رێکا بەرەڤ یەکسانیا جێندەری و ئاشتیەکا بەردەوام پێدڤی ب تشتەکێ زێدەتر هەیە ژ گۆهرینا یاسایان ب تنێ، بەلکو ئەڤ چەندە پێدڤی ب گۆهرینەکا بنیاتی د ناڤ جڤاکی دا هەیە. ڤەکۆلینەکا شیکاری یا نوی ب ناڤێ "بەرەڤ پشکداریا کاریگەر: ڤەکۆلینەکا شیکاری ل سەر راستییا سەرکردایەتیا ئافرەتان و ئەجێندایا ئاشتی و ئاسایشێ ل هەرێما کوردستانێ" ژلایێ گرۆپەکێ گەنجان ڤە هاتە کرن ل زانکۆیا دهۆک، کو ئەز ئێک ژ وانا بووم. ئەڤ پڕۆژە ژ لایێ "رێکخراوا جیهانەکا باشتر بۆ گەشەپێدانا جڤاکی (BWOCD)" ب هەڤکاری دگەل "سەنتەرێ ڤەکۆلینێن جێندەری ل زانکۆیا دهۆکێ" هاتیە ئەنجامدان، و تیشکێ دئیخیتە ل سەر راستییا سەرکردایەتیا ئافرەتان.
پشکداریا ئافرەتان د ژیانا گشتی و سیاسی دا، ئێکە ژ ستوینێن سەرەکی یێن ئەجێندایا (ئافرەت، ئاشتی و ئاسایش - WPS)، کو یا فەرە بۆ ئاشتیەکا بەردەوام د جڤاکێن پاش-شەڕ دا وەک هەرێما کوردستانا عیراقێ. بۆ تێگەهشتنا هندێ کا چاوا ئەڤە بهێتە بجهئینانا، ڤەکۆلینێ پشتبەستن ب وان کەسان کر یێن کو دێ پاشەرۆژێ ئاڤاکەن: گەنجان. گەنج تەخەکا گرنگن بۆ دووبارە دارشتنا گۆتارا سەرکردایەتیا ئافرەتان و ب هێزکرنا هەستێ بەرپرسیارەتیا جڤاکی بەرامبەر پابەندبوونێن کارناما WPS.
ل ڤێرێ نێرینەکا گشتگیر ل سەر راستی، تەحەدیات و چارەسەریێن کو ژ لایێ گەنجان ڤە هاتینە دەستنیشانکرن ل دۆر پشکداریا ئافرەتان د سەرکردایەتیێ دا دێ دارێژین.
هێزا دەنگێ گەنجان و کێماسی د زانیاریان دا
ئەڤ ڤەکۆلینە پشت بەستنێ ل سەر گەنگەشەیێن 150 قوتابییان دکەت کو ژ قوتابیێن کچ و کور ل زانکۆیا دهۆکێ پێک هاتبوون.
سەرباری وێ چەندێ کو هەرێما کوردستانێ پێشڤەچوونێن بەرچاڤ د مافێن ئافرەتان دا هەبووینە، وەک دانانا کۆتایا 30% ل پەرلەمانی، بەلێ پا هێشتا ڤالاهییەکا مەزن د ناڤبەرا یەکسانیا یاسایی و پشکداریا راستی د بریاردانێ دا هەیە. بۆ نموونە، رێژەیا ئافرەتان د پۆستێن بلند یێن جێبەجێکرنێ، سەرکردایەتیا حزبان، سازیێن گشتی و کەرتێ تایبەت دا یا کێمە.
