ئەرێ تە جارەکێ ئەو گۆتنا ب ناڤ و دەنگ گولێ بوویە یا دبێژیت: "مان بۆ یێ بهێزترە" (یێ گونجایتر)؟ گەلەک کەس هزر دکەن کو ئەڤە گۆتنا زانایێ بایۆلۆجی یێ ب ناڤ و دەنگ چارڵز داروینی یە. لێ د ڕاستی دا، ئەڤە ژ لایێ هێربێرت سپێنسەر ڤە هاتییە گۆتن، کو ئێک ژ دیارترین هزرڤانێن سەردەمێ ڤیکتۆری بوو. هێربێرت سپێنسەر فەیلەسوف و زانایێ جڤاکی یێ بەریتانی یێ سەدێ 19 بوو. کەسایەتییەکێ هزری یێ مەزنە کو هزرێن وی ل سەر گەشەسەندنێ (پەرەسەندنێ) کارتێکرن ل سەر شێوازی هزرکرنا خەلکی بۆ جڤاک، زانست و سیاسەتێ کرییە.
ئەڤ گۆتارە دێ بەحسێ ژیانا هێربێرت سپێنسەری کەت، بیردۆزێن وی یێن ب ناڤ و دەنگ ب شێوەیەکێ سادە شڕۆڤە کەت، و دێ دیار کەت کا چەوا هزرێن وی کارتێکەری هەبوو ل سەر زانستی ب گشتی. چ تە حەز ل سەر زانستێ جڤاکی، فەلسەفە، یان ژی دیرۆکێ هەبیت، تێگەهشتنا هێربێرت سپێنسەری یا گرنگە بۆ تێگەهشتنا ڕەهـ و ریشالێن زانستێن جڤاکی یێن سەردەم.
کورتیەک ل سەر ژیانا هێربێرت سپێنسەری
هێربێرت سپێنسەر ل 27ێ نیسانا 1820 ل دێربی ل بەریتانیا ژ دایک بوویە. بەروڤاژی گەلەک فەیلەسوفێن دی یێن ب ناڤ و دەنگ یێن سەردەمێ وی کو چوونە زانکۆیێن مەزن وەک ئۆکسفۆرد یان کامبریج، سپێنسەر پتریا دەمی خۆ ب خۆ فێری زانستێ کرییە و نەچوویە زانکۆیێ. بابێ وی، جۆرج، مامۆستایەکێ قوتابخانێ بوو، کو هزرێن توند دژی دەسەڵاتێ هەبوون، و ئەڤ چەندە کارتێکرنەکا مەزن ل سپێنسەرێ گەنج کر. ئەو د خێزانەکێ دا مەزن بوو کو هزرکرنا سەربەخۆ و پرسیارکرنا دەسەڵاتێ هانددا و ب ئەرێنی ددیت.
د دەستپێکا ژیانا خۆ دا، سپێنسەر نەدڤیا ببیتە فەیلەسوف. د ژیێ بیست سالیێ دا، وی وەک ئەندازیارەکێ شارستانی بۆ پیشەسازییا شەمەندەفران کار دکر. لێ حەزێن وی یێن بەرفرەهـ، ئەو بەرەڤ نڤێسین و سیاسەتێ برن. ل سالا 1848، ئەو بوو جێگرێ سەرنڤیسەرێ گۆڤارا "The Economist"، کو گوڤارەکا دارایی یا ب ناڤ و دەنگە. ئەڤ کارە بوو ئەگەر کو ئەو ل گەل هندەک ژ مەزنترین هزرڤانێن سەردەمێ خۆ تێکەل ببیت، وەک زانایێ بایۆلۆجی تۆماس هێنری هەکسلی، نڤێسەر جۆرج ئیلیۆت، و فەیلەسوف جۆن ستیوارت میڵ.
ل سالا 1851، سپێنسەری ئێکەم پەرتووکا خۆ یا مەزن ب ناڤێ "ستاتیکایا جڤاکی" (Social Statics) بەلاڤ کر، کو تێدا بەرگری ل ئازادییا ڕەهایا تاکەکەسی و حکومەتەکا دەستوەرنەدەر کر. پشتی دەمەکێ کورت، میراتەک ژ مامێ وی بۆ ما، کو بوو ئەگەر دەست ژ کارێ خۆ بەردەت و ب تەمامی سەرنجێ بدەتە نڤێسینێن خۆ. وی پاشماوەیێ ژیانا خۆ بۆ پرۆژەیەکێ مەزن ب ناڤێ "فەلسەفەیا هەڤگرتی" تەرخان کر. ئەڤ پرۆژە چەندین پەرتووک بخۆڤە دگرتن کو بزاڤ دکرن هەمی زانینێن زانستی—بۆ نموونە بایۆلۆجیا، دەروونناسی، زانستێ جڤاکی، و ڕەوشت—ل ژێر ئێک بنەمایێ سەرەکی کۆم بکەت، کو ئەو ژی پەرەسەندن بوو.
