پەرتووكا "زانستێ جڤاكناسی" يا دکتۆر جاسم سوڵتان، دیتنەکا کرداری یا تێر و تەسەل بۆ جڤاکناسیێ پێشکێشی خواندەڤانان دکەت. ئارمانجا وێ ئەوە نەوەيەكێ نوی ئاڤا بكەت كو هايدارى دەوروبەرێن خۆ بن و بشێن بڕيارێن چارەنڤیسا خۆ بدەن. ئەڤ پەرتووكە تنێ گوتنێن تيۆرى نينن، بەلكو گەشتەکا هزری یە دا کو مۆدێلێن مەزن یێن تێگەهشتنا جڤاكى سادە بکەت، و وێنێ مەزن یێ سیستەمێن جڤاكى نیشا مرۆڤی بدەت.
ئێك: جڤاك وەك سيستەمەكێ زيندى و ئارمانجێن سەقامگيريێ
پەرتووك جڤاكى وەك سيستەمەكێ ئاڵۆز ددەتە ناسين، كو پێكهاتيە ژ (مادە و سیستەمێن دەسپێکی، كريار، و بەرهەم)، و پەيوەنديێ د ناڤبەرا تاك و دەزگەهان دا چێدكەت، دا کو ئارمانجێن مەزن ب دەست ڤە بینن. ئەڤ سيستەمە ب شێوەيەكێ سەرەكى کار بۆ دابینکرنا سێ بەرهەمێن گشتى دكەت: پاراستنا هەبوونا جڤاكى (ئێمناهيا نەتەوەيى)، دابينكرنا سەقامگيريا ناڤخۆيى، و گەشەپێدانا بەردەوام.
نڤيسەر جەختێ ل سەر وێ چەندێ دكەت كو جڤاك وەك زیندەوەرەكى یە؛ دەمێ قەيران چێدبن، رەنگە جڤاك دەست ژ خۆشگوزارانى یان پێشكەفتنێ بەردەت دا كو ئەسڵێ هەبوونا خۆ بپارێزیت، وەك کا چاوا ل دەمێ شەڕان دا روی ددەت.
خودانێ پەرتووكێ دبێژیت: كاريگەریا هەر سيستەمەكێ سياسى یان جڤاكى ب ناڤ و نيشانێ (ديموكراسى یان مەلەکى) ناهێتە پیڤان، بەلكو ب وێ چەندێ دهێتە پێڤان كا چەند دشێت ڤێ هەڤكێشەیا سێ لایەنی (هەبوون، سەقامگیری، گەشەپێدان) ب دەست ڤە بینیت. هەروەسا هێزا هەر سيستەمەكى د لاوازترين بازنەیا وى دايە؛ ئەگەر پەروەردە لاواز بوو یان خێزان هەلوەشا، ئەڤ چەندە دێ بیتە ئەگەرێ تێكچوونا ئێمناهى و گەشەپێدانێ.
دوو: بنیاتێ جڤاكى و كێشەيا "پايە و پلەیێ" د جیهانا سێیێ دا
بنیاتێ جڤاكى ژ رێزبەنديەكا جێگیر يا دەزگەهان پێكدهێت، وەك: خێزان، قوتابخانە، و حكومەت، و ئەڤ دەزگەهە "پلە" و "رۆڵێ" هەر كەسەكى ديار دكەن. پەرتووك جوداهيەكا سەرەكى د ناڤبەرا جڤاكێن پێشكەفتى و جڤاكێن پاشكەفتى دا ددەتە دياركرن؛ د جڤاكێن مۆدێرن دا، مرۆڤ پلە و پۆستان ل سەر بنياتێ شەهرەزايى و شیانێن کرداری ب دەست خۆ ڤە دئینیت، لێ د جیهانا سێیێ دا، زۆربەيا جاران پلە و پایە ل سەر بنياتێ ميراتێ جڤاكى (نەژاد، تەخ و چين، یان واستە و مەحسوبيەتێ) دهێنە وەرگرتن.