تشتێ سەرنجڕاکێش ئەوە کو ڤەکۆلینێ دیار کر کو کێماسیەکا مەزن د هوشیاریێ دا هەیە. د دەمێ راوێژکاریان دا، دیار بوو کو پشکدار شارەزا نینن ل سەر بریارا 1325 یا نەتەوەیێن ئێکگرتی، ئەوا کو ئەجێندایا WPS ل سەر هاتیە ئاڤاکرن. ئانکو قوتابیان زانیاریێن پێشوەخت ل سەر ناڤەرۆکا بریارێ و چار ستوینێن وێ نەبوون. هەر وەسا ئەو ئاگەهدار نەبوون ل سەر پلانا نیشتمانی یا هەرێما کوردستانێ بۆ بجهئینانا ڤێ بریارێ. د هەمان دەم دا، دهێتە دیتن کو ئەڤە ژبەر کێماسیا پڕۆگرامێن خواندنێ بیت، چونکی یاسایا نیڤدەولەتی یا مافێن مرۆڤی ب شێوەیەکێ گشتگیر ناھێتە گۆتن د زانکۆیان دا.
بەلێ سەرباری نەبوونا زانیاریێن ئەکادیمی ل سەر بریارا نەتەوەیێن ئێکگرتی، قوتابیان تێگەهشتنەکا گەلەکا لۆژیکی ل سەر چەمکێن جێندەری هەبوو. وان ب روونی دزانی کو جێندەر ئاماژەیە بۆ رۆلێن جڤاکی نەک تایبەتمەندیێن بایۆلۆژی. هەر وەسا وان هەست ب وێ چەندێ دکر کا چەوان داب و نەریتێن جڤاکی دەلیڤەیێن جودا بۆ کچ و کوران دروست دکەن. و وان شارەزایی د سیستەمێ کۆتایا 30% دا هەبوو و دزانی کا ئارمانج ژێ چیە و کێماسیێن وێ چنە.
رێگریێن سەرەکی: چ ئافرەتان بەرەڤ پاش دئیخیت؟
ڤەکۆلینێ سێ جۆرێن رێگریان دەستنیشان کرن کو ب شێوەیەکێ رێکخراو ئافرەتان ژ حوکمرانیێ و پرۆسەیێن ئاشتیێ دویر دئیخن، ئەو ژی، ئێک، داب و نەریتێن جڤاکی، دوو، ئاستەنگێن ئابووری، و سێ، توندوتیژیا سیاسی.
1. داب و نەریتێن جڤاکی: رێگرێ هەرە مەزن
د هەمی گەنگەشەیان دا، فاکتەرێن جڤاکی و کەلتووری وەک رێگرێن سەرەکی هاتنە دیارکرن. قوتابیان دوپات کر کو تێڕوانینا جڤاکی "مەزنترین ئاستەنگە" ل پێشیا ئافرەتان. بڕیارێن کەلتووری یێن کویر، ئافرەتێ ب تنێ د چارچۆڤێ مالێ دا دبینن. هەر وەسا جڤاک زێدەتر وسا دبینیت کو سیاسەت و حوکمرانی پێدڤی ب سیفەتێن زەلامان هەیە، وەک توندوتیژی و هێزێ. و هزرێن شاش هەنە کو ئافرەت شیانێن ئەقڵی یان جێگیریەکا دەروونی یا تمام نینە بۆ سەرکردایەتیێ. هەر وەسا ئەو ئافرەتێن دچنە د ناڤ سیاسەتێ دا، دکەڤنە ژێر چاڤدێریەکا توند و گەلەک بن حوکمێت خەلکی دکەڤن. و سیستەمێ عەشائیری ل دەڤەرێ هێشتا وەک رۆلێ زەلامان دهێتە هژمارتن و جڤاتێن عەشائیری ب تنێ بۆ زەلامانە.