سەرەڕای سەرکەفتن و ناڤودەنگییا وی یا جیهانی، سپێنسەر تووشی کێشەیێن مەزن یێن تەندروستی و دەروونی بوو د پتریا ژیانا خۆ یا مەزنیێ دا. پاش، ل 8ێ کانوونا ئێکێ یا سالا 1903 وەغەرا دووماهیێ کر. ل دەمێ مرنا وی، پتر ژ ملیۆنەک چاپێن پەرتووکێن وی هاتبوونە فرۆتن و کارێن وی بۆ گەلەک زمانان هاتبوونە وەرگێڕان.
بیردۆزا پەرەسەندنا گەردوونی: فەلسەفەیا هەڤگرتی
دەمێ ئەم ئەڤرۆ پەیڤا "پەرەسەندن" (یان گەشەسەندن) گولئ دبن، ئەم پتریا دەمی هزر د زانستێ بایۆلۆجی و گۆڕانکارییا ئاژەڵان دا ب درێژاهییا دەمی دکەین. لێ بیردۆزا سپێنسەری گەلەک مەزنتر بوو. وی باوەر دکر کو پەرەسەندن یاسایەکا گەردوونییە و بسەر هەمی تشتان دا دهێتە جێبەجێکرن، وەک: ستێر، ئەرد، مێشکێ مرۆڤی و جڤاکێن مرۆڤایەتی.
سپێنسەری ئەڤ هزرا سەرەکی د پەرتووکا خۆ یا سالا 1862 یا ب ناڤێ "بنەمایێن دەستپێکی" (First Principles) شڕۆڤە کر. وی دیار کر کو هەمی تشت د گەردوونی دا ژ ڕەوشەکا سادە و نەڕێکخستی بەرەڤ ڕەوشەکا ئاڵۆز و ڕێکخستیڤە دچن.
بۆ نموونە، هزر د وێ چەندێ دا بکە کا چەوا جڤاکەکێ مرۆڤی گەشە دکەت. جڤاکەکێ سەرەتایی وەک کۆمەکا بچویک و سادە ژ خەلکی دەست پێ دکەت کو هەمی کارێن وەک ئێک دکەن، وەک نێچیرڤانیێ یان چاندنێ. ب تێپەڕبوونا دەمی، کو جڤاک گەشەسەندن رێدا رویددەت، گەلەک ئاڵۆزتر لێ دهێت. خەلک دەست ب تایبەتمەندیێ دکەن د کارێن جودا دا، وەک، هندەک دبنە جوتیار، هندەک دبنە ئاڤاکەر و هندەک دبنە سەرکردە. ئەڤەیە پەرەسەندنا گەردوونی یا سپێنسەری ب کورتی.
داروینیزما جڤاکی و "مان بۆ یێ بهێزترە"
ئێک ژ لایەنێن هەرە بەرنیاس یێن فەلسەفەیا هێربێرت سپێنسەری، پەیوەندییا وییە ب "داروینیزما جڤاکی" ڤە. پشتی خواندنا کارێن چارڵز داروینی ل سەر هەلبژارتنا سروشتی، د ڕاستی دا سپێنسەر ئەو کەس بوو کو دەستەواژەیا "مان بۆ یێ بهێزترە" (Survival of the fittest) داهێنا.
د بایۆلۆجیایێ دا، ئەڤە ب وێ واتایێ دهێت کو ئەو ئاژەڵێن پتر ل گەل ژینگەها خۆ دگۆنجن، پتر شیانێن مان و زۆربوونێ هەنە. لێ سپێنسەری ئەڤ چەمکێ بایۆلۆجی وەرگرت و ب سەر جڤاکێ مرۆڤی دا سەپاند. وی دگۆت کو د جڤاکەکێ ئازاد دا، کەسێن "بهێزتر" (ئەوێن ژ هەمیان زیرەکتر، کارکەرتر و خودان شیانتر) دێ ب سروشتی سەرکەڤن و گەهنە لووتکەیێ. ل بەرامبەر دا، کەسێن "لاواز" دێ ب سروشتی تووشی زەحمەتییان بن.
