پەرتووکا "کەسایەتیا تاکێ عیراقی" یا دکتۆر عەلی ئەلوەردی، ئێکە ژ دیارترین ڤەکۆلینێن جڤاکی یێن کو بزاڤ کریە کو بچیتە د ناڤ ناخێ دەروونیێ عیراقیان دا و تێگەهشتنەکێ بۆ وان هەمی گوهۆڕین و هەڤدژیێن د کەسایەتیا وان دا دروست بکەت. ئەڤ پەرتووکە د بنەڕەت دا گۆتارەک بوو کو ئەلوەردی د ئاهەنگەکا گشتی دا پێشکێش کربوو، مەرەما وی نە ئەو بوویە کو وەک ڤەکۆلینەکا زانستی یا تەمام بەلاڤ بکەت، بەلکو ب شێوەکێ بلەز و بێ پلان نڤیسیبوو، کو تنێ ل وێ ئاهەنگێ بهێتە پێشکێشکرن. پەرتووک دبیتە دوو پشکێن سەرەکی: یا ئێکێ ل سەر چەمکێ کەسایەتیا مرۆڤی ب گشتی دئاخڤیت، و یا دووێ تایبەتە ب ڤەکۆلینا "کەسایەتیا تاکێ عیراقی".
ئێک: چەمکێ کەسایەتیێ ژ لایێ زانستێ جڤاکی یێ نوی ڤە
دکتۆر ئەلوەردی ڤەکۆلینا خۆ ب وێ چەندێ دەسپێدکەت کو تێگەهشتنا خەلکێ ئاسان بۆ "کەسایەتیێ" جودایە ژ یا زانایان؛ خەلک هزر دکەن کەسایەتی سیفەتەکە کو هندەک مرۆڤا یێ هەی و هندەکێن دی نینە (وەک جوانیێ یا ژی کەسایەتیا بهێز)، بەلێ زانست دبێژیت هەر مرۆڤەکی کەسایەتیەکا هەی، جوداهی تنێ د هێز و لاوازیێ دایە.
کەسایەتی ژ چ پێک دهێت؟
کەسایەتی ب کورتی بریتییە ژ کۆمەکا رێکخستی یا هزر و سیفەت و ئارەزوو و عادەتان یێن کو مرۆڤەکێ ژ یێ دی جودا دکەن. هندەک زانا دبێژن کەسایەتی بزاڤەکا بەردەوامە بۆ گونجاندنێ د ناڤبەرا حەزێن سرۆشتی یێن مرۆڤی و وان یاسایێن جڤاکی یێن ل سەر هاتینە سەپاندن. ئانکو کەسایەتی ململانێیەکا بەردەوامە د ناڤبەرا هێزەکا دەوارانە یا کو چ سنووران نانیاسیت، و هێزەکا جڤاکی یا کو دڤێت وێ بێخیتە د ناڤ چوارچۆڤەیێن شارستانی یێن قەبوولکری دا. ئەلوەردی ژی کەسایەتیێ ب "ئاوێتەکێ کیمیایی" وەکهەڤ دکەت، ئەگەر بهێتە پارچەکرن، بهایێ خۆ ژ دەست ددەت.
کارتێکرنا جڤاکی ل سەر چێکرنا مرۆڤی:
ئەلوەردی دبێژیت کو تاک و جڤاک دوو رویێن ئێک راستی نە، وەک دبێژن: "تاک و جڤاک دووستێن ئێکن و ب ئێک ژ دایک دبن". کەسایەتیا مرۆڤی د قالبێن جڤاکی دا دهێتە دروستکرن، لەوما مرۆڤێن ئێک جڤاک د هێلێن گشتی یێن کەسایەتیا خۆ دا وەک ئێکن.
دوو: گەشەکرنا تیۆران ل سەر کەسایەتیێ
ئەلوەردی دیار دکەت کا چەوا هزرا مرۆڤی ژ ئامۆژگاریان یێن بێ بنەما بەرەف شرۆڤەکرنا راستیێ دچیت:
- هزرا کەڤن: زێدەتر ل سەر ئامۆژگاری و وەعظێ بوو (وەک "یا کورێ ئادەمی ببە مرۆڤەکێ باش")، بێی کو ل ئەگەرێن خراب بوونا رەفتاران بگەریت.
- ئبن خەلدون د شارستانیەتا ئیسلامی دا نموونەیەکا جودا بوو، وی کەسایەتی ل سەر بنەمایێ راستیێ ڤەکۆلین ل سەر کرییە؛ هەر وەسا وی پەیوەندی د ناڤبەرا ئازایەتی و زیرەکیا کۆچەران و حەزنەکرنا وان بۆ زانستی و دیوانان گرێدا.
- تیۆرا ڕژێنێن هوڕمۆنی: هندەک زانایان رەفتار ب هوڕمۆنان ڤە گرێدان (وەک ئادرینالین بۆ تووڕەبوونێ)، بەلێ ئەلوەردی دبێژیت ئەڤە زێدەگاڤی یە، چونکی هۆکارێن بایۆلۆژی تنێ "ماددەیێن خاڤن" و کارگەها جڤاکی وان دروست دکەت.
سێ: "دوو رویی" (الازدواجية) د کەسایەتیا عیراقی دا
"دوو روییا کەسایەتیێ" ستوینا سەرەکی یا شرۆڤەکرنا ئەلوەردی یە بۆ گەلێ عیراقێ. ئەو دبینیت کو عیراقی، ژ هەمی کەسێن دی پتر حەز دکەت بەحسێ نموونەیێن بلند و رەوشتی بکەت، بەلێ د راستیێ دا ئەو ژ هەمی کەسان پتر ژ وان تشتان دویرن.