نڤيسەر چەمكێ "وەک هەڤان" (الأشباه والنظائر) بكار دئینیت دا وەسفا دەزگەهێن جیهانا سێیێ بكەت؛ ل وێرێ قوتابخانە و زانكۆ و سەنتەرێن ڤەكۆڵينێ یێن هەین، لێ تنێ شێوە هەیە و چ بەرهەمێن راستەقينە نينن. ئەڤ تێكچوونا بنیاتی دبيتە ئەگەر كو سيستەم یێ هەلوەشايى بیت سەرەڕاى هەبوونا ئاڤاهى و ديکورێن وێ.
سێ: سیستەمێ بهایان و شێوەیێن هەلسەنگاندنا شارستانى
كولتوورێ جڤاكى و گرێدانا وی ب بهايێن بلند ڤە، لڤینەرێ سەرەكى یێ ڕەفتارێن مرۆڤى و كۆمەڵگەهێ نە. پەرتووك هەشت دیتنێن سەرەكى یێن بهایان ديار دكەت كو دشێن ب ڕێكا وان كێماسیێن جیهانا سێیێ ببینین، ژ وان ژی:
- دیتنا مرۆڤى: جێگیركرنا رامانا كەرامەتا مرۆڤى د سەرەدەريا رۆژانە دا، دوير ژ جوداهيێن ڕەگەزى یان چینایەتى.
- دیتنا زانستى: ڤەگوهاستنا ميتۆدێ زانستى ژ هۆڵێن خواندنێ بۆ ناڤ کاری دا و ئاڤاكرنا ئەقڵيەتەكا رێكخستى د گوتارێن گشتی دا.
- دیتنا كارى: دیتنا پێشكەفتنێ وەک دەرئەنجام بۆ ئەنجامدانا كارێ راستەقينە و هەڤڕكییا ئەخلاقی، نەک ب "خەلاتێن جڤاكى" یێن لسەر بنەمایێ واستەیێ. - دیتنا دەمى: تەماشەکرنا دەمى وەك سەرمایەكا نەتەوەيى، نەك وەك بارەكێ گران كو مرۆڤ دڤێت ژێ قورتال ببیت.
- دیتنا ئۆلى (دينى): ئەرێ ئۆل بانگەوازە بۆ كار و بەرهەمهێنانێ، یان بانگەوازە بۆ خۆڤەکێشانێ ژ ژیانێ و بێ چالاکیێ؟
- هەر وەسا هندەک خالێن دی وەک دیتنا ژنێ، هەڤوەلاتیێ هەمان وەلات، و کەسێن بیانی.
چار: گەشەکرنا زانستێ جڤاكى ژ فەلسەفەیێ بۆ زانستى
نڤيسەر دیرۆكا هزرا جڤاكى د هندەک قۆناغێن سەرەكى دا كورت دكەت:
- ئەفلاتۆن: یێ كو "باژێرێ فازل" وەك مۆدێلەکێ نموونەيى داڕێشت، و جڤاك ل سەر بنياتێ هێزا (ئەقڵ، تووڕەبوون، و ئارەزوو) پارڤەكر بۆ سەر پاسەوان، فەيلەسۆف، و بەرهەمهێنەران.
- ئیبن خەلدون: یێ كو هزرا جڤاكى گەهاندە ئاستێ زانستێ ئەزموونى، و یاسايێن "عەسەبيەتێ" و زڤرۆکا شارستانیەتێ (زارۆكينى، گەنجاتى، پیراتى) ڤەدیتینە.
- ئۆگست کۆنت: بابێ روحى یێ زانستێ جڤاکى یێ مۆدێرن، یێ داخواز كرى ئەڤ زانستە ببیتە زانستەکێ تەجریبی، دا كو ياسايێن جڤاكى ئاشكەرا بكەت، هەر وەكی چاوا نيوتنى یاسايێن هێزا کێشانێ دیتینە.