2. ئاستەنگێن ئابووری: دەم و پارە
نەبوونا سەربەخۆیا دارایی رێگرە ل بەردەم ئافرەتان کو رۆلێن گشتی وەربگرن. کارێ سیاسی پێدڤی ب دەم و پارەیەکی زۆر هەیە (وەک گەشتکرن بۆ گوندان و کەمپینان)، کو ئەڤە ژی بارگرانیەکا دارایی یا مەزنە بۆ ئافرەتێ. ژ ئافرەتێ دهێتە خواستن کو سێ ئەرکان پێکڤە ئەنجام بدەت: کارێ بەرهەمئینانێ، خودانکرنا خێزانێ، و پشکداریا سیاسی. لێ د هەمان دەم دا، بانک و سازیێن دارایی زێدەتر باوەریێ ب زەلامان دئینن و داخوازا کەفیلێ زەلام دکەن.
3. توندوتیژیا سیاسی و کێشەیا کۆتایێ
توندوتیژیا سیاسی وەک ترسەکا مەزن ل پێشیا ئافرەتان دیار بوو. ئافرەت تووشی توندوتیژیا دەڤکی و دەروونی دبن، ب تایبەت هێرشکرن ل سەر شێوەیێ وان یان خێزانێن وان. توندوتیژیا دیجیتاڵی وەک سووکایەتیکرن ل سۆشیال میدیایێ و دروستکرنا چیرۆکێن درەو ل سەر وان. هەروەسا، سەرباری هەبوونا کۆتایا 30%، قوتابیان رەخنە لێ گرتن و گۆتن کو ئەڤە پشکداریەکا رووکەشە (شکلی) نەک یا راستی یە. ئافرەت دبنە خودان کورسی، بەلێ دەستهەلاتا راستی و ماددی د دەستێ وان دا نینە.
چارەسەریێن گشتگیر بۆ گۆهرینەکا راستەقینە
بۆ پێشڤەچوونێ، گەنجان چەند پێشنیارەک پێشکێش کرن:
- پەروەردە و ئابووری: دابینکرنا دەرفەتێن خواندنێ بۆ کچان د بوارێن یاسا و زانستێن سیاسی دا، و ئاڤاکرنا ئەکادیمیایێن سەرکردایەتیێ بۆ ئافرەتان.
- جڤاکی و کەلتووری: چەسپاندنا تەمەنێ شویکرنێ (18 سالی) و کارکرن دگەل مامۆستایێن ئایینی و سەرۆک عەشیرەتان بۆ گۆهرینا تێڕوانینا وان بەرامبەر ئافرەتێ.
- چاکسازیێن سیاسی: دانانا کۆتایێ د ناڤ حزبێن سیاسی دا و پاراستنا ئافرەتێن سیاسی ژ هێرش و گەفان.
دوماهیک
بۆ هاندانا نەوەیێ نوی، پێدڤیە نموونەیێن ئافرەتێن سەرکەفتی د میدیایێ دا بهێنە نیشاندان. گەنجان ئاماژە ب کەسایەتیێن وەک "لەیلا قاسم" و "نادیە موراد" دا وەک سەرچاوەیێن ئیلهامێ. تشتێ جوان ئەوە کو گەلەک پشکداران گۆتن کو "دایکێن وان" نموونەیێن وان یێن سەرەکی نە، چونکی وان شیایە ب هێز و خۆڕاگری دژی هەمی تەحەدیان بجەنگن.
ڤەکۆلین ب وێ چەندێ ب دوماهی دهێت کو ب هێزکرنا ئافرەتان پێدڤی ب سێ ستوینان هەیە: چاکسازیا کەلتووری دگەل یا یاسایی، پشکدارکرنا گەنجان، و وەبەرهێنان د پەروەردێ دا. جڤاک نەشێت ئاشتیەکا بەردەوام بەرقەرار بکەت ئەگەر نیڤەکا جڤاکی ژ حوکمرانیێ دویر بیت.
کورتکرن: احمد مصطفى
ژێدەر:
Towards Effective Participation: Analytical Study on the Reality of Women’s Leadership and the WPS Agenda in the Kurdistan Region: A Youth-Led Consultation Study at the University of Duhok, Better World Organization and Center for Gender Studies in Duhok University.