نموونەیێن دوو روییا عیراقی:
- ئایین: عیراقی دبیت گەلەک یێ توند بیت ل سەر وی کەسێ ل بەر چاڤێن خەلکی روژیێ دخۆت، لێ دبیت ئەو بخۆ ژی یێ ب روژی نەبیت.
- وەلات پارێزی: د ئاخفتنێن خۆ دا گەلەک یێ ب حەماسەتە بۆ خزمەتا وەلاتی، بەلێ وەختێ کار دهێتە سەر خزمەتا سەربازی یان فەرمی، بزاڤێ دکەت خۆ ژێ دویربکەت و نەچیت.
- دادپەروەری: دبیت ب گەرمی بەحسێ دلۆڤانیێ بکەت، بەلێ هەر کو دەلیڤە بۆ هات، دبیت ب زوترین دەم ل خەلکی بدەت و زۆرداریێ بکەت.
- شرۆڤەکرن: ئەلوەردی دبێژیت عیراقی نە یێ "منافق"ە ب واتایا کلاسیک، بەلێ ئەو خودان "دوو کەسایەتی یە"؛ دەمێ کارەکی ب ئێکێ دکەت، یا دی ژ بیر دکەت.
چار: ئەگەرێن دوو روییا کەسایەتیا عیراقی
ئەلوەردی ڤێ دوو روییێ بۆ سێ ئەگەران دزڤڕینیت:
- لایەنێ شارستانی (ململانێیا بیابانێ و گوندا دگەل باژێری): عیراق دکەڤیتە ناڤبەرا بیابانێ و باژێری؛ ژ لایەکی ڤە جهێ شارستانیەتێن چاندنێ یە، و ژ لایێ دی ڤە نێزیکی بیابانێ یە کو بەردەوام کۆچەر بەرەڤ وێ دهێن. ئەڤێ چەندێ دوو جورێن هەڤدژ یێن بهایان دروست دکەت: بهایێن بیابانێ (هێز، مێرخاسی، کێبرکێ) و بهایێن چاندنێ (کارکرن، بێهنفرەهی، تەسلیمبوون).
- لایەنێ جڤاکی (پارچەبوونا خێزانێ و کۆلانێ): خێزانا عیراقی یا "پارچەبوویە"؛ زەلام ل قەهوەخانێ یە، ژن ل مالێ یە، و زارۆک ل کۆلانێ یە. زارۆک ل کۆلانێ ل سەر "یاسایا دارستانێ" مەزن دبیت، کو فێری هێزێ و "سەبعیاتیێ" دبیت و لاوازیێ رەت دکەت.
- لایەنێ دەروونی (پەروەردەیا توند): ل عیراقێ پەروەردەیەکا توند هەیە کو داخوازێ ژ زارۆکی دکەت پێش وەخت ببیتە زەلامەکێ عاقل و گران. ئەڤە کەسایەتیەکا وەسا چێدکەت کو تشتەکی بێژیت و تشتەکێ دی د دلێ خۆ دا بگریت.
پێنج: کارتێکرنا زمانی ل سەر دوو روییێ
ئەلوەردی دبینیت کو جوداهیا مەزن د ناڤبەرا زمانێ فۆسحا یا عەرەبی و زمانێ ئاخافتنێ (یا کۆلانێ) ئەگەرەکێ سەرەکی یێ دوو روییا هزری یە.
- فۆسحا: زمانێ پەرتووک و گۆتارێن بلند و حەماسەتێ یە.
- زمانێ کۆلانێ: زمانێ راستیێ و خەمێن رۆژانە یە.
عیراقی د گۆتاران دا ب زمانەکێ گران بەحسێ نموونەیان دکەن، بەلێ د ژیانا راستی دا رەفتارەکا تمام بەروڤاژی دێ هەبیت.
شەش: چینا "ئەفەندیان"
ل دووماهیا پەرتووکێ، ئەلوەردی بەحسێ چینا "ئەفەندیان" دکەت کو ل گەل ئاڤاکرنا دەولەتێ پەیدا بوون. ئەڤان کەسان هەست ب مەزناهیەکا درەوین دکر، د چایخانە و یانەیان دا فەیلەسۆف بوون، بەلێ د ژیانا راستی دا چ بۆ وەلاتی نەدکر و ژ خەمێن خەلکی دویر بوون.
حەفت: چارەسەری
دکتۆر عەلی ئەلوەردی سێ پێشنیاران ددەت:
- ئازادکرنا ژنێ: دا کو بهایێن زەلامی و ژنێ ببنە ئێک و جڤاک تێکەل ببیت.
- چاکسازیا زمانی: کێمکرنا وێ مەودایا د ناڤبەرا زمانێ نڤیسینێ و ئاخفتنێ دا هەی.
- پەروەردە: گرنگی دان ب باخچەیێن زارۆکان، دا کو زارۆک فێرببن کو هێز د "زانست و رێکخستنێ" دایە، نەک د شەڕی و لێدانێ دا.
ئەلوەردی دبێژیت: ئەگەر ئەم دانپێدانێ ب ڤێ نەخۆشیێ نەکەین، چ جاران چارەسەر نابین. سوپاس بۆ خاندنێ و هیڤیا مفایی.
کورتکرن و ئامادەکرن: احمد مصطفى
ژێدەر:
كتاب شخصية الفرد العراقي: للدكتور علي الوردي