تنێ ب رێکا هزرکرنێ د هندەک ئامار و ژمارەیێن ناڤدەولەتی دا، دێ ب ساناهی دیاربیت کو تشتەک هەیە یێ دروست نینە. نیزیکی ئێک ملیار کەس دنڤن هەر شەڤ و ئەو برسی، دگەل هندێ کو بەرهەمێ خارنێ ل جیهانیێ هەمیێ دشێت هەر 7 ملیار مرۆڤێن ل سەر رویێ عەردی تێربکەت.ژ لایەکێ دی ڤە، نیزیکی 1 ملیار کەس ژی قەلەون یان ژی قەلەوییەکا نەخۆشەیی هەیە. ئامار ژی ددەنە دیارکرن کو نیزیکی 30% ژ خارن و خۆراکێ جیهانی دهێتە هەدەرکرن.
دگەل ڤان هەمی ئامارا، عەرد و ئاخ ل سەرانسەری جیهانێ یێ ب شێوازەکێ خراپ دهێتە بکارئینان، کو بوویە ئەگەر بەرهەمدارییا ئاخێ کێم بیت، ئاڤ ژی یێ بەردەست نەبیت ب قەبارا پێدڤی، و فرەجۆرییا بایۆلۆژی ژی کێمتر لێ بهێت. هەر وەسا ماددەیێن ژەهراوی یێ بەلاڤەدبن ناڤ ژینگەهێ دا، و گلێش و بەرمایکێن چالاکیێن مرۆڤان ژی مەزن تر لێ دهێت. ئەڤە هەمی ژی ل دەمەکێ رویددەت کو گهورینێن کەشوهەوایێ ژی یێ بلەز جهێ خۆ دگرت و سەرچاوەیێن عەردی ژی یێ کێمتر دبن.
ئەگەر بەحسی سیستەمێ چاندنا جیهانی ژی بکەین، پشتبەستنێ ب ئاستەکێ مەزن ل سەر ماددەیێن کیمیایی دکەت، هەر وەسا بکارئینانا گاز و نفت و پانزینێ، کو هەمی ژلایێ چەند دەزگایێن ناڤدەولەتی یێن مەزن هاتییە کۆنترۆل کرن. ئەڤە هەمی ژی ل هندەک جهێن تایبەت یێن جیهانێ رویددەت، کو وەلاتێن پیشەسازی یێن مەزنن و خۆدان ئابوور مەزن. ئەڤ سیستەمە و شێوازە بۆ چاندنێ دبیتە ئەگەر کو هەوا، ئاڤ، و ئاخ ژی پیس ببیت. هەر وەسا پرۆسێسا گهورینێن کەشوهەوایێ بلەز تر لێ دکەت، و بۆ جوتیارا بخۆ ژی و بۆ کەسێن بەرهەمێن چاندنێ دخۆن کو مرۆڤایەتی و بکارهێنەر ب گشتی ژی خرابیێن خۆ هەنە.
بۆ چارەسەرکرنا ڤان هەمی کێشەییان د ناڤ سیستەمێ خارنێ و خوراکێ یێ جیهانی دا، رێکخراوا Greenpeace International یا ناڤدەولەتی و نەحکومی ل سالا 2015 ریپۆرتەک بەلاڤکر کو تێدا دیتنا خۆ بۆ پاشەرۆژا چاندنێ و جوتیارکاریێ، و هەر وەسا 7 بنەما بۆ جوتیارییا ژینگەهی، دایە دیارکرن. کو دێ نوکە ژی بەحسی وان 7 بنەمایا کەین.
چاندنا ژینگەهی چییە؟
جۆرەکێ چاندنێ یە کو ل سەر بنەمایێن زانستی دچیت کو ببیتە ئەگەر دەرئەنجام و کاریگەریێن باشتر هەبیت ل سەر ژینگەهێ. دبیت بهێتە گوتن ژی کو تنێ گرنگیێ ب ژینگەهێ ددەت لێ یا کاریگەر نینە بۆ ب دەستڤەئینانا بەرهەمەکێ مەزن و ژلایێ ئابووری ڤە زەحمەتە بهێتە بجهئینان، لێ هوسا نینە. چاندنا ژینگەهی خۆ ژلایێ بەرهەم و ئابووری ژی ڤە گەلەک یا کاریگەرە.