- هێربێرت سپێنسەر: یێ كو تيۆریا داروينى یا گەشەپێدانێ ل سەر جڤاكى جێبەجێ كرى، و دگۆت "مان بۆ یێ هەرە ساخلەم تر و بهێز ترە".
- ئيمیل دۆرکهایم: یێ جەخت ل سەر "ئەقڵێ گشتى" و "کارێ جڤاكى" كرى، و دياركر كو هندەك دیاردە وەسا ديار دكەن یێن تاكەكەسى نە (وەك خۆكۆشتنێ)، لێ د ڕاستى دا بەرهەمێ فشارێن جڤاكى نە.
پێنج: تيۆريێن نوخبە و گوهۆڕينا جڤاكى
پەرتووك ب کویراتی بەحسێ رۆڵێ "نوخبە یان بژاردەیان" د چێكرنا چارەنڤێسێ نەتەوەيان دا دكەت، و جوداهيێ د ناڤبەرا "تيۆریا نوخبەیێ" ل رۆژئاڤا و "تيۆریا پشتبەستنێ" (الاعتمادية) ل جیهانا سێیێ دا دكەت. تيۆریا دوویێ (پشتبەستنێ) ديار دكەت كا چەوا نوخبەيا ناڤخۆيى ل پايتەختان، خێرا دەڤەرێن دوير و گوندان د دۆشن بۆ خزمەتكرنا سەنتەرێن ئیستعمارى یێن جیهانى (وەلاتێن زلهێز).
سەبارەت گوهۆڕینێ، پەرتووك دبێژیت شۆرەش دا کو سەربكەڤن دڤێت چار مەرج هەبن: قەيران د ناڤ دەسهەلاتێ دا، لۆبيا تەخا ناڤەڕاست، خۆپێشاندان و دەرکەفتن یا کاریگەر، و هەبوونا سەركردایەتيەكا خودان پرۆژە. هەروەسا هۆشداریێ ژ "دژە-شۆرەشێ" ددەت كو وی دەمی سەردكەڤیت ئەگەر شۆرەشگێڕ د ناڤبەرا خۆ دا شەڕی بکەن، یان توندڕەو دەسهەلاتێ بگرن.
شەش: زانستێ جڤاكى یێ مە دڤێت و پرسێن پاشەڕۆژێ
دکتۆر جاسم سلطان ب بانگەوازەكى پەرتووکا خۆ ب دوماهیک دئینیت بۆ ئاڤاكرنا "زانستەکێ جڤاکی یێ نوی و هەڤچەرخ" كو تنێ وەسفا حالەتى نەكەت، بەلكو پشكدار ببيت د دەستنيشانكرنا نەخۆشیا شارستانى دا ل ناڤ وەلاتێن جیهانا سێیێ دا. ئەو دبێژیت دڤێت زانستێ جڤاكى ل دەڤەرا مە ببیتە "مايسترۆ" یێ كو هەماهەنگیێ د ناڤبەرا زانستێن دى یێن مرۆڤايەتى دا دكەت دا كو جڤاكى بەرەف پێش ببەت.
دەرئەنجام
نڤيسەر ل دوماهیکێ كۆمەكا پسيارێن ڤەكۆڵينێ دئێخیتە بەردەست، وەك: ڤەکۆڵین ل سەر "بنیاتێ ئەقڵی"، و "كاريگەریا لۆژيكێ ئۆلى (ئایینی) ل سەر پێشكەفتنێ"، و "سۆسيۆلۆژيا پشتبەستنێ ب كەسێن دى". ئارمانجا دوماهیکێ ئەوە ئەڤ زانستە ژ بابەتەكێ ئەكاديمى یێ هشک ببیتە ئامرازەك بۆ ئاڤاكرنا "جڤاكەکێ مەعريفى" و هەڤڕكیێ د شارستانيەتا جیهانى دا بكەت. و سوپاس بۆ خاندنێ و هیڤیا مفایی
نڤیسین و کورتکرن: احمد مصطفى
ژێدەر: كتاب علم الاجتماع للدكتور جاسم سلطان