ژبەر ئەڤێ دیتنێ، سپێنسەر ب توندی دژی وان بەرنامەیێن حکومەتێ بوو کو بۆ هاریکارییا هەژار، نەخۆش، یان نەخوێندەواران هاتبوونە دانان. وی باوەر دکر کو هاریکاریکرنا دەستکرد یا کەسێن "لاواز" دێ ب تنێ جڤاکی ب گشتی لاواز کەت. ل گۆرەی هزرا وی، پێشکەفتنا مرۆڤایەتیێ ل سەر وێ چەندێ د راوەستیت کو ڕێ ب ململانێیا سروشتی بهێتە دان بێی چ دەستێوەردانێن دەرەکی.
ئەڤرۆ، گەلەک کەس داروینیزما جڤاکی وەک فەلسەفەیەکا دژوار دبینن. د دووماهییا سەدێ 19 و دەستپێکا سەدێ 20 دا، هندەک خودان کارێن زەنگین هزرێن سپێنسەری بکارئینان بۆ ڕەوایەتیدان ب نەیەکسانییا دارایی یا مەزن، ب وێ بەهانێ کو دەوڵەمەندییا وان یا مەزن ب تنێ بەلگەیە کو ئەو د ڕوویێ بایۆلۆجی و جڤاکی ڤە یێن "بهێزترن". هەر چەندە مەبەستا سپێنسەری ب خۆ ئەڤە نەبوو، لێ باوەرییا وی یا توند ب ململانێیا سروشتی بوو ئەگەرێ ڤان شڕۆڤەکرنێن پڕ کێشە.
زانستێ جڤاکی و پەرەسەندنا جڤاکان
هێربێرت سپێنسەر ب بەرفرەهی وەک ئێک ژ دامەزرێنەرێن زانستێ جڤاکی (سۆسیۆلۆجیا) دهێتە نیاسین، کو بریتییە ژ خواندنا زانستی یا جڤاکی. د کارێ خۆ یێ مەزن یێ چەندین بەرگی دا ب ناڤێ "بنەمایێن زانستێ جڤاکی"، وی بەرێ خۆ دا جڤاکێ مرۆڤی هەر وەک کو زیندەوەرەکێ بایۆلۆجی یێ ساخە.
هەر وەکی کو لەشێ مرۆڤی ئەندامێن جودا هەنە (دڵ، مێشک، سنگ) کو پێکڤە کار دکەن بۆ ساخ هێلانا لەشی، سپێنسەری دگۆت کو جڤاک ژی سیستەم و دامەزراوەیێن جودا هەنە (حکومەت، ئابوور، ئایین، خێزان) کو پێکڤە کار دکەن بۆ بڕێڤەبرنا جڤاکی. ئەگەر پشکەک مەزن ببیت یان بهێتە گۆڕین، ئەڤ چەندە ب شێوەیەکێ ڕاستەوخۆ دێ کارتێکرنێ ل هەمی پشکێن دی کەت.
سپێنسەری هەروەسا نەخشەیێ پەرەسەندنا جڤاکێن مرۆڤی دانا. وی جڤاک دابەشکرنە سەر دوو جۆرێن سەرەکی ل گۆرەی قۆناغێن گەشەسەندنا وان:
- جڤاکێن سەربازی:
ئەڤە جڤاکێن سەرەتایی و کێمتر گەشەکری نە. پتریا وان بۆ شەڕ، ململانێ و بەرگریێ هاتینە ڕێکخستن. هەڤکاری د ناڤبەرا خەلکی دا ب زۆری ژ لایێ فەرمانڕەوایێن توند و حکومەتەکا بهێز ڤە دهێتە سەپاندن. خەلک دهێنە نەچارکرن کو بزانن دێ چ کەن و تاکەکەسیبوون (ئازادییا تاکەکەسی) دهێتە چەوساندن.
- جڤاکێن پیشەسازی:
دەمێ جڤاک گەشە دکەن و پتر ئاشتیانە لێ دهێن، دبنە جڤاکێن پیشەسازی. د ڤان جڤاکێن پێشکەفتی دا، هەڤکاری ب حەزا خۆیی، نە ب زۆریێ، دهێتە رێکخستن. خەلک ب ئازادی د بازاران دا بازرگانیێ دکەن، مافێن تاکەکەسی دهێنە پاراستن، و دەسەڵاتا حکومەتێ گەلەک سنووردارە.
سپێنسەری ب گەشبینی باوەر دکر کو مرۆڤایەتی هێدی هێدی بەرەڤ جڤاکەکا پیشەسازی یا ئاشتیانە و جیهانیڤە دچیت، کو ل وێرێ پێدڤیبوون ب حکومەتەکا ناڤەندی ب تەمامی نامینیت.