ئێک ژ خاڵێن هێزێ ژی بۆ چاندنا ژینگەهی ئەوە کو چ رێکەکا تایبەت یا ئێکانە و بەرتەنگ بۆ چاندنێ نائینتە پێش، بەلکو بنەمایێن گشتی ددەتە دیارکرن و رێکا بجهئینانێ بۆ جهێن ناڤخۆیی ل وەلاتان دهێلیت کو ب باشترین شێوە بجهبینن. هەر وەسا د شیان دایە کو ژلایێ جوتیارێن خۆدان زەڤیێن بچیک بهێتە بکارئینان، هەر وەسا بۆ زەڤیێن مەزن و بەرفرەهـ ژی درستە. نوکە ژی دێ سەحکەینە بنەمایێن ڤێ جۆرە چاندنێ.
بنەمایێ ئێکێ: سەروەرییا خۆڕاکی
چاندنا ژینگەهی پشتەڤانییا جیهانەکێ دکەت کو تێدا بەرهەمهێنەر و بکارهێنەرێ خۆڕاکی بخۆ کۆنترۆلا بەلاڤکرنا خۆڕاکی دکەن و هەر وەسا زنجیرەیێن بەلاڤکرنێ. ئانکو دگەل هندێ نینە کو هندەک کۆمپانیێن مەزن یێن جیهانی ئەڤان تشتا کۆنترۆل بکەن، و بەلکو ل هەر دەمەکێ ژی بۆ مەبەستێن سیاسی بهێنە بکارئینان. بۆ چاندنا ژینگەهی گرنگە کو جڤاکێن خۆماڵی و جوتیار و کەسێن بکارهێنەر بخۆ ماف هەبیت کو شێوازێ بەرهەمئینان و بەلاڤکرنا کەرەستێن خۆڕاکی دروست بکەن.
بنەمایێ دووێ: مفابەخشین ب جوتیاران و خەلکێ گۆندا
چاندنا ژینگەهی گرنگیێ ب خۆشگوزەرانییا گۆندا ددەت، و دڤێت هەژاریێ و برسێ کێم بکەت. ئەڤە ژی ب رێکا بەردەستکرنا دەرفەتێن کاری و ژیانێ یێن باش، ساخلەم، و کاریگەر ب رێکا چاندنێ.
بنەمایێ سیێ: بەرهەمئینانا خارنێ ب شێوازەکێ باشتر و ژیرتر
دا کو خارن بەردەست بیت بۆ هەمییا خۆ ل جهێن هەژار، پێدڤییە رێکێن بەرهەمئینانێ یێن نەساخلەم و زیانبەخش کێم بکەین. پێدڤییە هەدەرکرنا خارنێ، و بکارئینانا ئاخ و عەردی بۆ مەبەستێن بەرتەنگ ژی، نەهێلین. هەر وەسا ب رێکا چاندنا ژینگەهی، پیدڤییە بەرهەمەکێ مەزن تر بهێتە چێکرن ل جهێن پێدڤی ل جیهانێ، نەکو تنێ ل هندەک جهێن کێم هەمی بهێتە بەردەستکرن و فرێکرن بۆ هەمی جها، کو دبیتە ئەگەر رێژەکا مەزن بهێتە هەدەرکرن ل زنجیرەیێن بەلاڤکرنێ.
بنەمایێ چارێ: فرەجۆرییا بایۆلۆژی
چاندنا ژینگەهی دگەل فرەجۆرییا سروشتییە، هەر ژ دەسپێکێ دەما دەنک دهێتە چاندن، هەتا کو خارن دکەڤیتە سەر سفرا خارنێ. گرنگیێ ب فرەجۆرییا چاندنێ ددەت، و کەیف ب تامێن جیاواز یێن خارنێ و بەرهەمێن چاندنێ، و کەرەستێن خۆڕاکی، و کەلتوورێ ناڤخۆیی ژی دهێت.
