تۆماس هۆبز (1588-1679) ئێکە ژ مەزنترین فەیلەسوفێن ئینگلیز بوو. ئەو پتر ب هزرێن خۆ یێن ل سەر سیاسەتێ و چەوانیا بڕێڤەبرنا دەوڵەتێ دهێتە نیاسین. پرسیارا وی یا سەرەکی ئەڤە بوو: "ئەم چەوا دشێین پێکڤە د ئاشتیێ دا بژین و خۆ ژ شەڕێ ناڤخۆ دویر بێخین؟"
ئەڤە ل خوارێ خالێن سەرەکی یێن فەلسەفا وی نە ب شێوەیەکێ ساده:
ئێک: ژیان و سەردەمێ وی
هۆبز د دەمەکێ دا ژ دایک بوو کو ل ئینگلتەرایێ شەڕ و ئاڵۆزی هەبوون (شەڕێ ناڤخۆ یێ ئینگلیزی). وی ب چاڤێن خۆ دیت کا چەوا وەلات وێران دبیت دەمێ حکومەت نەمینیت یان لاواز دبیت. ترس بەشەکێ ژیانا هۆبزی بوو، هۆبز دگۆت: "ئەز و تـرس جێمکێن ئێکین." ترسیانا ژ مرنێ و ژ ئاڵۆزیێ (فەوزایێ) کارتێکرنەکا مەزن ل سەر هزرێن وی کر. ئارمانجا وی ژی ئەوە کو وی دڤیا ڕێکەکێ ببینیت کو ئاشتی و ئێمناهیێ د ناڤ جڤاکی دا پەیدا بکەت، دا کو خەلک ئێک و دوو نەکوژن.
دوو: ڕەوشا سرۆشتی (The State of Nature)
هۆبز هزرەک ئینا پێش: "ئەگەر حکومەت، یاسا و پۆلیس نەبن، دێ ڕەوشا مرۆڤان چەوا بیت؟" وی ناڤێ وێ کر ڕەوشا سرۆشتی. هەر وەسا بەحسی شەڕێ هەمییان دژی هەمییان دکر. ل دویڤ هۆبزی، بێی دەستهەلات (حکومەت)، مرۆڤ دێ ژ ئێک و دوو ترسن. هەر کەسەک دێ هەوڵ دەت یێ دی بکوژیت یان تالان بکەت دا کو خۆ بپارێزیت. ژیانەکا نەخۆش ژی دێ بیتە دەرئەنجام. وی گۆتنەکا ناڤدار هەیە، دبێژیت: د ڕەوشا سرۆشتی دا، ژیانا مرۆڤان دێ بیتە "ب تنێبوون، هەژاری، پیس، نەخۆشی و کێماسی تێدا". نەبوونا باوەریێ ژی ل ڤان بارودوخا سیمایەکێ دی یە. ژبەر کو هێزا هەمییان وەکی ئێکە (هەر کەسەک دشێت یێ دی بکوژیت)، باوەری نامینیت. کەس نەشێت خانیەکی ئاڤا بکەت یان بازرگانیێ بکەت، چونکی دبیت ئێکێ دی بکۆژیت و هەمی تشتا ژبەر ببەت.
سێ: سرۆشتێ مرۆڤی (Human Nature)
ئەرێ مرۆڤ د سرۆشتێ خۆ دا باشن یان یێن خرابن؟
هۆبز دبێژیت مرۆڤ ب سرۆشتێ خۆ خۆ دبینن و خۆ مەزن دکەن (Selfish). ئەم هەر دەم ل دویڤ بەرژەوەندیێن خۆ نە و مە دڤێت ژ مرنێ بڕەڤین. ئەڤە نە گونەهە، ئەڤە سرۆشتێ مە یە. لێ دەمێ ئەم هەمی خۆ دبینن و ل بن چ یاسایا نەبن، ئەنجام دێ بیتە شەڕ.
چار: پەیمانا جڤاکی و "لیڤایەسان"
دا کو مرۆڤ ژ وێ "ڕەوشا سرۆشتی" یا خراب ڕزگار ببن، هۆبز دبێژیت پێدڤیا مە ب پەیمانەکێ (Contract) هەیە. کو ل سەر ڕێککەفتنێ هاتبیتە ئاڤاکرن. مرۆڤ هەمی پێکڤە بڕیارێ ددەن کو ئازادیا خۆ یا بێسنۆر بدەنە دەستێ کەسەکێ (دەستهەلاتدار). لیڤایەسان (Leviathan) ژی کارەکێ هۆبزییە کو تێدا بەحسی وێ دەستهەلاتێ کرییە. هۆبز ناڤێ ڤێ دەستهەلاتێ دکەتە "لیڤایەسان" (کو ناڤێ گیانەوەرەکێ مەزنێ دەریاێ یە، د کتێبا خۆ یا ناڤدار دا). ئەڤ دەستهەلاتدارە (پاشا یان دەوڵەت) دڤێت گەلەک ب هێز بیت. مەرج ژی بۆ پێکئینانا ڤێ دەستهەلاتێ هەیە، ئەو ژی کو ئەم سۆزێ بدەین کو ئەم دێ گوهداریا وی کەین، و ل بەرامبەر دا، ئەو دێ مە ژ ئێک و دوو و ژ دوژمنان پارێزیت.
پێنج: دەستهەلاتدارێ بهێز (Absolute Sovereign)
هزرا هۆبز یا هەرە گرنگ و بەلکی یا هەرە گران ئەڤە یە:
هێزا بێسنۆر هەبیت. هۆبز باوەری دکر کو دڤێت دەستهەلاتدار (Sovereign) هێزا وی یا بێسنۆر بیت. نابیت خەلک ل دژی وی دەربکەڤن یان وی ڕەخنە بکەن.
بۆچی؟ چونکی ئەگەر دەستهەلات پارچە ببیت (وەک بۆ نموونە، پەرلەمان ل دژی پاشای بیت)، دێ دیسان شەڕێ ناڤخۆ دروست بیت.
زاڵمەک باشترە ژ فەوزایێ: ل دەڤ هۆبزی، هەتا حکومەتەکا زاڵم ژی باشترە ژ نەبوونا حکومەتێ (بێ حوکمداری - ئەنارکی - anarchy). چونکی د ئەنارکی دا ترس و مرن ل هەر جهەکێ هەیە، لێ د بن دەستێ حکومەتێ دا، هەر چ نەبیت "نیزام" و رێکخستن هەیە.
دەرئەنجام
تۆماس هۆبز مە فێری دکەت کو ئێمناهی و نیزام مەرجێن سەرەکی نە بۆ ژیانێ.
ئەو دبێژیت:
- بێی حکومەت، ئەم دێ ئێک و دوو خۆین.
- دا کو ئەم ساخ بمینین، دڤێت ئەم دەست ژ هندەک ئازادیێن خۆ بەردەین و دەستهەلاتێ بدەینە حکومەتەکا ب هێز.
- ئاشتی ژ هەر تشتەکی گرنگترە.
سوپاس بۆ خاندنێ و هیڤیا مفایی
نڤیسین: احمد مصطفى
ژێدەر:
- Hobbes, Thomas: Moral and Political Philosophy | Internet Encyclopedia of Philosophy. (n.d.). https://iep.utm.edu/hobmoral/