤژینیا راستەقینە پێدڤی ب سەبر، خۆڕاگری و قوربانیدانێ هەیە.
3. پەیوەندییا دناڤبەرا مافێن یاسایی و ئەرکێن ئەخلاقی
د گەلەک جڤاکان دا، گرێبەستا هەڤژینیێ ب تنێ وەک نڤیسارەکا یاسایی دهێتە دیتن کو تێدا مارەیی و نەفەقە هاتینە دیارکرن. لێ د ڕاستی دا، یاسا ب تنێ چارچۆڤەیێ دەرەکی یێ پاراستنا مافانە. ئەوا کو ژیانێ ددەتە ڤێ گرێبەستێ، پاپەندبوونا ئەخلاقی یە. بەرپرسیارەتیا ئەخلاقی وەک وەفاداری، پشتەڤانیا دەروونی، و پشکداریکردن د خەم و خۆشیان دا، چ جاران ب یاسایێ نایێنە سەپاندن. دەما هەڤژین تێدگەهن کو بەرپرسیارەتیا مادی (وەک دابینکرنا بژێویێ یان بڕێڤەبرنا کارێن مالێ) نە بارەکێ گرانە، بەلکو دەربڕینەکە ژ وەفاداریێ، ل وێرێ سۆز و مادە دبنە ئێک و گرێبەستەکا تەندروست دروست دبیت.
4. گونجاندنا سۆزداری د گەل گۆڕانکاریێن ژیانێ
ئێک ژ مەزنترین کێشەیێن سۆزداریێ ئەوە کو هندەک وەک حالەتەکێ جێگیر لێ دنێرن و هزردکەن ئەڤین دێ هەر وەک رۆژێن دەستپێکێ مینیت. لێ ئەڤین د ناڤ هەڤژینیێ دا زیندەوەرەکە، یان گەشە دکەت یان ژی دمرن. بەرپرسیارەتی ب تنێ کارکرن نینە، بەلکو بەرپرسیارەتیا پاراستنا وێ چروسکا ئەڤینێ ژی دکەڤیتە سەر ملێن هەردووان. هەماهەنگی ل ڤێرە ئەوە کو مرۆڤ بزانن د بن فشارێن ژیانێ، نەخۆشی، یان قەیرانێن دارایی دا، و ب تایبەتی د جێبەجێکرنا ئەرکێن هەڤژینیێ دا نابیت پشت گوهـ هاڤێتنا هەست و سۆزان ببیته بهانە. بەلکو ئەڤین پێدڤی ب کرداری هەیە؛ هەمان ئەو دەستێ کو کار دکەت دا نانی پەیدا کەت، پێدڤییە ببیتە ئەو دەستێ کو هەست ب ئێشێن هەڤژینێ خۆ دکەت.
5. پەروەردەیا خێزانی وەک بەرهەمێ هەماهەنگیێ
ئارمانجا هەرە مەزنا گرێبەستا هەڤژینیێ، ئاڤاکرنا وەچەکێ ساخلەمە. ئەگەر خێزان ب تنێ لسەر بنیاتێ مادی بیت، زارۆک دێ سار و بێ هەست مەزن بن و دێ فێری وێ چەندێ بن کو تشت هەمی پارە و بەرژەوەندی نە. ئەگەر ب تنێ لسەر سۆزێن بێ سەروبەر بیت، زارۆک دێ بێ سەرپەرشت و بێ پلان ل ژیانێ تەماشەکەن و دێ هەست ب کێمیێ کەن د جڤاکێ دا. هەماهەنگی د ناڤبەرا سۆزا دایکانە و بەرپرسیارەتیا باوکانە دا (یان هەر دابەشکرنەکا دی یا ئەرکان)، دێ زارۆکان فێری وێ چەندێ کەت کو ژیان هەم هەستە و هەم ژی کار و تێکۆشانە. خێزان دبیتە قوتابخانەیەک کو تێدا "عەقل و دل" پێکڤە گەشە دکەن.
6. رۆلێ دانوستاندنێ د چارەسەرکرنا تەنگاڤیان دا
هەر گرێبەستەک د جیهانێ دا پێدڤی ب "پێداچوون و گفتوگۆیێ" هەیە بۆ هندێ تێگەهشتنێن شاش روینەدەن. گەلەک جاران کیشە ل وێرێ دەستپێ دکەن دەما ئێک ژ هەڤژینان دبینیت یێ دی یێ ب تنێ گرنگیێ ب مادیاتێ ددەت، یان یێ دی یێ د ناڤ خەیالان دا دژیت. چارەسەری د وێ چەندێ دایە کو "دیالۆگەکا ڕاستگۆیانە" هەبیت؛ کو تێدا سۆز ب ئاشکرایی بهێنە دیارکرن و گرفتێن مادی و بەرپرسیارەتی ژی ب شەفافیەت بهێنە بەحسکرن.
پێدڤییە چ رێگری و قەدەغەیێن جڤاکی یێن توند نەبن د بەحسکرنا ئەرکێن دارایی دا، هەروەسا نابیت دەربڕینا "سۆزان" ببیتە تشتەکێ شەرم د ناڤبەرا هەردووان دا ( ب تایبەت بو خۆ پاراستن ژ لاواز دەرکەتنێ ل پێش چاڤێن جڤاکی)
دەرئەنجام
ب کورتی، گرێبەستا هەڤژینیێ نە ب تنێ ئیمزاکرنەکە ل سەر کاغەزێ، و نە ژی خەونەکا بێ دووماهی یە. ئەڤ گرێبەستە هەڤسەنگییەکا داینامیکی یە؛ د ناڤبەرا "دلداریێ" وەک رۆح، و "بەرپرسیارەتیێ" وەک جەستە. بێی ئێک ژ ڤان هەردووان، خێزان وەک مرووڤەکێ کێم ئەندام لێ دهێت کو نەشێت بەرەڤ پاشەرۆژەکا گەش گاڤان بهاڤێژیت. سەرکەفتنا خێزانێ د وێ چەندێ دایە کو مرۆڤ بزانیت کا چەوا "ب دل حەز بکەت و ب عەقل بژیت.
نڤیسین: شەهنام عگید