بنەمایێ پێنجێ: ساخلەمی و بەردەوامییا ئاخێ و پاقژییا ئاڤێ
گەلەک ساناهییە بەرهەمدارییا ئاخێ زێدەکەی بێ کو ماددەیێن کیمیایی و سەمادێ صیناعی بکاربینی، و ئەڤە ژی ئێکە ژ بنەمایێن چاندنا ژینگەهی. چاندنا ژینگەهی ئاخێ دپارێزیت ژ پیسبوونێ، تڕشبوونێ، و ژناڤچوونێ و بێ بەرهەمیێ. ب رێکا زێدەکرنا ماددەیێن ئەندامی و سروشتی ل دەمێ پێدڤی ل ناڤ ئاخێ، ئەم دشێن شیانێن ئاخێ بۆ پاراستنا ئاڤێ ناڤخۆدا باشتر لێ بکەین، و ژ ژناڤچوونێ ژی بپارێزن.
بنەمایێ شەشێ: سەرەدەرییەکا ژینگەهی دگەل کرم و گیاندارێن زیانبەخش و گیایێ نەپێدڤی
ئانکو ل دەمێ سەرەدەریێ دگەل کرم و گیاندارێن دی یێن بچیک و زیانبەخش ب بەرهەمێ چاندنێ، و هەر وەسا دگەل گیایێ زیانبەخش، پێدڤییە ماددەێن کۆژەک بۆ ڤان گیاندارا یێن کیمیایی نەهێنە بکارئینان. ماددەیێن کیمیایی یێن هوسا دبیتە ئەگەر کو ئاخ، ئاڤ، و ژینگەهـ ب گشتی پیس بیت، هەر وەسا بۆ ساخلەمییا جوتیارا و کەسێن بەرهەمێن خارنێ دخۆن ژی خرابە.
بنەمایێ حەفتێ: سیستەمەکێ خارنێ یێ قایم و سەقامگیر
چاندنا ژینگەهی سەقامگیرییا سیستەمێن چاندنێ و خارنێ بهێز دئێخیت، و قایم دکەت ل هەمبەر هەر بارودوخەکێ نەپێشبینی کری. ب رێکا چاندنا بەرهەمەکێ فرەجۆر و بکارئینانا ڤان هەمی شێواز و رێکارێن پاراستنا ساخلەمییا ژینگەهێ، ئاخ دێ بەرهەم هەبیت خۆ ل ناڤ بارودوخێن سەقایێ یێن سەخت ژی، و هەر روودانەکا نەپێشبینی کری.
تمامەتییا ریپۆرتێ:
پشتی بەحسکرنا چاندنا ژینگەهی و هەر حەفت بنەمایێن وێ، ریپۆرت بەردەوامیێ ددەتە هندێ کا چاوا زانست ڤان هەمی رێکارا پشت راست دکەت کو جهێ مفایێنە. ئەگەر تە حەز هەبیت پتر ل سەر بابەتی بزانی، سەحکە ژێدەری.
دەرئەنجام:
جیهان یێ بەرەف گهورینا کەشوهەوایێ دچیت، و سەرچاوەیێن عەردی ژی یێ کێمتر لێ دهێن رۆژ بۆ رۆژێ. ئاڤا پاقژ ژی بۆ چاندنێ و بکارئینانا رۆژانە یا مرۆڤان ژی یێ کێمتر لێ دهێت. ل سەردەمێ نوکە دا و ب تایبەت ل جهێن ناڤەراست و باشورێ عیراقێ، گەلەک گوند یێن هاتینە چۆڵ کرن، جهێن چاندنێ ژی یێن بووینە بیابان، پێدڤیێن ئاڤێ ژی ژبەر کێمییا ئاڤێ ل هەردوو ڕووبارێن سەرەکی یێن عیراقێ بەردەست نابن بۆ هەمی چالاکیێن خەلکی. دبیت بارودوخێ مە ل هەرێما کوردستانێ باشتر بیت نوکە، لێ دگەل دەمی یێ خراب تر لێ دهێت. سەرەوەرییا خارنێ ژی بۆ سەروەرییا هەرێما کوردستانێ هەمی گرنگە. چاندنا ژینگەهی ژی چارەسەرییەکا باشە بۆ هندێ، و سوپاس بۆ خاندنێ و هیڤیا مفایی.
نڤیسەر: احمد مصطفى
ژێدەر:
- Ecological farming: the seven principles of a food system that has people at its heart. (2015, May). Greenpeace.org. http://www.greenpeace.org/international/Global/international/publications/agriculture/2015/Food%20and%20Farming%20Vision.pdf