فەلسەفەیا سیاسی و ڕەوشتی: بەرگریکرن ل مافێن تاکەکەسی
د ناڤەرۆکا بیردۆزێن هێربێرت سپێنسەری دا، باوەرییا وی یا کویر و نەگۆڕ ب ئازادییا تاکەکەسی هەبوو. فەلسەفەیا وی یا سیاسی و ڕەوشتی ل سەر وێ چەندێ هاتبوو ئاڤاکرن کو وی دگۆتێ "یاسایا ئازادییا یەکسان". ئەڤ یاسایا ڕەوشتی دبێژیت کو هەر تاکەک ماف هەیە هەر تشتێ بڤێت بکەت، ب مەرجەکی کو دەستێوەرنەدانێ د مافێ یەکسان یێ چ کەسێن دی دا نەکەت بۆ کرنا هەمان تشتی.
ژبەر ئەڤێ باوەرییا توند ب ئازادیێ، سپێنسەر پشتەڤانەکێ توند یێ سەرمایەدارییا "دەستێنەوەردانێ" (Laissez-faire) بوو. ئەڤە سیستەمەکێ ئابوورییە کو حکومەت تێدا دەستێوەردانێ د بازرگانی، کڕین و فرۆتن، یان ئابووری دا ناکەت. وی باوەر دکر کو تاکە ئەرکێ ڕەوا یێ حکومەتێ پاراستنا وەلاتیانە ژ توندوتیژی، دزی و ساختەکاریێ یە.
وی ب توندی دژی هەمی شێوازێن دەستوەردانا حکومەتێ ئاخڤت. هەر وەسا دژایەتییا قوتابخانەیێن گشتی، چاڤدێرییا تەندروستی یا ل ژێر سەرپەرشتییا دەوڵەتێ، باجان، و یاسایێن ڕێکخستنا دەمژمێرێن کاری یان پاراستنا ژینگەها کاری دکر. و پەرتووکەکا ب ناڤ و دەنگ ب ناڤێ "مرۆڤ دژی دەوڵەتێ" (1884) نڤێسی، کو تێدا هۆشداری دا کو زێدەبوونا یاسایێن حکومەتێ و بەرنامەیێن چاڤدێرییا جڤاکی دێ ل دووماهیێ بەرەڤ "کوێلایەتیێ" چیت.
ل گۆرەی دیتنا وی، جڤاک باشترین کار دکەت دەمێ تاکەکەسان ب تەمامی ب ئازادی بهێلن دا کو ژیانا خۆ بڕێڤەببەن، بڕیارێن خۆ بدەن، و ڕووبەڕوویێ ئەنجامێن سروشتی یێن کریارێن خۆ ببن.
دەرئەنجام
هێربێرت سپێنسەر ب ڕاستی هزرمەندەکێ مەزن یێ هزرکرنا سەدێ 19 بوو. ب بزاڤێن وی بۆ کۆمکرنا هەمی زانینێن مرۆڤایەتی د ئێک "فەلسەفەیا هەڤگرتی" یا مەزن دا، وی گۆڕانکاری د شێوازێ هزرکرنا جیهانا ڤیکتۆری دا بۆ زانست و مرۆڤایەتیێ کر. بکارئینانا بیردۆزا پەرەسەندنێ بۆ سەر جڤاکێ مرۆڤی بوو بنیاتێ زانستێ جڤاکی یێ سەردەم، و بەرگریکرنا وی یا ب سۆز ل سەر ئازادییا تاکەکەسی شوین تبلەکا مەزن ل سەر فەلسەفەیا سیاسی هێلا.
هەرچەندە ناڤودەنگییا وی د سەدێ 20 دا کێم بوو (پتریا وێ ب سەدەما دیتنێن وی یێن توند ل سەر داروینیزما جڤاکی و نەبوونا چ ڕێکخستنێن حکومی کو گەلەک نەپەسەند بوون د سەردەمێ گەشەسەندنا دەوڵەتا چاڤدێرییا جڤاکی (Welfare state) دا) لێ هزرێن وی هەتا ئەڤرۆ ژی گەلەک پەیوەندیدارن.
تێگەهشتنا هێربێرت سپێنسەری هاریکارییا مە دکەت کو رەهـ و ریشالێن دیرۆکی یێن ڤان هزرێن نوکە تێبگەهین. سپێنسەر هزرڤانەک بوو کو گەردوون وەک پرۆسەیەکا مەزن و بەردەوام یا پەرەسەندنێ ددیت، و ب توندی باوەر دکر کو بلندترین لووتکەیا وێ پەرەسەندنێ مرۆڤەکێ ئازاد و سەربەخۆیە. سوپاس بۆخاندنێ و هیڤیا مفایی.
نڤیسین: احمد مصطفى
references: